efejh
Conte Antonio Cavagna Sangiuliani
34-5.651
■B8>87d
%•
CASTRUCCII BONAMICI
D E R E B U S
AD VELITRAS GESTIS
ANNO MDCCXLIV,
E T
DE BELLO ITALICO
COMMENTARIOS .
AUGUSTjE VINDEHCORUM
MDCCLXIV,
f\£63J
; L
C^TRUCGII BONAMIGI
V I T A.
PEtrus Jofephus ( qui & Caftruccius ) anno
MDCCX. Luce narus eft in vetufta, ac
hominum ingenio pneftanrium altrice Bona-
micia Domo, quam porfo fuis ipfe literarnm
monumentismaxime ' illuftravit . Excellenti enim fuit,
feJ praefervido ingenio, quodque ferociam quandam, li-
bertatemque prcEieferebfat, ut miuus eluceret, curu fe
praecipientium dj&rinae accommodabat, enlineret ve-
ro, cum fua fponte, arbitratuque impelleretur . Nou
idcirco tamen temerario atque incondito quodam fere-
batur impetu, aCerrimo enitfi, quod legendo, meditin-
doque efformaverat, judicio, id pfaHertim fibi prasfcri-
pferat, ut minuta atque exilia negligeret, ampla ac
grandia fedulo, ftudiofeque confe&aretur . Nulli fe do~
ftrin^ prascipue addixerat; cujuslibet enioi elemetfta
perdifcendi moleftiam ferre vix poterat. Ipfa tantum-
modo trahebatur ad literas voluptate, quam potiili-
rnum in veterum Grrccorum, Latiaorumque fcripris le-
&itandis, memoriae mandandis, imitandifque percipie-
bat. Quoi nou ad illa-n elegantiafc, fimplicitatis, gra-
vitatifque formam fiftum, expreflumque effet, faftidie-
bat, abijciebatque . Quare a natura fa£lus ad facilem
optimarum rerum imitationem, curfi anirnum plurima
jam le&ione imbutum adijceret ad fcribendum, ipfa,
quae mente comprehenderat exempla, non verbormn
tantum nitore atque ordine, fed & fententiarum vi
ac dignitate referebat. Cum enimin illis do&rinarum
fontibus diu h<eferit,& quodanimodo habitarit, ani-
mum plurimarum atque maximarum rerum cognitione
compleverat, atque ad UbtTX cuiufdim, mgenuaea-ue
doftrinse modum, ufumque temperaverat atque fub-
egerat .
* * Hinc
VI
Hinc civilern callebat fcientiam, de humanse na-
tura fridole, de variecate mor jm , de affectibus exci-
tandis, Llioderandis, regendis<jue acute, fagaciterque dis-
putabar. Multum in veteri, recentibrique etiam cogno-
fcenda verfabatw hiflbria, quam penitus perfpeftam
habuit, atqueexXenophonte, Polibio, Casfare, Livio,
quos diu volutaverat, excellentem animo res geftas
fcribendi formam praeceperat, quam deinceps in Com-
mentariis de Rebus ad Velitras Geftis, d *q le Italico
Beiio, vei expreffit, vel fi id di&um videatur audaci-
us, felices ad exprimendum nifus edidit. Tanta ele-
gantisB, ac nitori conjunfta vis, ac gravitas elucet,
tanta explicandarum rerum, a&ionum , conGliorum-
que omnium ratio, ut cum ad verratem cunfta exigi
in fcribendo .appareat, fenfim in auimutn lllabatur u-
na cum plurima jucunditate fides * Ac ue , qu* defcri-
benda fufceperat, armorum ufum, bellicam artem i$no-
raret, ftipendia facere in Neapqlicano Giroli R *gis
exercitu voluit , iifque rebus, quse narranda fibi erant,
intereife. Atque exinde Caftruccii nomen affumpfit ,
ut prseclariffimi Ducis Civis fui memoria vehementi-
usad bellicam laudem incenderetur, ac glojrtara. Quo
tamen major Caftruccio iili alteri in betlis ufus, ac
honor fuit, eo huicnoftro ad literas fuit, quam ad pu-
gnas fupellex inftru£tior. Ut in Italico bello exponen-
do propius accederet ad veritatem, Cifalpinam, qui
id geftum erat, luftravit Galliim, locaque omii-i iti-
nerum, Caftrorum, prxliorumque exploravit. Praefer-
tim Genuae, ne quid ad illius percelebris ooiidioais
defcriprionem deeffet, immoratus eft diu.
In Poefi quoque latina non vulgariter inclaruit,
ut ex elegantiffimis^miroque nurrterorum artificio cou-
junclis verfibus , quos vel ad Catulli, vel ad Horatii
temperavit ftylum, confpicitur.
Adolefcentiam in Pifana, Patavinaque Academia ,
reliquam vero aetatern vel komse, vel ^leapoli tranf-
egit. Militaris muneris ratio Neapoli detinebat invi-
tum , unde , cum licebat, Romara cupidiffime convo-
labat, vel quod veterum iliorum, quos admiraba ur,
ma-
va
maxime patriam fedem adamaverat, vel quod ingenio-
rum caltricem urbem , faurricemque cognoverat , vel
deman quod amkoru.il, quos illic fibi devinxerat,
coafuerudme deleftabitur . Amicitias enimnon affen-
tatorio, aulicoque more , fed ingenue & fine ambitione
excolebat; {Jroinde iis praecipue utebatur perpaucis,
quos polirior: ingeoio , elegawique doftrina praeftare
noverat, quorum plerofque m carminibus fuis comme-
morat . Prae casteris vero Cajetano fe Fortio Romano-
rum Prceiulum do&iffimo, atque ad omnem laudem
virtur^mque inftru^iHimo in inrimam tradid^rat fami-
liaritatem & fidem ; fe ab eo non ob fortunam, fed ob
animi cmdorem, in-»eniumque aeftimari cum cerneret,
kieod?ni aitigeaio, colendoque erar obfervanriffimus.
Philippum eciam majorem natu fratrem, & ipfum
Latinum Scriptorem optimum ( ut ex aureo illo de
Claris Poutifichrum EpLtolarum Scriptoribus libro ap-
paret ) non oo naturas conjunclionem tantum, fed ob
ftudiorum fimditiHinem fingulari quodam amore &
pierate profequebarur. Frincipum etiam virorum, ad
quam non afpirabat nimis, non caruit tamen gratia .
Trojanus Cardinalis Aquaviva, cujus hortatucon-
fcribendam fufceperat hiftoriam, fua commendatione
a Carolo utriufque Siciliac Rege honeftiorem in mili-
tia locum imperravit.
• Philippus Borbonius Parmas, Placetitiaeque Dux,
:ui alterum de Italico Bello volumen infcripferat , ip-
imi, Fpmiliamque ejus perpetuo Comitis diplomate
(ecoravit. Genuenfis Reipublicas Senatus, cui tertius
orumdem Commentariorum liber infcriprus fuit,de-
ceta de eo fecit ampliffima. Benedifhis vero XIV.
lontifex poft hominum memoriam doftiffimus, & do-
forum hommum ammtiffimus, magao Caftruccii in-
gnio, pulcherrimifque Commentariis deleclatus alte-
rim aetatis ihx C^farem appellabat. Quin immo non
vilgari Poatificis apui Regem commendatione fa&um
e(, ut ftipendia illt extra ordinem aufta fu^rint ma-
joem in modum . Ad Aul^e nihilominus tolerandas
mleftias natura fuit impatiens, apertoque de multis,
04 ac
VIII
ac libero fermone in potentiorum AuUcorum offen-
liones incidebat ; proinde nunquam eam , qux illi de-
bebatur, fortunam eft confequutus, & quam habuhfet-,
fi in alia tempora tantum hominis ingenium incidiifet .
Animo erat plufquam pro cenfu liberali, pecu-
niaeque, quam facile profundehat , plerumque iadi-
gens. Qware cum ufu tam auri, quam honorum ,
ac glorise fuerit cupidiffimus , five animi aegritudine,
five etiam vitse intemperantia in longum ac permole-
ftutn aquae intercutis incidit morbum, cujus initia ne-
gli^ens, ac deinceps increm?nta fentiens Neapoli in
Patriam fe contulit , ubi diu confli&atus cum valetu-
dine, demum de vita non tam ex m^dicorum fenren-
tia, quam ex virium au£h imbecillitate defperans,
nihil reliqui frcit, quo per Religionem expiaret ani-
mum,ac Divinum Judicem jam prope adventantem,
fibi exorabilem, placabilemque redderet. Demum ma-
gnoCivium, literatorumque hominum mcerore annum
agens vix non L. obiit Lucse, hononficeque elarusac fe-
pultuseft in iEde Vincentio,& Anaftafio facra*
tN-
I N D E X
GEOGRAPHICUS, ET MILITARIS,
LATINE, ET 1TALICE >
A
Bdua
Agmen primum
medium
extremum , Jive novijfimum
Agonia
Ala equitum
Alae pecunia public*
Atbingaunum
Albintemelium
Albitiola
Allcbroges
Allobrogum du*
Alpes Cottia
Altttm
Amiternum
Anagnia
Anien
Antecurfores
Antias fortus
Antipolis
Apua
Aqu<e Sexti<e
Aaue Statelle
Adda fiume •
la Vanguardia .
il centro delTefercito*
la Rerroguardia .
la Gogna fiume.
Reggimenro di cavalleria •
la caffa del regginiento.
Albenga Citta nello ftato di
Genova *
Ventimigiia Citta.
Arbizola 'luogo nelloftato di
Genova.
Savojardi .
il Duca di Savoja.
le Alpi Cozie , che divido-
no il Piemonte dal Del-
finato .
Alto terra negli ftatidel Rc
di Sardegna*
S. Vittorino Citta nelP A-
bruzzo .
Anagni Citta nella Campa-
gna di Roma.
Teverone fiume.
i Forieri .
porto d'Anzo nella Camp*
di Roma.
Antibo Citta*
Pontremoli Citta.
Aix Citra in Provenza.
Acqui Citta.
in
zn Avanguefiano villa
Aixhiteclus militaris
Argentium
Aricrnum nemus
Arena )
Arenarium fuburbanum )
Armament arium
Armis intentis
Arx Mariana
AJculam
Afculani
AJJietenfis collis
Aternus
Aulla .
Alearis minor
Balijta, <& Letus nunc Pe-
regrini montis
Barcmoneta vallis
Baniinetum
Baretium
Batavi
Batianorum Augujla
Be/gte
Brtgica legio Pratorianorum
Belgiu,n
Biremis
Boati* \
Aranguez villa del Re di
Spa^na.
Ini^nero .
Argens tiume.
il bofco di Genzano, o di
Diana .
S. Pjer cf Arena fobborgo del-
la Citta di Genova.
T armeria .
coa bajonetta in canna.
la Fortezza di S. Maria ful
Golfo della Spezza .
gli abitaton d' Afcoii Citta
neila Marca d'Ancona.
gli abitatori d' Afcoli di Sa-
triano Citta nella Capita-
nata Provincia dei Regno
di Napoli .
uncolie neilaContea d 1 Aiti.
Pefcara Cittaneli' Abruzzo.
PAulla Fortezza in Luni-
giana.
Minorica Ifola .
PAlpe di S. Pellegrino.
la vaile di Barceiionetta nel
Piemonte .
Bardinero terra.
Varafe cerra delio ftato di
Genova in Lunigiana .
gli Oiandeli , ie Provincie u-
nite.
BafTignana terra nella Lo-
meilina.
Fiamminghi .
il reggimento delle Guardie
Vailone.
le Fiandre, i Paefi bafli .
Galeorra .
Vara fiume in Lunigiana .
7>V
XI
Bobium
Bobbio Citta nel Ducato
di Milano.
Boii
i Bavari , la Baviera.
Bolzanttum
Bolfanetto luogo preffo Ge-
nova.
Bonus portus
Buomporto terra.
Bornua
Bormia nume.
Brrmienfis valllS
Val di Bormia.
Borujcus
Prulfiano .
Bofcum
Bofchi terra nelP Aleflan-
drino.
Breda
Breda Citta in Fiandra.
Brigantium
BrianconCitta nel Deltinato.
Britanni
gP Inglefi .
Brhannicum promontorium
Capo Brettone nella nuova
Francia in America.
Brixellum
Berfello terra nel Ducato di
Reggio.
Bmnetum
Brugnato terra dello ftato di
Genova in Lunigiana.
Brntii
i Calabrefi , la Calabria .
Butunti
gli abiratori di Bitonro Cit-
^i JEfena
ta , Bitontini .
Cefena Citta.
Cajeta
Gaeta Citta .
Calones
coloro cbe aiTiflono al ba-
gaglio, Bagaglioni, Sac-
cardi .
Camertes
gli abitatori di Camerino
Citta.
Campania
Terra di lavoro, Provincia
del Regno di Napoii .
Carr.pus frigidus
Campofreddo terra nello fta-
to di Genova .
Campus SanEius
Campofanto luogo nel terri-
torio di Bologna .
CapbeYcnia
Garfagnana.
Caprauna
Caprauna terra.
Capriata
Capriata terra .
Carinianus
Carismano luoso nella Cit-
ta di Genova.
C/?r~
XII
Caro/ium
Carraria
Cafale
in Qajfmatem
Caflellum
Caflra
Caflrum novuni
Caflrum novum
Caftrum vetus
Catbolica
Ceba
Celanenfts ager
Celles
Cen$pka
Centum ceile
Centuria ;
Centuriatus
Centurio
Cifanum
Civaron
Claverimm
Codoneum
Cobors
Collis qui ab ameeno profpe&u
nomen accepit
CiaJJiarius
Con%iari'<m
Cornilianum
Cofarum ora
Carofio rerra*
Carrara Citta nel Ducato di
Mafla in Lunigiana .
Cafale di Monferraro Citta*
Verfo nionre Caflino nei Re-
gno d: Napoli .
Baftione, Forte, Forrino.
gli allofgiamenti , ll campo»
Caftelnuovo terra in Garfa*
gnana .
Cafteinnovo terra nello (tato
di Genova.
Caftelvecchioterra nello fta*
to di Genova.
Cattoirca terra .
Ceva Citta con Rocca nel
Piemonte .
la Conreadi Celano nel Re-
gno di Napoli .
Celle luogo nelio ftato di
Genova.
Canobbio terranella Contea
d' Anghiera .
Civitavecchia Cittacon por-
to di Mare .
Compagnia si di fanti, che
di cavaili .
grado di Capitano.
Capitano.
Cifano luogo nello ftato di
Genova .
Chamberi Citta .
il diftretto di Chiavari nel-
lo ftato di Genova »
Codo^no terra.
Battaglione.
il coile di Belvedere preffi»
Genova .
Marinajo .
Donanvo, Rinfrefco*
Corniqliano terra .
la fpiaggia d' Aliidonia i*
Tofcana . Cr<r-
XIII
'Zretus
Creto luogo nello ftato di
Genova .
Zmftuiuf
Cumsnum UttuA
Croflolo tinme .
la fpiaggia di Cuma nel Re-
gno di Napoli in Terra di
lavoro .
Cuneum
Cuneo Fortezza nel Pie-
monte.
Cvneus
Puntone forta d' ordinanza
di foldati •
Cunicuius
Mina.
C/ntbianum
Genzano terra nella Cam-
pagna di Roma ,
Cuftodes Corfotil
le Guardie del Corpo.
\-J Fcurio
Sergente.
D?rtona
Tortona Citta* •
Dtrtonenfis ager
il terntorio di Tortona»
Hd Quites J erofolimUAni
i Cavalieri di Malta •
Eretum
Monte ritondo terra.
Ericius
la Saracinefca.
Eryce
Lerice terra ful golfo della
X Alerii Faiifcorum
Fanum Coronat*
D. Columbi
Margberit*
Mari<e quam Hortenfem
appeilant
Marice montance
Mifericordi
t<c
Spezza .
Civita Caftellana.
la Coronata luogo preiTo Ge-
nova.
S. Colombano Rocca nel Pie-
monte.
S. Margherita terra dello
ftato di Genova in Luni-
giana .
la Madonna degli orti luo-
go preflb Velletn .
la Madonaa dei Monte Iuo-
go preflb Genova.
ia Mifencordia iuogo preflb
Genova .
¥au*
Tttuces Ratmum
Teginum
Teritor
Tinarium
Tlaminia
Tiaminia via)
TlorentioU
Torum Cornelii
Tlaminii
Tulvii
Jutuntorum
Vocontium
Torceps
Tregellani
Trigariolum
Trufino
la bocca de^ Ratti luogo nel-
lo ftato di Genova .
Fegino luogo nelle vici-
nanze di Genova.
il Bifagno fiume .
Finale Citta dello ftato di
Genova .
la Romagna .
la via Flaminia, la quale
da Roma portaa Rimini.
Fiorenzuola villaggio nel ter-
ritorio di Bufletto .
Imola Citta .
Foligno CittJ .
Valenza Citta della Lomel-
lina .
Pizighettone Fortezza nel
Ducato di Milano.
Canes Citta m Provenza .
ilForte della tenaglia pref-
fo Genova.
gli abitarori di Fontecorvo
villa«gio.
Figarolo xerra.
Frafelone terra nella Cam-
pagna di Roma.
\Jf Abellus
Gaditanum fretum
Callia
Cifalfina y Jive citerior
Narbonenjis
Nova
Garofolorum turris
Gavium
Gcinini Fratres
Gen"vcn/is Civitas
Gcorgii , five Georgiana , mcnfa
*Ceorpjan<e menfa tuendtv Otlo-
Grcgarii militcs
Secchia fiume.
lo ftretto di Gibilterra.
la Francia Regno .
la Lombardia .
la Provenza ,
la nuova Francia in America.
la torre di Garofaldo.
Gavi terra .
gli due Frarelli montagna .
Ja Citra di Ginevra .
il banco di S. Giorgio di
Genova .
i Protettori del banco di S.
Giori
gente collettizia .
G$h
GuLt ficca
\ Pompeja
Golafecca luogo »
Afti Citta.
XV
H
Elvctii Pratoriani
Hernici
Hetruria
Htbema
HS. quingenties
HS. trecenties
HS. fexcenties
HS. Duodecies
HS. tricies
HS. mitiies oElingenties
Hibernicorum manus
X Actdum
Ignium mijfilium omne genus
llva
Imperator exercitus
Ingauni
InflruSlor exercitus
Infubres
lnteramnates
Interamnia
lria amnis
Iria oppidum
le Gnardie Svizzere»
abitarori d' una parte della
Campagna di Roma ver-
fo il Regno di Napoli ,
dove fono le Citta cP A-
nas;ni, Alatri, Veroli &c.
la Tofcana.
Quartjeri d' Inverno.
un milione e dugencinquan-
tamila fcudi Romani .
fettecencinquanramila Sc.
un milione cinquecentomila
Sc.
trentamila Sc.
fettantacinquemila Sc*
ouattro mihoni e mezzo
* di Sc.
la truppa degl' Irlandefi •
palla dacannone, o da mo*
fchetto .
bombe , granate , palle infuo-
cate &c.
1'Eiba Ifola.
GeneraliiTimo, Comandante
generale *
gli abitatori d' Albenga Cit-
ta dello ftato di Genova.
Quartiermaftro generaie ,
Commifano generale deii*
efercito .
i popoli del Ducato di Mi-
lano .
gli abitatoridi Terni Cirta.
Teramo CittadelF Abruzzo.
la Scrivia fiume.
Vogbera terra nel Pavefe .
Julianus p*gu3
S. Giuliano terra *
X-iAbicanus aget
Labicum
Labron
Lacus Trivia
Lacus Verbams
Lambrus
Langarum regio
Langenjes,five Langenfium pagut
il Ducato di Valmontone .
Valmontone terra .
Livorno Citta con porto di
Mare in Tofcana.
Lago di Nemi, o di Gen-
zano .
Lago maggiore.
Lambro fiurae.
i\ Paefe delle Langhe .
Langafco terra nelio ftato dt
Genova .
Lanuvinum oppidum
Civita Lavinia nella Cam~
pagna di Roma.
Lavaniola
Lavagnola luogo nello ftato
di Genova .
Laventia
Lavenza terra nel Ducato
di Mafla in Lunigiana .
Lavinium
Luvino rerra nella Contea
d' Anghiera.
Laux Pompeja
Lodi Citta.
Lazarianum
la Cafa del Cardinale Albe-
roni preflb Piacenza .
Legatus exercitus , five de exev-
citu
GeneraJe.
Legio
Reggimento dMnfanteria .
Legionarius
Soldato di reggimento d' in-
fanrena .
Lemuris
Lemo fiume .
Lerina Infula
T lfoia d' Sant' Onorato con-
tro la Provenza .
Leucopetra
Capo delP Arme Promonro-
rio della Calabriaal Faro.
Liguria
Io ftato della Rep. di Ge-
nova .
Lignres
gli abitatori dello ftaro del-
la Rep. di Genbfi ■
Ligujlic* faucet
la Bocchetta moatagaa.
Ligufticum mave
Mare di Genova .
Liris
Garigliano fiume.
Loa-
Loanum
Londhmm
Lortca
LotharingU
Lucenfium fines
Luceria
Lucus fodalium Camaldulenfium
Lunenfis ager
Lunen/is portus
Lupa amara
Lutetia
JLVX Acerata
Machinte caflrenfe?
Machin* ohjidtonalcs-
Macra
Magonis portus
Magifter Gallicee militia
Mamertinus
Mapalia Marcaroli
Margaropo/is
Marianum V\
Marii
Marrucini
Mafonia arx
Maffenjis agev
Maffxlia
Mtiignanum
Melila
Mejfana
Miranduia
StobwbaYMm
XVII
Loano terva.
Londra Citta .
Baftione, Baluardo .
la Lorena.
Lucca Citta, eRepubbfica.
iconfinidelloftato di Lucca.
Luzzira Caftello nel Ducato
di Mantova.
Camaldoli^ luogo preffo Ge-
nova *
]a Lunigiana.
il golfo della Spezza.
Lupamara luogo nello ftatQ
di Genova*
Parigi ..
Macerata Citta .
Fartiglieria da Campagna.
V artiglieria grolTa .
Magra rmme.
Porto Maone nelPIfola di
Minorica .
Marefciallo di Francia .
di Meffina, Meffinefe.
le capanne di Marcarolo .
S. Margherita, luoge preffo
Genava *
popoli del Regno di Napo-
li , che abitano una parre
d' Abruzzo, dove fono le
Citta di Chietj,Pefcara &c*
il caftello di Mafone .
il Ducato di Maffa in Lu~
nigiana .
Marfilia Citta .
Marignano terra.
Malta Ifola.
Meftina Citta .
Mirandola fortezza.
h Mv
MonaiCt portus
Mons Adamas
Mons Artemifius
Boccus
caivus
Cafle/ium
clarus
cornarius
fafcenfis
ferratus
Tlacconius
Furtianus
grotius
letus V.-Balijla
O xarius
Montani ppdites ferentarii
Montes D. Pev^/ini Z 7 , Balijla
Montes Fugpbini
Montignofii oppidum
Montis Albani avx
Monds Alphonfi arx
Montogium
Movrayium <cncum ad ollas
jacientias lactadia vias
Munitio B°ni?ni
■ :io Nazariana
Mrtina
lf<)
N
Armcnjcs
Nsva
■ptdum
il porfo di Monaco .
il Djamaute montagna .
Monte Arremifio nella cam-
pagna di Roma .
Montagna di Bocco.
Moncalvo terra .
Monte Caftello .
Monte chiaro luogo vicino
a P:acenza.
la cofhera de' Bozzi luogo
nello itato di Genova .
il Monte delle fafcie preffo
Genova .
Monferraro.
Monte di Fiancone.
la montagna di Furta .
Mergozzo terra nella Contea
d 5 Anghiera.
la montas;na d' Ozario.
Micheletti .
i Monti di Gubbio .
Monti^nofo terra nello fta-
to di Lucca .
la forrezza di Mont' Albano.
la forrezzadi Mont' Alfonfo.
Monro.^io luogo nello fta-
to di Genova.
Mortajo da bombe.
il Forre di S. BemL*no.
la barteria a' SS. N izzaro ,
e Celfo preffo Genova.
Modena Citta .
Fresata .
gliabitatori di Nanii Citta.
Capitano di Nave •
Baftimenti da uaiporto.
Nemi rerra nellaC
di llonu. Nif-
XIX
Nervinm
Nervi luogo vicino a Ge-
nova .
Nizza Citta.
Kovoj
Novi Citta .
Novaris
Novara Citta .
Kuceria
Nocera Citta .
NuYA
Nura fiume .
V7 Ccitania
la Linguadoca .
celnm
Exilles Rocca nel Piemonte.
OSavinm
Ottaggio rerra ,
Otbia
Hyeres Citta.
Olegium
Oleggio terra.
Olla incendiaria
Bomba .
Oltius
Oglio fiume.
Onelia
Oneglia Citta .
Onelienfis traftus •
il terrirorio d' Oneglla.
0?a circa Oxibios
la cofta di Viilafranca.
Ordinem ducebat in legione
era Capitano nel reggimen-
Betgarum PratorianQYum
to delle Guardie Vailone .
Ordmes primi
gli Umziali maggiori .
Oflia Tyberin*
Oftia Citta nella Camp. di
Roma.
Oxibiorum portus
il porto di Villafranca.
1 Adus
Pb fiume..
Pannonicitm bcllum
la guerra d' Ungheria.
Pares
Premia terra nella Contea
cT Anghiera.
Parpanefum
Parpanefo terra.
Perufia
Perugia Citta .
Petra lavetiara
Pietra lavez-zara luogo nel-
lo ftaro di Genova .
Pharus
la Lanterna ...
Picentes
gli abituori della Marca d'
Ancona, Marchigiani .
Picenum
la Marca d' Ancona.
Pino luogo prefib/Genova .
Pinus
Pifaurum
Pefaro Citta.
Pla.
XX
Placntia
Planafia infula
Plumbinum
Pons decimus
Pons Milvius
Porcifera va/iis
Portus Dslphini
Prtffecli copiarum
2>r<efo&i impedimenta
PrtefeSlus arcis
caftrorum
clajfis
demus
fabrum
legionis , Jive equitum al&
Pr<enefte
Pr<ttoriani
Prteterium
Predofa
Privernas traBus
Propupnaculum
Protribunus milit.
Prufiacum bellum
Psrpurati
Pyrocbitropbori
Q
Ud-ftor exercitt*:
Qiitetium
£Juta>]t<:remcs
Piacenza Citta .
T lfola di S. Mar^herita con>
tro la Provenza.
Piombmo Citta .
Pontedecimo .
Ponte molie .
la Poizevera .
Portofino nello flato di Ge-
nova .
gli Urhziali maggiori dell*
efercto.
1'eqmpiggio del Colonnello»
il Cotrundante deA\ Fortezza
Marefci Ulo di campo .
Ammiragiio.
Mapgiordomo .
Generaie d"* artiglieria.
Colonnello di fantena, o di
cavalieria .
Palefrrma Citta .
le Guardie .
il Quarner generale, o vero
il Palazzo pubbiico.
Predo terra .
il territorio di Piperno luo*
go neiia Camp. di Roma»
Fortino, Birrem .
Luo.^orenenre Colonneilo .
la guerra di Pruflia .
Miniftri di Corre .
Soldan che gettano granate r
Granatieri .
Commiflano «enerale , Pro-
veditor generale delT e-
fercjto .
Quezzi luogoprefTbGcnova.
Galee,
Retr
Rec
ecurn
Regium
RemopoJis
Rbeatinum itct
Rbegiolum
Rhegium Lepidi
Ripalta
Ripalta
Romanus aget
Roncilio
Rubiera
Rujano
s
» Accarellum
Jn Saiutiis
Samnium
Sanguinaria
Sxrmaticus
Savo
Saxellum
Scojfara
Scoti
Scultenna
Scyticus enjts
Segefta Tipullmum
Sergianiolum
Sergianum
Serra Bavaromm
Strravallis
XXI
Recco luogo vicino a Ge-
nova .
Rezzo rerra.
San Remo Citta nello ftato
di Genova .
La via di Rieti Citta dell*
Umbria.
Rod'go terra nel Ducato di
Manrova .
Reggio di Modena Citta .
Rivalta di Bormida terra nel
Monferraro .
Rivalra terra nel Piacentlno .
La campagna di Roma .
Ronciglione Citta.
Rubiera terra.
Roffiglione terra .
Zuccarello terra.
nel Mirchefato di Saluzzo.
la Conrea di Molife nelP A-
bruzzo .
Sansjuinara terra»
di Polonia .
Savona Citta .
SalTelio terra nello ftato di
Genova .
Scotiara luogo nello ftato di
Genova-.
gh Scozzefi .
Panaro fiume.
la fciabla»
Seflri di Levanre terra nello
fiato di Genova.
Sarzanello Fortezza.
Sarzana Cirra .
la Serra de' Bavari luogo nel-
lo ftaro di Genova .
Serravalle Cirta nel territo-
no di Tortona .
& $ Ser*
xxu
Serfellus
Serfello terra nell' AlelTan-
drino .
Servatot
San Salvadore terra .
Sejjites
Seflia fiume .
Sextum
Seftri di Ponenre terra nello
ftato di Genova .
Sextum
Sefto terra nel Ducato di Mi-
lano. -^
Signa militaria
le bandiere.
Signifer
Alfiefe.
Siiefia
la Slefia.
Soranus aget
il Ducaro di Sora.
Spedia
la Spezza , o Spezie terra.
Spero
lo Sperone fortiricazione pref-
fo Genova.
Stajenum
Staglieno iuogo preffo Genova
Stoecades infula
Je ifole d' Hieres.
Sturla
Sturla torrente.
Subalpini
Pjemontefi .
Suburbanum
San Martino d' Albaro luo-
go vicino a Genova .
Suburbanum C. Marii VIL
Villa di Mario luogo vici-
Conf.
no a Roma .
Supplementum
le reclute.
Syrmoneta
Sermoneta terra.
A Aleacotienfe itet
la via di Tagliacozzo terra
in Abruzzo.
Taurini
Piemontefi .
Taurinorum Augufla
Torino Citta .
Tcate
Chieri Citta .
Telo
Tolone Citta .
Telum
palla da Cmnone,o da mof-
chetto, e ancora la llelfa
cannonata, o mofchettata.
Ticinum
Pavia Citta .
Ticinus
Teiino tinme .
Tidonius
il Tidone tiume.
Tormcnta
le artiglierie .
Tormenta *d oppugnationtm
le artiglierie da battere 1*
1
Piazza*
T*r-
Torm?nta , Mtrjue impcdimenta
Tormentis dijfraSis
Trebia
Tribunus miiit,
Tribuni milit. primique ordines
XXIII
le artiglierie, e i bagagli.
avendo mchiodato i Cannoni.
Trebbia tiume.
Colonnello .
gli Utnziali maggiori delP
elercito.
Tridinum
Tnno terra nel Monferrato.
Troptta
Torbia nume.
Truentus
Tronto fiume.
Turm/t
Compa^nia di Cavalli , fqua*
drone di Cavalleria .
Turr*cia
la Torraccia ruogo prelTo Ge-
nova .
Turrilia
la Torriglia luogo nello fta-
to di Genova .
Turris Mula&iana
Torre Mulazzana .
Tufculanum
il terntorio di Frafcati nel-
la Campagna di Roma.
Tyberis
il Tevere fiume.
V Adum
Sabatium
Vado Fortezza nello ftato
di Genova.
Vallis Bifamnatis
Val di Bifagno .
Varaginum
Varaggine terra nello ftato
di Genova.
Velites ex Tranfilvania^ Croatia,
llliricoque omni
Velitrce
Venafrum
Verul<e
Vejiini
Vexillarius Hungariorum Tqui-
tum
Viaregium
Croati, Panduri,Varadini &c.
Velletri Citta nella Campa-
gna di Roma.
Venafro Citta.
Veroli Citta nella Campa-
gna di Roma .
popoli che abitano una par-
te d'Abruzzo, dove fono
le Citta d' Aquila , di
Penna &c.
un Cornetta d' Ufleri.
Viareggio terra nello ftato
di Lucca*
*4
Vi»
XXIV
VigiJia de quarta vigilia
fra le dieci , e le dodici ore
d'Italia.
Viglebanenfls
il Vigevanafco.
Villa Radiana
la villa de'Raggi prefTo Ge-
nova „
Viterbium
Viterbo Citta.
Vmbria
Umbna, o Ducato di Spole-
ti, Provincia dello ftato Ec-
clefiaftico.
Vormacia
Worms Citta della Germa-
Urbevetanus agtt
ma •
il territorio d' Orvieto.
XJrbs flumen
V Orba rlume.
Vultur
Voltri terra.
Vulturnus
Voltorno fiume.
r Erbmw
il Zerbinofortificazionepref-
fo Genova.
D E R E B U S
AD VELITRAS GESTIS
COMMENTARIUS.
"XXVII
A D
TROJANUM AQUAVIVAM
ARAGONIUM
S. R.E. CARDINALEM
MONTIS REGALIS ARCHIEPISCOPUM
Et Philippi Patris Regis Hifpaniarum , & Caroli
Phiiippi F. Regis Neapolis ac Sicilise ad Pon-
tificem Maximum , Sedemque Apoltoiicani
Legatum
FRJEFATIO
Prim# Editionis,
Ofieaquam , Trojane A-
quaviva , ad Neapollta-
ni Regis exercitum , at-
que in milntce difcipli-
nam profeEli fumus 3 mn
bellicts ufque adeo cor-
pus y anhnumque nodrum ftudiis exercere de-
crevimus 5 ut omnino illa optimarum artl-
um pulchemma 5 atque ad omnem hominem^ o-
mnemque locum accomodata , & nunquam a
nobis non exculta ftudia relinqueremus . Legen-
do
xxvnr
do enim acceperamus^ clariffimos Imperatores^ non
tam beiiorum gioria , quam literarum pr&flan-
tia enitutjje^ atque ab bis iiteratos homines edu-
Bos effe in cafira, quos & laborum^ periculorum-
que focios non infuaves^ & magnarum inter-
dum rerum auflores idoneos haberent ; experi*
undoque cognovtmus, virtutis , confllftque mtit-
tans fpiendorem , ac vim ?ion infufcari^ ac mi-
nui, ut nonnulii perperam opinantur^ fed illu-
firari contra hifce artibns , atque augeri piuri-
mum. Nam ut indecorum efi^ ubi a ferro at-
que acie dtfceffcris, de iis ipfis rebus^ quas for-
ttter gefferis , aut inepte loaui, aut turpiter ob-
mutefcere ; fic pr&clarum debet videri, erudi-
tionis ac fciemiarum laude a^iena quafi ac pe-
regrina fpiendefcere mtlttem . Multo autern pne-
fiabiitus efi ad alendam animi fortitudinem ,
mtlittamque tpfam penttus cognofce?idam , pofl
equorum > arynorumque exeratatwnes , toierare
hybernorum otium^ ac prxfidwrum fa^tdmm no-
btitjjimarum rerum cogyitttone ^ Matb^mmrarum
prx<ertim^ atque Htfioncarum , unde ars omnis
milttarts effiorefcat ac redundet opovtct, quam
per defidiam, turpijfimafque volupta es totum a-
ntmt corport/que rubur corrumpt finere , ac quo-
dammodo hcbeicere. Vanc confuetudinem fi te-
nerent honeflo faltem loco nati^ qui tn regum
atque tmpcratov ] uunt \y&
npn prius irent ad . bonis antea cf
fent nfiruSti ; alacriores paulo ad pu*
n milites h idem
certe ad %m\ men*
ter doleremuS) obfcurari jam fcnfim^ atque cva-
nc-
xxrx
nefcett fplendidam tllam^ ac grandem belli ge~
reridi rattonem y qua veteres Grxcos, ac Roma-
nos tanta e/Je ufos commendatione le?imus .
Qiianquam ex hoc excellentium ducum^ mtlttum-
que numero, & patrum noffrorum atate fue-
runt Eugenius , Turrena , Vobamus 5 Follardtus y
alttquc nonnullt , & funt noftra^ quorum nos
exemplum mtiittde rudtmenta ponere aggrejjos
je ut neque pudeat unquam ^ neque pcemteat .
Nemo certe jure reprehendat , fi , quod tempus
vacuum nobis datur a labore militari^ conntmi-
mus tn meditando , in legendo «, atque in (cri-
bendo ettam altqutd, quod a mtlitart dtfciplina
ip r a non abhorreat. Velut id e(i quod in hoc
Comme»tario prce^are conati fumus y non perfi-
a ndt fpe adduftt^ fed expertundi voluntate in-
atatt . Latinis enim Uterts mandare infiituimus
eam Italici belli partem^ cui Carolus Stciltce^
ac Neapolts Rex non prafutt folum,fed ettam
interfutt, & quam ab eo tempore exorfi^ qua
ille fui Regni tutandt cau r a arma fumppt^ ob-
viamque hofftbus e$ profedus^ felici faufioaue
ejufdem viftorts Regis reditu^ ac Populis opta-
tijjimo concludemus . Cum vero hujufce belli par-
tts impetus ac furor ad Velitras dtutius confe-
dertt ? eaque urbs a fortuna deleffa fuerit quafi
campus^ ubi exercitus utriufque vires, atque ar-
tes palam ofienderentur^ hunc propterea librum
de rebus ad Velttras geftis infcripfimus . Ut au-
tem latina iflud potius^ quam alta^ perfequere-
mur lingua , eo faSium efi , quod hoc nofirum ,
quale tandem cumque efi^ opus dottis prceferttyn^
ntque elegantibus hmimbus probari volumus ,
qui-
XXX
quibvs quidem latina prdtcipue oratio gratn at-
que accepta effe debet : <ST quod fperamus fore y
tit ejumodi rerum notitia latinis literis illudra-
ta Italitf fines pratergredtatw fortajfis , latiufque
propagetur ; & quod demum bellorum y pr<zlio-
rumque narrattones^fi latino fermone confcriban-
tur y videantur mihi quidem quodammodo altius
affurgere y & majorem indc affumere gravita-
tem , ac decus .
Ac fi quis efl, qui y quod fub Neapolitano
Rege (Itpendia meruerim^ ejufquefim benignitate
honediorem in mihtia ordinem adeptus , idcirco
fiudio partium infeftumfinceram hanc narratio-
nem falfis quibufdam coloribus oblinere me velle
fufpicetur ; hunc ego ad tos rejicio^ qui me pro-
be norunt , fciuntque a gratia^ odio, atque ab
omni prce r ertimmendacio midto etiam alieniorem
effe me y quam homtnem oporteat y qui vrtit ac
debeat fortunce velificari fuce. Quam quidcm for-.
tunam , fi modo ulla efl^ honeftatis impendio
quctfitam^ contemnam femper ; fin autem inge-
nuo miht , & bonis potius quam malis artibus
cmcrgere cupienfi occurret , ampleHar libenter.
Sed fortunct noflrce, qua certe inclementiorc u-
fi hattenus fumus, ut meltm ominemut irnpo-
fierum^ tua facit humanttas y Cardinalis amplif
fime . Cu/ufdam enim fingularts fclicttatts loco
fiatuo potuiffe me recipi tn patrocmium ejus
viri) quem natura, quem vtrt^s^ quem demum
fortuaa, mirifica ccrtainn confenfione decorave*
rint oynni genere laudu tamentorwm.
pla^ t/lu/irta^ ac f,i\ularia omuta ha-
bitant t)i omnium ocults^ (D 3 non modo in toti-
ui
xxxf
us Italice y fed etiam Europae auribus adeo per*
jonant, ut Htfioriam mihi tratlanti^ unumquc
propterea verum profitenti, verenda non ejfet y
aut ajjentatoris , aut ampltficatoris nota^ft y quod
neque temporis hujus ett, neque loci, laudare ea
velleryi magntficentijjime . Verum in commtmibus
laudum , virtutumque tuarum pr&coniis celebrent
altt quidem vetu^ijjimam Aquavivtde gentis no-
btlttatem, plurtbus domi forifque facinoribus y
factnorumque pr&mits, plurtmarum Urbtum at-
que Opptdorum avtta pojfejjione^ Regiis deniquc
nttattbm infignem ; alii diretlam illam tu-
am^ avque expedttam ad fummos omnes honores
ftne ulla aut exifitmationis , aut dignttatts offen-
ftone vtam ; alti fplendorem in publtcis , alii
moderattonem in prtvatis, comttatem alii y alii
gravttatem prtfdicent : Ego vero cum hccc omnia
cum cceterts eximia^ ac perpetua commendatio-
ne digna judico, tum illam tuam in primis ad-
mtror in rebus gerendts magnitudinem animf^
ac prudentia vim^ qua in fortem ipfam y con^i-
tutam a quibufdam tamquam rerum humanarum
domtnam videris dominari. Qua excellenti , ac
pene divina vtrtute tua allefft duo potentijjimi
Reges Pktlippus Pater , & Carolus Filtus tot
Regnorum^ Provinciarum^ ac Nationum negocia
commendare ttbi deliberarunt : eumque tantorum
Regum deliberatio exitum habuit optabtlem y ut
cum omnta in te tlli Familtamque tuam fumma
contulerint , haud fciamus tamen , utrum tu plus
tllisj an tibi illi debeant . Ne longius abeam ;
hoc proximo , ac diffictlltmo bello , de quo fcribt-
mus 3 quodque Neapolis Siciliczque Regt 5 Regnif-
que j
XXXTT
que , O* Borbonio fortaffis in omni Italia nomu
?ii , magnum altquod malum portendere videba-
tur * qux tua fuit auclorttas? quce mens? Exer-
citum quidem nofyrum tuis literis, tuts opibus^
conjilio potijjimum viguijje tuo omnes fciunt>
iique maxime, qui ex noftris, eque bofiium copiis
eo Romam tempore frequentes propter caflrorum
vicinttatem ventebant : cum te talem virum in-
tuentes diverfo diverfarum partium homines fen-
fu afficerentur^ & vittoriam cuptditate ac fpe
praoccupatam e fuis abs te mantbus ereptam effe
illi mcererent^ nos loetaremur . Quamobrem mul-
to effe corivententius ducimus in tuo nomine Com-
mentarium apparere, qui jam tuus efi^ propter-
ea quod eorum faclorum narrattonem explicat^
quorum, Aquaviva nnbtltffime, tu quamquam ab-
fens^ maxima pars fuiVt: multoque ma/ore nos
alacritate, atque etiam voluptate ad eas res fcri-
bendas ag^redtmur , qttas ipfi nos vidimus , qui-
bufque non fme vit<z difcrimine interfuimus.
CA-
XXXIII
CASTRUCCII BONAMlCI
D E R E B U S
AD VELITRAS GESTIS
ANNO MDCCXLIV.
C OMMENTARII
AD BENEDICTUM XIV-
PONTIFICEM MAXIMUM
PRMFATIO
Secundx Editionis.
Agnum tmtenium tuum y
BENEDICTE Pontifex
Maxime^ omnifque in o-
mni fcientiarum genere abs
te cognita , explicataque
dottrina^ tum m latine
fcribendo numerofa quxdam gravitas , <&
facultas admirabilis hortabantur me quidcm ,
ut meum de rebus ad Velitras gefiis Com-
mentarium latine confcriptum^ (y , cum pri-
e mum
• XXXIV
mum etiam divulgatus e$ , non ingratum
nonnullis^ (D\ quod a multis expeteretur ,• itc-
rum nunc in lucem prodeuntem Nomini tuo cele-
bratijjimo confecrarem: Neque , quominus id fa-
cerem^ tenuitate operis deterrebar^ cum fciant
omnes, egoque ipfe^ & frater meus Philippus,
qui Romce^ apudque te vivit , experti fape fi-
tnuSj eam ejfe in tantis opibus, tantaque imperii
altitudine bumanitatem tuam , uv non folum
fumma quxque, atque infignia^ quce quodam
jam , atque ufitato fortunce , virtutifque tuoe ju-
re deberi tibi omnia videntur, fed etiam medio-
cria^ & hwmlia benigne^ comiterque exciperes ;
atquc in illis perfeflionem , coxatum in his, per-
jiciendique voluntatem laudares . Sed illud poti-
ns verebnr interdum , ne ipfius argumentum li-
bri^ qui bella,pr<zltaque , & imbutos^ ut ita di-
cam^ fanguine gladios ajferret, non fatis propter-
ea accommodatum hommi effet , ad quem liber
mitteretur: Qui quidem & mitijjimo ejjet animo y
fiudiaquepaas privatus femper coluijjet ^& fum-
mam Chrifliande Reipublic<z adeptus pacts auclor
rit pracipuus, atque erumpentes jayn Princi~
pum iras comprimere ftattm voluertt, multaquc\
pofteaquam itum ad arma efi , in eam rem cum
fcripferit ipfe, tum per legatos fuos cgcrit pra-
clara, atque dtvina : FaElumque fortajjis cjfct
tuo^ Ponttfex PtiJJtme^ ftudto, ac diligentia, ut
componeretur y ntfi Regum, temporumque arbitcr
Deus ob deltftum aliquod noflrum non tam au-
ihritati tua?, quam confmuni faluti viam obfiru-
icijfet. At vcro intuenti mibi in dignitatcm tu-
am amplijfimam ) Janttijfimamque y (D* fummi in
ea
XXXV
ea Pontificis , & fummi etiam % Principis videri
pctfona cum vidcatur^ cumque Pontipcatus do-
Brina, regnum autem prudentia illujiretur ma-
ximc, ac regatur ; nonnc is liber^ qui fi non a-
lias, at quia hilloriam continct^ O doUrina effe
inJJruttus, & prudentiainfiruere legentes debet^
eum potijjimum virum deceat^ qui Pontifex do-
ttijjimus, idemque Princeps fit^ (y habeatur pru-
dentijjimus? Neque fi tantus vir quietem Ponti-
ficia lenitate maluit , at abellorum caufis, atque
eventibus cognofcendis refugere dcbet ; cum fio-
rentijjimam\ tamque late in Italia patentem di-
tionem obtineat^ beneque noverit, regnandi artes
non pacis femper ac togte focias y fed interdum
etiam belli , atque armorum effe . /tc dotlrinam
admirari facilius tuam poffumus, quam laudare»
Quibus emm verbis expltcari cjus infinita vispo-
lefl? cum nihil illam pr&tereat^ quod quidem
fcirij difcive oporteat . Nihil efi in eloquentia
magnificum^ mhil in philofophia fubtile^nihil
infacra^ profanaque hifyoria reconditum , non de-
nique rerum, non verborum, non hominum, non
temporum notitia ulla e$, quam non Benediflus
Decimus Quartus mvefligarit \> fcierit , ittufirarit,
Nam quid ego de /urifpendentia dicam? in qua
etfi unus excellis maxtme y tamen minns admi-
randum eft > ob eam autem caujam minus admi-
randum^ quod non tua tam efi e/ufmodi laus^
quam familtx tua nobilijjimx Lambertinig, cui
civilis , ac pontificii juris perttia ingenerata effe
vidctur. Tantam autem doclring pr&(lavtiam
illtx potifjimum tefiantur doHorum hominum fa-
miliaritates y atque amicitia tam uobiles y tam
c z ve-
xxxvr
vero frequentes y ut nullus ubique fit paullo ?io-
tior eruditus vir y quin ad te y aut ds te fcripfe-
rit y cuiaue non tu ipfe fcripferis. Quo dubito ma-
gis y utrum major ftbi in hac re laus y an dottis
viris gratulatio debeatur ; Cum tu in maxima-
rum oppugnatione rerum non intermiferis fiudia
literarum ; neque , quod magnum y rarumque e(l+
paffus fis y in tanta exaggerationefortunce obrepe-
re ad animum tuum humanttatis ?jegletium y &
veterum oblivionem amicorum : Dotti autem vi-
ri eundem habeant te iD* patronum, 'J tfQima-
torem, gaudeantque y a quo ornantur, lab>res ab
eodem. probari (\m ; quorum mea fententia fru-
6ius htc efi vel jucunitjjimus : Ex eoque etiam
fieri exi^imoy ut omnes ad te y ut antea dixi y aut
de te fcnbant ; Nimpe ut dofiijim Pm:ifici
probati ejjb videantur. Neque y cum td fariunt y
laudare te magis volunt y quam laudi in r ervire
fuce y propriamque inqenii ghriam in aliena prde-
dicattone aucupantur . Quanquam ncque laudato-
re ullo eget y ?icque tefie dottrina tua y quce jcri-
ptis commendata fapientijjimis y ipfa de fe y vel
tacenttbus aliis y praedtcat y atque tefatur: Qui-
bus in fcripfts habent pr#/entes y quod ieqanr y
pofieri y quod ad'mtrentur y omnelque ad in/Iirutio-
ttcm fut fu>cipianr y Eccleftaque tpla ajfcrar ad
om^mcnrum dtgnttafts y arquead prccftdtum !ra~
btlitafts fude . Hoc Ponrtficem y qui te Cardinalcm ,
hnc Cardtnales y qut te Ponrificcm crearunr, fpc-
tiajfc cum primts arbttror. llle cntm^ ampltjji-
mumCollcgtum cohonefiart dotiijjimt bomints ho-
?jore y piwclarum duxtt ; ht pniarura Didccovum
non prxponi omrubus in imperio y qui omncs tn
do-
xxxvir
dottrina antecelleret . Ttaque fimul atque in illis
Comitiis, in quibus ipfe es<Pontifex renunciatus y
quotque dilata fatts dtu y multumque exa?ttata
fuerant y vuum ednomen audttum , tllae conttnuo
cowttorum unie refeiirunt^ increithtlts extttit
Cardinalium omnium Pontificatum ttbi manianti-
um confen/u$ y eaque tamque perfptcua ejuCmodi
nuncium con r ecuta eft per orbem fitne ulla varie-
tate univerfum approbatio, ut non Cardinalis
cu/ufdam y fed ipfius D>tirinx y Sapienticeque no-
?ne?i ad omnium accidiffe aures vtderetur. Ac
fi tempus fuit ullum , cum accedere ad regnan-
dum Pontifex debuerit ingenti do£lrina y ingen-
tique adeo prudentia inflruMus y tum profefio fu~
it y cum dtffcilltmi temporis tempedas oborta
e$ y & patrocinium pacis exclufum . Nam cum
propter loci opportunitatem y ftnitimique regis po-
tentiam ipfae omnes Po?itificis pravmctce y quam-
quam integr<z effent a partibus 5 atque a bello o-
tiof<z y exercituum nihilomtnus itineribus, <£p ca-
firis attentarentur, no?i fuit profedo recuftndum y
quin multa necejfario quodam armatorum bomi-
num impetu acciderent y qug tamen prudentia
corrigi y no?i frangi vi oportebat . Qua? quidem
vis vel fuijfet inutilis futura quteto y vel peri-
culofa bellanti . Neque y propterea quod arma ju-
fie fumpferis y falutariter iccirco uti femper potes;
Cum illi ipfi , qui exercitibus imperant y fervire
temporibus , in multifque comiivere cogantur . E-
rant certe y qui ferociora Pontifici y eique y ut ipfi
a/ebant y gloriofa fuaderent. At ille y quod pru-
dentis maxime principis y & moderati efi y non
gloriam in dominatu juam y fed eorum y quibus
prtf-
XXXVIII
praerat , falutem 5 uftlitatemque fpeElabat • Qut-
bus qui con f ulere rebus potutjfet ^ fi aut otiofas
infintta /aftura copias alere , aut viribus pugna-
re cum valentiore voluijfet? Quorum erat alte-
rum populorum bonis^ alterum vitct, & totius
fortajfe tmperii incolumitaft gravijjimum ; utrum-
que certe ab ejus Principis prudentia alienum,
qui pacis belltque momenta nojfet, fciretque iis
fefe prceejfe provtncits, quae non gladiis^ pilifque^
fed conjilto^ atque auHorttate quce r ttce Pontifici-
bus funt^ tdemque intelligeret , iifdem regna ar-
ftbus retineri^ quibus parta funt. Et confitltum
quidem tuum laudari debet^ quod temporibus^
quod perfonce^ quod dentque omntum falutt ac-
commodatum fuerit ; neque fortuna reprehendi
potefi^ cum afperrtmis in rebus tenueris digni-
tatem^ atque auffioritatem tuam : D: qun tantum
abefi ut quicquam deperdtderis , ut ipfis ferocifi
fimis leqionibus fancia ejfet, medftfque etiam
in tempetaftbus extaret, tanquam aliquod fa-
xum , a quo illi armorum flutlus frangerentur .
Nam cum uterque intmico animo exercttus ftXb
ipfis Romanis mcenibus confiitijjent ; cumque in
eo ejjent, manus ut confererent , concurfu prccter
optnwnem abltnuerunt verentes {utitum omnes
confirmarunt quidem certe) ne viciorts vis^ aut
viitt fuga eam violaret urbem , /;; qua tantus
vir^ & partt propter tnfgnem prudenttam utrt-
quc Pnnceps admirandus verfaretur . Quam et-
iam ob rcm potentijjimus Rcx Sicilia^ ac Ncapo-
//5, fumma fortitudinis^ ac nfilitaris fcientie
laude hofitbus rcjcrtis, ingredi Romam voiuit ,
iton tam ut urbem invijcret ad cctcrnx nomen
ma-
XXXIX
magnitudinh ^fato nefcio quo cedificatam, quam
ut coram eum adoraret Pontificem , de cuius tam
mv.lta virtutibus abfens audierat, ab eju que fa->
pientia regnandi prcvcepta acciperet , a cujm au-
tloritate regni ipfius quodammodo nomen habe*
ret . Sed quid ego piijjimi Regis Caroli obfequi-
um in te commemoro ? Ipfe BoruJJicZ Rex , cujus
domi mtliticeque impcrium illius a Xenophonte
in Cyro defcripti imperii effgies efi , ut, quod
olim hiftorice fidem fuperare videbatur^ fieri
?iunc pojje ipfa in prceftantijjimo rege res decla*
raret^ Atque ipfe^ inquam, Borufjict Rex^ quam-
quam marorum fuorum Juper^rttone induHus a
Sede Apoftolka d/Jfentiat , ea de te tamen fen~
tit , ea prtedicatj ea legatos tuos obfervantia co-
luit^ ut hctrefis in eo quafi oblitum fuct^ tu&
tantum doflnnae, fapieyiti&que miraculo vebe-
menter illum commoveri appareret: Tu autem^
Pater Beatijfime , in peregrini obfequii lcttitia
illud dolores. y regem tam prctclarum ^tamque no->
bilem ?ion tecum de religione verijjime fentire*
Sed ut eo , unde me quafi quidam verijfimarum
tuarum laudum ceflus abripuit, revertar^ n®n cer-
te a prudentijfimo prmcipe argumentum hiflorice^
non ipfa a do&ijftmo Pontifice hifioria abhorret:
abhorrere illud potius ab amplitudine dignitath
tuoe vtdebatur pojfe , quod non, cum primum in
lucem prodierit^ dicata tibi extemplo fuerit. Pri->
ma eutm qu^que digna principibus , eoque ipfis
iucundiora videntur , quod prima funt . Ego ve-
ro^ Pontifex Maxime^ tibi primos^ tibi podre-*
mos ? tibi omnes labores meos acceptos^ dicatofque
velim ejfe. Etenim quid illis honorificentius ,
quid
XL
quid mihi potefi optatius contingere? Sed cum
nondum antea exploratum effet^ quale de Com-
mentario meo fuijfet doHorum hominum judici-
um futurum, multaque ve?jirent in mentem^
quare timtrem potius fcriptoris imperitinm , quam
legentium fperarem facilitatem , equidsmvere-
bar , ut fatis tibi placere^ tutzque refpondere ma-
gnitudini pojfet . Nunc, cumea de illo opinio fue-
rit^ quam maxime vellem^ paullo faBus audacior
eum ad te fi non meliorem, at probatiorem cer-
te mitto: Qui quidem fi, ut nomine commenda-
tur tuo , ita judicio probabitur , haud erit profe-
fto^ cur omnium^ atque ipfius etiam pofieritath
incorruptum fubire judicium vereatur.
CA-
§
D E R E B U S
AD VELITRAS GESTIS
COMMENTARIUS .
ELLUM Italicum a morte Ca-
roli VI. Cadfaris Auftriaci Bor-
bonios inter, atque Auftriacos
conflatum ancipiti jam pridem
marte^ variaque , ut fortuna 5
ita Principum ltalise ipe aut
metuducebatur. Quartum jam
annum hserebat ad Italise por-
tas Philippus Boihonius Philippi Hifpaniarum Re-
gis F. & licet Gallorum auxiliares copi^, nor-
vifque fu# dele£frbus au&se, luba£ii Allobroges,
fuperat^ Alpes^ traje£ius Varus, expugnat# Ni-
cex, Montifque Albani arces maximam illi in I-
taliam tandem , Galliamque Ciiaipinam erumpen-
di lpem facerent; difficultates iupererant tamen,
plures etiam quam vellet. Obftabant quippe ma-
ri Auftriacarum partium fautores Britanni, qui
A to-
% De Rebus
totum claffibus Mediterraneum obfederant ; com-
meatus auxiliaque ab Hifpaniis demorabantur ;
ea fuis omnia fociis fubvehebant. Aditum terra
intercludebat adhuc Sardinue Rex Carolus Em-
manuel, Jocis arte, naturaque munitis, & popu-
lorum perfpeda jam fide iretus, fimulque The-
refi# Auftriacae Hungariae Reginas auxiliis, cujus
in Cifalpina Gallia lacum erat Imperium : Qui
Sardinhe Rex, dum fuum tutari Regnum, Regni-
que fines amplificare ftudebat 5 omnem fe Italiam
tutari pradicabat : eaque dc caufa magnis pra>
miis indu6tus cum Britannorum Rege, Hunga*
ri^que Regina certis apud Vormaciam conditio-
nibus convenerat . Genuenfium contra erant ani-
mi irritati: namque in eo conventu ablatum il-
lis quafi pro imperio fuerac Finarium, opportu-
niifimum ad Ligufticum mare oppidum : quod-
que ejus nationis hominum animis altius infede-
rat ? videbantur ad injuriam contemptui etiam
habiti. Vicinum igitur jam gravem, laterique ni-
mium adhaerentem timere, & longinquse focieta-
tis ipem ? atque arma refpe£tare cceperant, para-
t\j ubi fe tempus daret^neque vana fine viribus
vis eflet, pacificos, Sc cum c&teris Rebus Italiae
publicis communes fenfus exuere. At qui pacis
confilia exuerat jam omnino, Mutinenfium Dux
is erat Francifcus Ateftinus. Huic ab Auftriacis,
( quod majores quam confueilet, quamque alere
poile viderecur copias habendo, in rerum novarum
fuipicioncm venerat) denunciatum minaciter erat,
uti aut voluntatem nudaret fuam, aut ab armis
diicederet, & quia recuiaverat utrumque, confe-
ftim avuo Imperio fpoliatus, domoeje&us, coa-
ftut
ad Vclitras geflis. 3
flufque ad Borbonios confugere futuros vindicfes
dignitatis, Hifpanienfi fefe iiberalitate tuebacur.
Hetruria ab utrifque occulte ambita, petebatur
a nemine palam, <x Lotharingix permutatione
potiffimum fecura quiefcebat . Veneti armati ad
fines, & nullis tamen partibus impiiciti pruden-
tis confilii ratione, veterifque Imperii au&ori-
tate pacem fervabant, eque tuto aliorum cer-
tamina & motus taciti fpeitabant; neque vero
non vehementer dolebant ardere Itaiiam beilo,
propterea quod (ux m tanta propinquitate incen*
dii^ & communi etiam libertati metuerent. Pon-
tifex autem Maximus, qui fatis fe adverfus o-
mnes belli impetus Religione tutum arbitrabatur,
re omnium graviffim.a, quasque magnam apud
Populos, Regefque auSoritatem habere femper
debet, armatorum nihiiominus vim fuftmebat
inermis, & dum neutri parti nocere pro fua
erga Chriftianam Rempublicam benevolentia vi-
deri volebat, incommodi ab utraque parte plu-
rimum neceifario Ipfe accipiebat. Jam vero Ca-
rcium Neapoiis 5 & Siciliae Regem,Philippi Hif-
paniarum Regis Filium alterum, multa, diverfa-
que follicitabant . Exftimulabat enim cum vetus
partium odium, tum recens adverfus Britannofi
ira, quod putabatur illorum impulfu domum
revocafle, quas paternis ccpiis legiones ad Scul*
tennamufquefiumen iubfidio miferat : videbat ab
Auftriacis retorqueri identidem oculosad Regnum
Neapolitanum 5 tamquam ad prsedam fibi ereptam;
confilia eorum, conatufque perfpexerat: quid fibi^
fi ( quod in Vormacienii fcedere fancitum diferte
crat) tota Borbonii Italia pellerentur^ m*tuea-
A z diuu
4 De Rebus
dum eflet, cogitabat . Illa etiam cogitanti fuc-
currebant, Regni novitas, non fatis dum corro-
borata au&oritas, ambittoiae Pnncipum mentes,
Incerti Populorum animi, multoque incertior bel-
lorum eventus. Igitur quid Populi, quid Prin-
cipes molirentur, attente inveftigabat . Beneficio
ut alii, nonnuili metu, omnes jufto iibi lenique
Imperio aftringerentur, operam dabat. Pmerea
Portum Neapolis, eamque totam oram novis
propugnaculis , munimentifque fuccingi , navale
inftrui, naves refici a^dificarique, arma curari,
Milites exerceri jubebat: fingulas ex iingulis Pro-
vinciis legiones confcribebat, eafque veteranis ad-
miicendo, militix artibus, laboribufque aifuefa-
ciebat: prafecerat iis ex Neapolitana Nobilita-
te fortuna, 8c genere principes. Quo fa£to res
confequebatur duas^ ut & milites in fuo Re-
gno paratos, inftru&ofque haberet, 8c Principum
iibi animos militaris honoris fpecie devinciret.
Denique etfi nihil fe Italicis turbationibus inter-
ponere conftituerat , qux tamen ad bellum ufui
forent, iniqua temporaprameditatus, enixe parabat.
Hic tum erat Italiae Principum ftatus, is
habitus animorum. Interea bellum, uti di&um
fupra eft, ab Auftriacis, Borboniifque gerebatur.
Qu#dam utrinque velitationes , aliquot etiam
pradia commiiia erant. Celebris illa apud Cam-
pum San&um pugna tanta concertatione, dubio-
quc adeo exitu pugnata eft, ut fuperiores ex ea
utriquc fefe dilceiiiiie gloriarentur. Porro Auftria-
ci, au:tis pofl Qtmpofandenfe pnvlium copiis,
& recenti Principis Lobcoviczii Impcrio elati
(qubd novi femper Ducis advcntu militum ani-
mi
ad Velitras geflis. 5
mi excitantur) premere acrius Hifpanos, atque
audacius infequi coeperunt . Hupanorum autem,
erat exercitus, & eodem Campofandienfi pnelio,
& diutinis laboribus, itmeribufque, turn etiarn per-
fugarum frequentia attenuatus, neque celeriter
redintegrari novis delectibus poterat; propterea
quod & temporis oberat anguftia, & mare, un-
de fubmitti illis auxilia ppterant 5 a Britannis
ar&ius cuftodiebatur. Itaque cum & propter mi-
litum paucitatem pr&lio conrendere periculofum,
8c incommodum effet propter inopiam cibario*
rum, iis, quibus jam inveteraverant, locis diu-
tius immorari; (imulque periculum illud effet T
ne abAuftriacis, qui dimidio jam ferme majores
copias haberent, ipfi circumvenirentur, neve ob-
feifis(quod hoftes conabantur) viis, commeatus,
& receptus intercluderetur omnisrtutius Hifpani
confilium fecuti, caftris a Pifauro repente motis,
quamquam extremum femper agmen carperent
hoftes, incolumes tamen, paucis in longo, diffi-
cilique itinere defideratis, cum omnibus impedi-
mentis in Regnum lek Neapolitarium recepe-
runt : eftque in eo receptu coliaudata admodunj
Comitis Gagii Hifpanorum Imperatoris virtus ,
& fcientia rei militaris.
Id ubi Neapolim litteris 5 nunciifque perla-
latum eft, 8c jam jamque adeffe hoftes, fama
omnia femper in pejus augens, faifo nunciaret ,
animi hominum pro cujufque aut ingenio, aut
fortuna varie afficiebantur. Erant (quod in c-
mnicivitate, atque in magna prafertim rnultita-
dine accidere neceffe eft) qui odio praefentis fta-
tus 3 infita quadam naturs mobilitate, novis re-
A 3 bus
6 » Dc ~Rchm
bus ftuderent : & qui patnmonio naufragi de-
fperatique fpem magnam in rerum perturbatio-
ne ponerent , communique mallent, quam pro-
prio cafu interire: & qui demum , quod Au-
tiriacas olim partes arflius, atque apertius , quam
privatum hominem deceat > eilent amplexi , &
jacere idcirco iibi, ac minus in praientia vale-
are videbantur, illorum propterea Regnum fum-
me cuperent revivifcere, a quibus multa fibi ,
& magnifica pollicebantur . At horum omnium
furor^ partim populi totius mirifice pro Rege
confentientis fide detemtus 5 partim ieveriori
Magiftratuum diligentia , & novx inter eos ,
qui dubiae fidei habebantur , inftitutse quaefiio-
nis metu compreflus fra&ufque ad inania vota,
atque ad incertiilimam fpem devoivebatur . E<>
liqui vero fere omnes, qui aut minifteriis , a-
micitiifque Regiam attingebant ; aut optimi Re-
gis moribus fuavifiimis ille&i 5 juftiifimo ejus
Imperio deleftabantur ; aut ab Hifpanis oriundi
pro fua gente acerrime ftabant , parati erant
quidvis perpeti ac facere potius, quam Germa-
jiciam iterum jugum fubire . Nihilo tamen fe-
cius metuebant rerum humanarum viciffitudi-
nem, & nonnulli ex iis rei militaris ignari ad
belli nomen ftrepitumque horreicebant , & qua*,
ipfi fibi temere fingebant pericula, inepte mi-
ferabantur. Pars igitur trepidare, pars gaudcre ,
alii nimium cedere, timere nimium alii , dc
Rege, ac Republica quidam, omnes de fe co-
gitare. At Rex, achibitis fummis viris, quibuf-
cum maximis de rebus commimicare coniuevc-
T^t^quid iatlo opus ellct , qu&rere inftituit .
Cen-
ftd Vdttras gefiis . *j
Ccnfebat aliquis, Auftriacos irritari tam alieno
tempore non oportere, Hifpanis nimium aperte
juvandis ; recordabatur ancipirem martis fortu-
nam; na:uram populorum infidam, atque mobi-
lem: hinc Siciliam ac Brutios peftis Mamerti-
na: metu laborare, illinc Veftinos, ac Maruci-
nos hoftium imminentium furore urgeri dicebat :
certos homines ad defeciionem fpedare foriltan :
quiefcere nunc quidem, at commoveri poife ad
belli, Sc fortunse motum: nihil eile tam mi-
nimum , quod negligi m Imperio , atque in
bello pracfertim poiiit: magnum ubique, maxi-
mum intus periculum. Adverfus quos cafus tam
multos, tam varios, tamque interdum repenti-
nos , qu& fpes? ubL belii nervus pecunia ? ubi exer-
citus ? auxiiia ab Hifpaniis aut advenire ferius ^
aut prohiberi facile poffe : fuperum inferumquc
mare effe claufum: mercaturis fatali hac Regum,
& Nationum difcordia impeditis fidem concidif-
fe : ve&igalia deteriora in dies fieri : -^Erarium
pene exhauftum eife . Quod vero ad exercitum
attinet, coiie&itios eife milites tantum y tyro-
num turbam, aut deferturos figna , aut etiam
aggregaturos fefe hoftibus , ubi hoftes viderint :
Hifpanos autem Auftriacorum multitudine pen-
territos, tot detrimentis abfumptos , tot itine-
ribus defatigatos quietem potius, ac laborumperi-
culorumque levamentum aliquod, quam praslia
rurfus , Sc caftra fpectare : etiam atque etiam pro-
fpiciendum elfe, ne temere progreifis turpis im-
pendeat exitus, neve dum amicis prodeife volu-
mus, nos pereamus, & ipfi non fcrventur . Proinde
nullam fibi niii in otio falutem videri ? & nifi
A 4 ia
S De Rehus
in eo Rexconfilio perfeveret, quod conftitutum
ym cum Britannis habuerit, ut abftinendo ar-
rris, neutram hoc bello in partem inclinet : cun-
£andum, & rationem interim excogitandam eife
aiquam, qua & cedentes Hifpanos fublevemus,
15 poffumus, & Auftriacos infequentes non of-
fendamus . Contra erat, qui Hifpanorum exer-
citum libentiflimis animis accipiendum, 8c ciba-
riis, auxiliifque, omni denique re juvandum eife
putaret , nulla Auftriacorum habita ratione : noa
utile Regi , non eile honeftum, Philippi Patris
milites pro Patris ejufdem Philippi hoftibus, &
fam fuis deferere ; Auftriacorum conatus omnes
eo fpe&are, ut devitlis ejettifque Hifpanis, Re-
gem deinde Neapolis , quietis fimulatione de-
ceptum , facilius conficiant, Italiaque omni po-
tiantur • Eo Vormacienie foedus omne , eo in-
timam illam cum Sardiniae Rege armorum , con-
iiliorumque omnium conjundionem , tanto im-
pendio qua^fitam, pertinere: eodem etiam iliud,
quod per Britannos unum, idemque cum iplis
fentientes, ut fuperfederetur bello , utque Nea-
politana ab Hifpano exercitu auxilia avocaren-
tur, tantopere contenderint : eodem pertinere,
quod dum mediam Rex perfonam diligenter
tuebatur, ipfi interea infidias moliri, Neapolita-
ni populi fidem per literas, improboique homines
convellere nunquam deftiterint : modo inimico
animo cum exercitu in Regni finibus eile: cx-
peitandumne etiam, dum cun£tantes, & vet^ra
illa ac pcrvulgata de ancipiti martis fortuna, de-
que populorum natura mobili perpendentes, op-
primamur? Quid tandem, inquit, veremur?au$
cur
ai Velhras $e$h* $
cur de populi fide, de miiitum noftrorurtt vir-
tute, de copiis, de pecunia denique ddberamus?
an non hic populus llle idem eft, qui Proregum
avaritiam, fuperbiamque nuper pertasfus, Regem
cupidiifime proprium apperiverit, deinde ejus be-
nignitate captus adamaverit, a quo Rege magnis
beneficiis omatus, tantis commodis audus tue-
rit ? An non hujus iplius populi conftanria ex-
plorata tum maxime eft , cum littori , portui-
que noftro Britannorum clailis immineret mi-
nitabunda, 8c feditionis occafionem avida aucu-
pan videretur? atque illis turbulentiifirnis diebus
nemo in tarita feie multitudine commovit; quin
fuere homines, qui maris cognitione freti au-
dader fane, atque animofe reciperent Regi , i-
turos iefe ad Britannorum naves, eafque incen-
furos. Quid tu igitur nobis, ut populo creda-
mus, fuades? Ego vero non modo non iili cre-
dendum, fed fummopere ab eo cavendum eife
dicam fane, fi vultis. Sed utrum diligentior
cautio eft in ejufmodi periculis pertimefcendis,
fi falfa, an in vindicandis, fi vera iunt? nam
belli apparatu, & quiefcunt timidiores, & fcele-
rati, li qui funt, obftinatoque adfacinus animo,
cum non timeri iefe videant, timere ipfi incipiunt,
neque audacias fuae locum ibi effe exiftimant,
ubi paratas offenderint ad defendendum vires.
At credo de militum noftrorum robore, atque
animis dubitamus: quos qui coliecritios appellat,
ignorare is mihi videtur, lftorum miiitum ma-
gnam partem vigefimo jam ftipendio fun&am
effe: denique hos efie eofiem,qui in Africa apud
Oramim cum ferociiiima Maurorum gente, m
Ica-
io De Rehus
Italia apud Butuntos eum hifce eifdem Auftria-
cis congrefli fuperiores difceflerint; & qui in
Siciiiam deinde tranfgrefli, Syracufis, 8c Meifana,
quae ab hoc ipfo Duce hoftium Lobcoviczio
praefidio tenebatur, in deditionem acceptis, duo
celerrime Regna receperint. Tyrones r atem qui
funt, ut in omni exercitu funt, hi quidem ju-
ventutis vi, veteranorum exemplo, Ducum im-
perio ? & in officio continebuntur, & fi non ve-
tuftatis. eamdem certe exercitationis , & robo-
ris opinionem afliiment ; Illum vero exerci-
tum, Gagio Imperatore, & Campofandenfi prae-
lio nobilem, Hilpanorum, Belgarumque florem,
& proximo hoc in Regnum receptu ab hofti--
bus laceflitum, num tandem qu&rere otium,
an congrediendi iterum cum Auftriacis occa-
iionem fitire arbitramini? Neque me illa movent,
qux de Mamertina pefte , deque utro mari clau-
fo jactantur . Nam Mamertina peftis Comitis
Mahonii Legati diligentia> atque auctoritate , aut,
extinfta jam fere eft, aut ipfa diuturnitate ita
relanguit, ut infrequentioribus prajfidiis comprimi
facile poflit. Ut mare autem cuftoditum, & fe-
ptum adeo efle concedamus, nulla ut omnino
auxilia, & commeacus evadere poilint, quid ex-
terna requirimus , cum domefticis abundemus ?
An Siciliam, horreum quondam populi Romani,
beatiflimas Brutiorum Provincias , Campaniam
praeterea, Apuliam, Samnium non frumentum,
non omnis gencris commeatum, non equos, ar-
ma', milites fubminiftrare largker poife cenfetis?
Nam pecunix ad ftipendium fatis, mea quidem
featentia, eft 3 ubi vc&igalia fide redimantur^
de
*d Vclitras ge/iis . i r
dc ac diligentia adminiftrentur , neque auri pon*
dus in non neceifarias res eifundatur. Hiice igi-
tur copiis opibufque cum hoftis ferox avidus im-
pendeat, & noftris prope in faucibus urgeat ,
iedentes adhuc, bellandum necne (k, otioie con-
iulimus? Bellum , bellum , inquam , gerendura
eft , vi vis quam maturrime repellenda, ne, quod
turpiffimum eft, iero fapiamus; hoftes autem io-
cordiam noftram fuam putent occafionem , Sc
ad eorum conatus propulfandos , aut animum
nobis, aut vires defuiiie fufpicentur. Hac oratio-
ne inducti ad beilum plerique propendebant, uti-
que Hifpani&ifis exercitus omni aperte re juva-
(etur, Sc Neapclitanae cum eo copiae quam pri-
mum conjungerentur, decernere videbantur. Sed
Rex fatis in prafentia habens, Hifpanos , Re-
gno, commeatuque non prohibere , quod falvis
cum Britannorum Rege conditionibus facere po-
terat, nihil fibi uiterius progrediendum eile exi-
ftimabat . Nam etfi vera eiie 5 quae dicerentur, ,
videbat, tamen committendum non putabat, ut
armis fumptis dici pofiet, turbandse quietis ini-
tium a fe fieri. Dicebatur etiam permotus Du-
cis Montallegrii confiiio, qui apud eum rerum
ufu, & ingenio folertiffimo plurimum poterat.
Is, uti ferabatur, vel quod natura prudentior
eflet, vel quod partam in pace auctoritatem im-
minui , fuamque in belio operam minus pro-
bari vereretur , bellicis propterea coniiiiis adver-
fabatur maxime, iifque Regem, populumque ibi-
licitari nolebat.
Dum hax Neapoli confuluntur , Princeps
Lobcoviczius cum equitatus, & peditatus partc
Co-
12 De Rebm
Comitem Brounium Legatum miferat, qui Hi-
fpanos ad Truenturn ufque iamtiem perfequere-
tur, & vexaret, atque etiam exploraret, li quid
ab Auftriaci exercitus propinquitate motus in.
Veftinis, eaque circum loca oriretur. Ipfe in a-
gro Piceno iter reprefferat de fumma belli admo-
dum follicitus^ atque incertus, quo progrederetur.
Namque a principio cogitaverat, pulfis, fugaLif-
que Hiipanis, in Lunenfem agrum defcendere,
ibique, & Cifalpinam, Etruriamque refpicere ,
unde illi commeatus faciie , atque abunde fuppor-
taretur omnis, & Genuenies continere , qui Vor-
macienfis foederis injuria incitati tumefcere jam
ad bellum videbantur, fimulque pradto eiie ad
occurrendum Hifpanis, fi forte vacuum na£H a
Britannis mare , ad oram portumque aiiquem
Ligufticum improvifo appellerent. Hifpanorum
enim auxilia mare jamdiu e Barcinonenii littore
fpettabant, confeftim in Italiam, ubi fuiiiet oc-
cafio, avolatura; Bntannorum autem claffis poft
navaiem ad promontorium Sicienie pugnam ia
Magonis kk portum fubduxerat, & diutius ibi
morabatur, dum pralio, & longa maris , hye-
mifque jadlatione afflid^ fiaves 5 remigefque refi-
cerentur, ac inftruerentur. Nuncveroin Neapo-
litanum Regnum hoftibus receptis, Lobcoviczius
cx rei commutatione longe ahud iibi capiendum
confilium, atque antea cogitaverat, intelligebat ;
neque adhuc tamen, quienam hoc allato nuncio
Hungarig Reginae mens eifet , qu#ve deliberatio^
faeis fciebat ; & fi Neapolitani belli fertuna ten-
tandd eiiet, ut fatis firmtnn, fatifque magnum
ad eam rem exercitum haheret, magnopere ve-
re-
ad VelitfaS geflis. 13
rebatur. Incertus itaque, uti diximus, quo fe
verteret, in Agro Piceno confederat, expedabat-
que ancipiti cogitatione diftrai^us, quoad fciret,
quid nam Regina, audito Hifpanorum receptu,
decerneret, atque imperaret. At illam Neapoli-
lani Regni invadendi cupiditas invaferat tanta,
uteorum, quicontra inconcilio fentirent , opinio-
nes negligentius audirentur, neque prorfus quid-
quam adverfus proficerent focii atque amici Re->
gis Sardiniae obteftationes ; cum ipfe amifTis lo-
cis plurimis munitifTimis, patefadto in Imperii
lui viicera aditu, faluti jam fu# diffidere incipe-
ret, debitumque fibi ex Vormacienfi faedere Au-
ftriacorum fubfidium maxime neceiiario tempore
imploraret: non diftrahendas vires eile vocifera-
batur, non bella bellis ferenda: cum conjun&is
copiis vix fatis praiidii eifet ad pradentes hoftes
reprimendos , quid uitro alios accerferet ? cum
fua retinere vix polfet , quid aiienis inhiaret ? fe-
fe quidem timere detentis Neapolitano bello
Auftriacis, & fedentibus ad minorem Balearem
Biitannis, ne ipie interea unus Hiipanorum, &
Gailorum impetus haurire, neve cogatur, tantis
jam detrimentis acceptis fortunaj tandem fuccum-
bere: id fi evenerit, denunciare antea fck^ at-
que pradicere, non fine maxima ipfius etiam
^egin^ pernicie, & forfitan totius Italise jaitura
eventurum. Regina nihilominus in fua fententia
perfeverat, eorum libentius confilio permovetur,
qui Neapolim occupandam cenfent, & facillimi
negotii rem effe demonftrant, diffipatis perterri-
tifque Hifpanis , quieto atque adeo imparato Re-
ge, at paratiffimis (ut fibi ipfi perfuadebant }
ad
24 De Rebus
sd defeSronem populorum animis: Sardinias Rc-
gem nihil non timendo mmium timere: fatis
in eo viriurn effe ad Italiam ex ea parte tutan-
dam, eofque repellendos hoftes, quorum magna
pars dirficuitate itincrum, frigorum vi, crebrita-
te praeliorum, locorum expugnatione, aut inter-
ierit, aut dilapfa jam (it: reliquis vero iongc
a domo in hoftili, & non fruituofa terra, ma-
n interclufo, beltantibus prafidii parum, pericu-
ii nimium fupereife. Multum in Germania de-
periiife, pace cum Boruiliae Rege neceffariis magis,
quam sequis conditionibus fa£ta: magno in Ita-
lia ftetiffe Sardinias Regis focietatem: ea omnia
' ciuobus opulentiffimis Regnis acquiiitis, compen-
iari faciie poife. Erat Romx Comes Tunius,
Epifcopus Gurcenfis, Regin^ ad Pontificem Ma-
:dmum Legatus . Ipfe & rem a princioio per li-
teras propofuerat, & proclinatam nunc urgebat
Vehementiffime. Hominem fua fponte officii du-
fitum neceffitate, quod Regina; Legatus effet,
tum etiam prcecipuo adverfariorum odio incende-
bant etiam magis plurimi, qui Romas Auftriacis
partibus ad infaniam ufque ftudebant , Sc non-
nulli, qui ad eum ex Regno confluxerant, e-
xules , damnatique. Hi dum a Regina aliquid
lcgatoque exprimerent egentes , perditi, nihil ma«
gnopere penli habebant ailentari , mentiri , falle-
re, jattare amicitias, & clientelas, comminifci
fcditiones , magna atque incredibilia polliceri , a-
lere credulitcitem. H#c tamen omnia, atque u-
beriora etiam, ut fuas plerumque homines opi-
nioni largius indulgent, ad Reginam Epifcopus
Gurceniis Viennam peoaibebatj & Vienp* cre-
df-
et d Velttras gefiis . \ 5
debantur, vel quia facile credimus, enixe quae
volumus, vel quia Comes Tunius, cujus prope
in confpe&u Neapolitanum Regnum erat^melius
propterea videbatur poife illius Regni ftatum
perlpicere . His de caufis, quas commemoravi,
magno animo, majoreque fpe bellum adverfus
Neapolis Regem decernitur Imperatur Lobcovi-
czio, uti confeftim cum exercitu fuo in Nea-
politanum Regnum irrumpat . Regni per
civitates , ac Provincias Reginse Hungariae no-
mine confcript^e literae diffeminaatur. Solicitan-
tur veteres, atque occulti Auftriacarum partium
fautores. Hebneorum Mercatorum, qui commer-
cii, atque induftri^e caufa Neapoiim vocati erant,
cxpulfio promittitur. Apparebat id populo dari,
apud quem iila natio confuevit invidia divitia-
rum, & Religionis perverfitate offendere . Impu-
nitates, immunitates, tabulae novas, pnsmia, hono-
res oftentantur . Omnibus modis omnium hominum ,
atque ordinum fides, ingeniaque tentantur. Co-
mes Brounius Legatus , quem a Lobcoviczio
miffum ad infequendos Hifpanos demonftravimus,
de beiio inferendo certior faftus 7 Truentum
celeriter tranfiicit , quod flumen Neapolita-
num a Pontificio Imperio dividit . Ttimultuatur
longe lateque ; circumjacentes agros hoftilem
in modum devaftat, occupat parva quaedamin Ve-
ftinis loca; eorum Magiftratui panem, hordeum,
maximeque pecunias imperat: levibus etiam prae-
liis cum Hifpanorum equitum ftationibus con*
tendit. Quo quidem tempore res accidit non
pratereunda filentio, & qua in ipfo expeditionis
initio periclitari hoftes potuerunt, quid Neapo-
li~
i6 De RebuT
litaat milites etiam gregarii poflent, atque au-<
derent. Namque Nedpolitanus quidam inter Hi-
fpanos Dracones merens (genus id equitum eft,
qui in praeliis ex equis interdum deiiiiunt, &
pedibus praiiantur) cum ab Huagaricis levis ar-
mamr& equitibus circumventus eiiet, non fefe
hoftibus dedit ^ non aaimo concidit , fed equo
admiifo, fchythicoque enfe elato in illos irruit
audaciffime, feptem ex iis interfecit, quofdam
vulneravit, reiiquos conjecit in fugam: atque in-
terfedorum fpolia cum retuliifet in caftra, atque
ad Imperatoris pedes projeciifet, admiratus Im-
peracor viri virtutem, ducencos fortiifi no militi
aureos numerari juflit, quos ilie commilitonibus
flatim fuis largitus eft, una le facinoris gloria
ccmtentum eiie dicens, ut non magis invidi ,
quam magni animi indicium daret . Lobcovic-
zium interim de bello jam non dubiu n illa
rurfus dubicatio follicitabat ; qua potiflimum
parte in hoftium fties . duceret agmen . Erant
ornmno itinera quatuor, quibus itineribus a Pon-
tificis Provincia in Regnum Neapolitanum per-
veniri poterat. Tallacotienfe, & Rheatinumnon
admodum frequentia, & qua ire exercitus , hye-
me pralertim, nequaquam poterat; propterea quod
loca alpera nimium eiient, ac montofa. Eorum
itaque cogitatio ne fufeepta quklem eft. Reliquae-
rantduo,quorum alterummarefuperumconfedatur,
& per Potentia: fluminis oftia, atque Afculano-
rum fines in Veftinos ducit, eoque ad infequen-
dos Hiipanos Comes Brounius ierat : alterum
porro Umbriam attingit , agnunque Romanum
difcriminat, & per Anagnianij ac Frufmonem
in
ad Velhras geQh. 17
in Campaniam illabicur. Hac erumpere in Re-
gnum conabacur Lob;oviczius, & erupiife quon-
dam ajunt Carolum Gallkrum Regem ilium,
qui Ludovici Mauri Mediolanenfnim Ducis tur-
bulentis, atque ambitiofis coniiliis evocatus in
Italiam delcendit; unde Ludovico exitium, Ca-
rolo fuga, Italia; omni vaftitas, & nunquam in-
teritura Tranialpinoriun belia evenere . Atqui
plerique exiftimant , ii adhibita, Lobcoviczius, ce-
leritaie , traniduHo conteftim exercitu , flumen
Truentum eodem, quo Comitem Brounium pras-
miferat , itinere in Veftinos veniifet , indeque
na&us Apuli# fuiiiet opima, ac maritima loca,
potuiffe ab eo belium majori cum fua utilitate,
hoftiumque damno adminiftrari. Qax res tamen
plures recipiebat difficuitates. Erat anni tempus
duriirimum altiffima nive. Diffieillimse propter
viarum ac iocorum, a iuto atque nive fubiiden-
tium, anguilias, ameorum tormentorum, ca?tera-
rumque rerum fubve&iones. Confiitiabatur etiam
rei frumentaria^ pabulique inopia, quse ingrave-
fcere in dies poife videbatur , ii per ho-
ftium agros, aut per quos hoftis pene vafta-
bundus inceiierat, ipfe nufquam praparatis cdm-
meatibus iter facere ccepiiiet . Cum vero tota
in feftinando res confifteret, roaximo erat ad
conficiendi negotii ceieritatem impedimento Ater-
ni arx objetla excurrentibus , quam pradidiis, ac
propugnaculis munitam egregie , modo Hifpano
etiam exercitu luccinflam, & tentare , & relin-
quere poft fe seque periculoium erat. Dum au-
tem Reginas mandata expe&at , dum rem frumen-
tanam expedit , atque auxilia e Gallia Cifalpina,
B au-
iS De Rebuf
auxiiia e Germania conveniunt , multum efflu-
xerat temporis. Interea accelerabant , ut fefe cum
Hiipanieniibus conjuugerent, Neapolitanse copi#,
& rei e veftigio gerendae occafio, m bdlo pra-
fertim occupanda, pratervolaverat. His rebus
permotus Lobcoviczius iilam fuperi Mans viam
reiinquit, & eum vernum jam terhpus praecipi-
taret, revocato Comite Broumo , fuifque omni-
bus in unum tandem coaetis copiis via Fia ninia
per ' Umbriam , ■ Agtunque Romanun m Can-
paniam > uci diitum eit^ COriftituit irruinpere.
At quibiis vinbus Neapolitanu n BLegnum
profedus fit oppugnatum, ftatuere diifioile eft.
Pro ftudio enirn partium aiii amplificant , aiii
elevant militum numsrun; & cun beita pie-
ru.nque fama, atque opimone coniteit, ejuimo-
di rumores, varia in vulgus edendo> aiaugere
cailide ipfi foient Lnpera:ores , quo majorem
fuis fiduciam , hoftibus injiciant mecum . Sed vi-
ginti millia peditum fuiiie 5 fex equitum ferun-
tur. Accedebant legionariis colledi ex Tranfilva-
nia, Croatia, Illyricoque omni, & finitimis re-
gionibus velites, quos e fuis latibulis excitos,
ad prxdam^ bellumque in Italiam Auftriaci com-
puierant. Multi etiam capitis damnati , transfu-
gceque convenerant, quos vitae, venixque defpe-
ratio, & rapinarum fpes acrius ad arma concita-
bat. Ex his conflatas centurix, quod nullo or-
dine, nullaque difciplina certa pugnareit ? iblu-
tx appellabantur * Erant pmerea Hangaricorum
aquitum circiter millia duo, qui libere , atque
audacter veteri Parthorunj rnore vigari conluc-
verunt; itinera habcnt mieiti, commeatus in-
ter-
ad Velitras geflis. 19
tercipiunt , loca expiorant . Hunc exercitum
(quem majoremi etiam f&ma efle nunciabat ) ad
invadendum Regnum tranebat Lobcoviczius in-
fignis ipie Dux, & primis apud clariiiimum
Imperatorem Eugenium ftipendiis, & rebus in
Boemia geftis, & quod ad Itaiicum bellum tan-
tum, atque difficile haud nequidquam miiius effe
videbatur. Jamque Macerata moverat iv, No-
nas Maii, quatriduique viam progreiius, fupera-
tis faltibus, qui Picentes ab Umbris dividunt,
&tque ad Camertes pertinent, modicis ad Forum
Flaminii itineribus pervenerat. Advolat eo con-
tinuo Roma Comes Tunius. Omnia r qu2E Lob-
coviczio fepius per litteras inculcaverat , coram
ipfe agit rnulto vehementius. Excuat, hortatur,
docet quantopere ad cauuarrL, Pvegin#que utiiita-
tem interfit Neapoli confeftim potiri :. expeditionis
gloriam, commodaque amplificat, Id in primis
faciliimum faitu eiie diititat : per omne enim
Regnum y atque in finu urbis Neapolis, effe
ait fummas potenti& % magnseque cognationis
homines r qui fremant, praefentemque ftatum #-
gre patiantur^ 8c idh Auftriacis cupiant quam-
primum adjungere: auftorem popuiis, non ani-
mum ad defeitionem deeife: proinde iret, atque
auderet, nulio negotio opprimi poiie Regem in
ancipiti pofitum difcrimine, cum domeftica fi-
mul cavere & externa propuifare pericula debeat.
Hxc dum in caftris cum Lobcoviczio Tunius
agit, animadvertit Legatos, & plerofque copia-
rum Prsefettos alieniore eife h\ Lobcoviczium
animo, deque illo afperius loqui. Hominem eife
dicere indiligentem , difficilem., & qui omnia re--
B z vo^
20 De Ttebus
Vocet ad arbitrium fuum , nihil de aliorum fen-
tentia agat. id utrum invidia, ac malevolentia
addudi, quod homines de his libenter detrahunt,
eminere quos videant aitius , an revera , quod
ita eifet, dicerent, ac quererentur , ambiguum
cum valde fit, non videtur pro certo eiie ponen-
dum: pnsferthn cum qui Lobcoviczio u(i funt
perquam familiariter, multa nobis , atque egregia
de ejus facilitate morum, ingeniique prjeftantia
retuierint. Sed Comes Tunius llomam celeriter
reverfus ftatim iiteras ad Reginam dedit , qux
illi accurate fignificarent , qu^cumque ipfe de Lob-
coviczio, deque aiiorum Ducum dufenfione, &
querelis , in caftris cum eifet, audierat , atque
perfpexerat. Regina, quod Regni repetendi oc-
cafionem corrumpi proiatando , ac difputando
poife videret , feverius ad Lobcoviczium lcribit,
uti bellum, iterque maturet, fimulque (ut ali-
quid Legatis etiam daret ) Legatorum in con-
cilio fententiarum rationem haberi majorem jubet ,
neque eorum negligi confilia , qui Auftriacas
Rom# res curabant; quorum ad bellum Nea-
poliranum opera, ac diligentia ob loci propin-
quitatem, & notitiam opportuna admodum eife
vkiebatur. Lobcoviczius, hifce mandatis acceptis,
tripartito copias dividit, itaut exercitus pars al-
tera ab aitera pc r ;rte bidui via abdiet : eo con-
filio^ ut earum regionum hominibus, per quas
tranfire copias opoftebat, fpatium daretur ad ex-
pediendos conimeatus (erant cnim ea circum re-
requentibus exercituum itineribus magno-
pere exhauftas, atque attritae) ac ut ipiv etiam
copix ejufmodi intervallo difpertits tacilioribus
vc-
Mcl VeUtras gcfiis. %i
ve&uris, cxterilque neceifariis rebus uterentur :
Tali modo mftrudc exercitu, Sc re frumenta-
ria ordmata a Foro Flaminii Lobcoviczius pro-
greifus per Spoletanorum, inreramnatiunr, & Nar-
nienlium fines ad Faierios Falifcorum pervenit.
Caftra ibi iocat, concilium advocat. Adfunt
Legati, pnmique Ordines. Adeft Aiexander Al-
banus Cardmalis, qui Koma tum forte venerat,
& qui, Sardinias primum Regis, deinde Hunga-
r\x Regmas patrocinio fuicepto, Auftriacis hac de
cauia pambus inferviebat ; adeft etiam Comes
Tunius Epiicopus Gurcenlis, & Abbas Franchi-
nius ravianus Piftorienlis magni Etrufcorum Du-
cis Legatus, cum militaribus viris de bello to-
gati homines confulturi, Varias dicuntur fenten-
tix. Diinutatur. Cum Legati, caeterique copia-
rum Praiedi, qui conventui intererant a Lob-
coviczio cupidius diilentirent , quam tempus po-
ftularet, acque e conciiio indignantes confurge-
rent: comprehendit illos Alexander Albanus^Sc
magnopere cohortatus rogat , diifeniionum > &
controveriiarum finem faciant , neu privatis fi-
muiratibus pubiicam cauifam perditum eant : ea-
dem agunt, atque orant Tunius atque Franchi-
nius. Difceifun tameri a concilio eft, ut tu-
multuatum potius, quam dsliberatum aliquid iit*
Interea dum h&c ab Auftriacis geruntur,
Rex Neapoiis ea fpe iapfus, quod Auftriacos,
aut gequitate permotos fua, aut Sardiaix Regis-
penculo m alteram Italiae partem recraclos, ni-.
hil quidem contra fe in prafentia aufuros effe
arbitrabatur, coniiiio omni quietis, & cun&atio*
nis abjeito, hoftibus quan macumme occurrere
B 3 in-
iz Dc Rebus
inftituit. Itaque, nondum hyeme confe&a, duas
ex Hetruria fua legiones arceffit, reliquas ex hi-
bernis deduti, armari, lupplerique, & convenire
ftatim jubet; quafdam continenter . praemittit,
quae ipfa fui adventus fama hoftem interim de-
morentur^ fi per caufam mfequendi Hifpanos
eruptionem in Regnum Theatem verfus facere
contendant; quod collectis, jun£iifque ratibus ad
efficiendos in Truento pontes, & praemiilis non-
nullis Hungaricis equitibus, conari identidem
minabantur. Ipfe equitatui ftudet, frumentum,
milites > pecuniam imperat. Imperata libentiifimis
animis Neapolitani faciunt, atque hoc etiam
majori diligentia, quod fummopere cupiebant
removere ab fe infidelitatis fufpicionem, quam
fidelifiimae civitati , temere multa Auftriaci ja-
&ando conflaverant. Portum Neapolis, novis jam,
ut diximus, extruSis propugnaculis , ne quid a
mari hoftibus pateret, & difpofifis praeiidiis, tor-
mentifque muralibus communire feftinabat. Pra-
terea naves bellicas duas , quinqueremes quatuor,
totidemque biremes; & magnum actuariarum nu-
merum expedin jubet, qu# pro Cajetrc littore,
portuque in ftatione fint, & auxilia exercitui
commeatufque, ii opus fuerit, fubvehant. Dat
prudentiflimis hominibus negotium, ut,abfentefe,
Rempublicam fufcipiaflt, atque adminiftrent y
idque Michaeli imprimis Retio claiiis Prafedo
commendat; ad quem non tam propter viri di-
gnitatem, quam propter egregiam irt moderando
populo facilitatem totuis urbani Iniperii funtmam
refpicen* Kcx volueratr Curti vero dubiae fidei
iniimulati plures in vinculis haberentur, & tali
in
eii Vclitras m geflis . 23
in tempore lemenda potius, quam exagitaada
populi vis videretur, ioivi eos extemplo, libe-
rofque abire juiilt. Quo fa^to magnam a popu-
lo, cfiBterifque ordinibu^ gratiam iniit , improbof-
que ipfos, tantae mantuetudinis admiratione ob-
ftupefados, repreilit, ab omni conatu novorum
conliliorum. Ipfe ad hoftem proficiici conilitue-
rat, magnam Regium nomen m ijello vim habe-
re exiftirnans, eoque, & hoftes terreri, & fuos
incitari, & Ducum uikatas amiulatione imperii
minui controverhas, intelligebat : fimul, fi quid
durius domi, fonfve accidiifet, tutiorern multo
inter armatos, atque apud fuum exercitum fore
fibi iocum videbat. Accendebatur etiam Philip-
pi Fratris exemplo, qui iifdem temporibus ia
Taurinis magno, fortique animo cum Rege exer-
citatiffino gerebat beiium; & dicebatur per eof-
dem dies a Philippo Patre , miiitarium facinorum
cupidiffimo Rege, incitatus per literas ad belli-
can fortunam, propriamque Borbonii generis
laudem. Igitur domi rebus optime conftitutis,
atque omiibus ad profeitionem comoaratis , ci-
vitatis Primoribus convocatis, Rex fefe ad ho-
ftem iturum, & Reginam interea cum liheris
Cajet# quietiori ia loco futuram pronunciat.
Tum vero hoc audito procumbunt Regi ad pe-
des Neapolitanse civitatis Principes, & multis
precibus orant, atque obfecrant; (i ipfe abeffe
cogitur Reipublioe cauffa, Reginam quoque di-
fcedere ab ipfis ne patiatur: maximo hanc rem
Neapolitanis hominibus non dolori tantum, ied
etiam dedecori fore, cum videri poffit aliquid
Neapoli fubeife, quoql cavendum Reginas, vitan-
B 4 dum-
24 De Rebu$
dumque fuerit. Enimvero Rex negat Conjugis
fu#, qus gravida fit, valetudinem pati, ut gra-
vius etiam fatigetur Imperii occupationibus, iif-
que rerum incertis, qu^, turbatapace, in ma-
gna facilius multkudine accidere poifint : bono
eflent animo, neve ad injuriam interpretarentur
fa6ta, cux aiia omnino, juftaque de cauia fie-
rent, De eorum autem fide eo fe minus dubi-
tare dicit, quo magis perfoicuam ipforum erga
fe voluntatem videat; & videre ipfi poffint, nul-
lum kk pro eorum incolumitate periculum re-
cufare. Hortatur denique, quando de ipfis non
male meruerit, fuum ut honorem ab hoftibus
defendant./& neceiiaria conferre ne graventur
ad juftiifimum bellum, quod non intulerit ipfe,
fed propulfet illatum. Equidem quo mea me
dignitas, & veftra ialus vocat, abeo, inquit:
at quaecumque acciderit fortuna, utinam, cives,
faluti veftrae confulere poifim, dignitati mex cer-
te confulam. Ad hunc orationis exitum flenti-
bus omnibus, qui ade&mt, cum Conjuge, S:
liberis difcedit Rex. Difcedentem lacrymis, vo-
tifque profequitur infinita hominum multitudo,
quae fubitx profe&ionis nuncio commota (emer-
gebat enim tum maxime dubiis in rebus erga
mitiifimum Regem populi amor) jam ad Regia:
domus fores convenerat, & longo perpetuoque
agmine luburbium ufque, fora, viafque omnes
oppieverat, Regis difcdfum, fuam mcerens io-
litudinem. At Regni Pnncipes, quibas major a
dignitate metus erat, aut (pes, earadern pleri*
Smt cum Rep,e fortunam adire parati, in bellt
lum labores, ac pencula comiuti funt.
Nea«
ad Velitras geQis. 2$
Neapoli VIII. Kal. April. profe&us Capu-
am codem die venit. Poftridie Regina Legionis
Italicse, & Legionis Helveticae Prxcorianorum
parte, Sc quinquaginta Cultodibus Corporis fti-
pata Cajetam cum liberis concedit. Rex Vul-
turnum amnem non longe a Venatro ponte tranf-
greifus, quem ipfe pontem jampridem c iapide
extrui ad ornatum commodumque regionis jui-
ferat, Venafrum altero a Capua die pervenit.
Apenninum inde fupcrare inftituit, qua id jugum,
cujus dorio tota italia dividicur, a Campaniaj
finibus in Veitinos excurrit, & cum Apulia
continens ett ab ea parte, qu# fpeitat in ori-
entem Solem. Loca erant ardua, aipera, pr&ru-
ptis rupibus confragofa, ipfoque anni tempore
norridiora, & vere incipiente, plurimse Ccelo ni-
ves deciderant, quse veteribus cumulatss iterim-
pediebant ufque adeo> ut quamvis difcuifa nive
giacieque, incedere tamen fine cafu> aut proia-
pfione aiiqua miles non poflet, & per pracipi-
tes fepe, iubricafque altitudines provolverentur
jumenca cum onenbus, intolerandaque frigorum
vi vexarencur homines, & exanimarentur etiam
aliquot. Tantis in difficultatibus nihil tarri mi-,
litibus faciebat animum, quam Regis exemplum,
quem eadem a Coelo , locique afperitate perpeti,
eofdemque alacri vultu excipere videbant labo-
res, ad quorum patientiam ailiduo ipfe venatu
obduruerat, & regio animo pericuia omnia mi-
nora ducebat. Maxime igitur difficili via per
Rivi nigri ? Montifque Vallcnii faitus ad caftel-
lum Sangri proficifcitur . Oppidum eft opportu-
no loco fitum, nomenque a flumine fiabet,
quod
i6 De Rebus
quod prope oppidum labitur ; ciii quidem op-
pido Rex non ita pridem civitatis nomen, &
jura dedit, ut Dominae loci Familise vetuftif-
fimae Caracciolx grauficaretur: utque perpetua
conftaret, non invitum ipfum ibi Regem man-
fiife. Sed Rex partem jam copiarum pramife-
rat per latiilimam, ut in montibus, planiciem
(quinque enim millia paffuum in longitudinem
patens v a menfura nomen accepit) iifque im-
perat ut, adventante hofte, Hifpanis celeriter
iubfidio irent: ipfe cum reliquis copiis, modico-
intervallo, fuis, Hifpanifque auxilio futurus fub-
fequebatur . Sed cum hoftium impetus langue-
fcere videretur, atque ejufmodi languoris caufa
ignoraretur adhuc, Rex ad caftellum Sangri"
fubfiftere interea conftituit , haec fpedans; Si Au-
ftriaci a Piceno fefe in Veftinos effuriderent ,
ipfe ut Hifpanorum exercitu ftatim conjunclo
validior hoftibus occurreret, ibique decertaret,
ubi facilius coercere ipibs propter locorum ini-
quitatem poifet, eademque ratione equitatum
ipforum, quo multum valebant, ad rem geren-
dam inutilem efficeret: fin regionis natura, op-
pofitaque Aterni arce, & duorum exercituum
conjunitione deterriti tenerent iefe, neque progredi
audcrent, tum ipfe quoque ledens , itinera ho-
flium circurnlpeciaret, qufcfjue apud iplos gere-
rentur, cognoiceret, & coniilium pro tempore
& pro re caperet . Interim certos homines cir-
cum finitirna loca miieru, qui de re firumen-
! providerent, vedurafque civitatibus defcri-
berent, curarentque uti facile , 8c contjnenter
ncLciiciria ad cxercitum camportarentur . C^uid-
quid
*d Vclitras ge^h . 2?
quid etiam Truentum , Lyri nque amnes in-
terjacet, atque Afculanorum, & Fregellanorum
fines attingit, id omne prafidiis occuoaverat ,
& rrtaxime quacumque penetraturus hoftis vi-
debatur; atque ita rnilitum manus per prcefidia
difpofuerat, ut colligi, & figno dato convenire
in unum extemplo poifent. Hxc apud Regeni
belli ratio erat. At Romae Trojanus Aquaviva
Cardinalis, Hifpaniarum, Neapolifque Regum
ad Pontificem Maximum Legatus, cum bellum
in vicinia arderet, & plurima, ad beiium qux
pertinerent, inter Auftriacarum partium fautores
in Urbe agitarentur, impigre omnia prudenter-
que attendefaac . Tantum autem poterat confi-
iio, gratia, audoritate, diligentia, opibus , ni-
hil ut Auiiriaci Duces in caftris, nihil Rom#
Legati molirentur, quod ipfi lateret in tempo-
re. Per hujus igitur viri iiteras Regi renuncia-
tur, Lobcoviczio eife in animo, depofito his de
caufis, qu« fupra demonftrat£, funt , invaden-
dorum Veftinorum confilio, bellum in Caili-
natem transferre , indeque commodiore itinere
Neapolim petere maxima cum ipe, quam vani
etiam rumores alant, fore ut per occafionem,
& propinquitatem exercitus fui Campania o-
mnis, ipiaique arx, & caput Regni Neapolis
ad rebeilandum confurgat ; qua in rerum per-
turbatione, inclinantrbus nonnullis ad Auftriacum
nomen 3 novafque res , valde illum confidere
probam fibi potiundi Regni occafionem dari pof-
le . Hifce Rex cognitis rebus , copias omnes fuas
a Veftinis iter avertere , atque in Caifinate
contrahi , eoque Hifpanorum etiam exercitum
per
28 De Rebus
per Celanenfem, Soranumque agrum contendere
jubet : ipfe a caftello Sangri Idibus Apriiis pro-
fe&us in Campaniam regreditur , & cum Vena-
fri propter rationem belli aliquot dies eilet com-
moratus , eodem fere tempore , quo fefe a Pi-
ceno Lobcoviczius commoverat, & jam perUm-
briam fuas copias transducere caeperat, ipfe ad
Sangermanum Caffinatis oppidum , & Marci
quondam . Varronis dofitiffimi hominis villam ,
pervenit. Quo cum in oppido Rex effet , Hif-
panienfis , ac Neapolitani exercitus Duftores
primos , qui eodem venerant , confulere de x bel-
lo coepit, eique confilio interfuit etiam Muti-
nenfium Dux coftanti erga Borbonios fide cla-
rus; neque abfuit Montallegrius, quem au&ori-
tatem apud Regem habere diximus, & qui ex
gravi morbo in itinere fufcepto , tum primum
convaluerat. Erant nonnullorum fententise 5 qui
Regem ad Regni fines opperiri Auftriacos arbi-
trabantur: nam Caffmatem faltum cuftodiri ob
loci anguftias facilius pofle ajebant, & melius
domefticis copiis rei frumentari» ali exercitum ,
quam aut in aliena terra qusefitis, aut longe
comportatis : populares autera, fi quid intefimi
motus timeatur, vel nihil moturos Regis pra-
fentia coercitos, vel acrius etiam pugnaturos pro
jpatria in confpe&u fuorum. At Gagius, de quo
fupra diximus, Hifpanorum Imperatpr, non ex-
pe indum eiie dicebat, dum hwium irruptione
,i ouies pbturbaretur, & populares, quo-
cumque animo eilent, irritarentur agrorum po-
pulatione, caeteriique belli cladibus; quam lon-
giffime a finibus iiibmovendiim eiie hollcm, tw-
ba-
ad Vetitras getth . ig
barum, & feditionum fpe appropinquantem : ne-
que de cofnmeatibus defperanduili, quorum eo
majorem in dies copiam aftiituram, quo magis
integrc a belli vaftitate Provinciarum opes fue-
rint: hoftes iptos multum animorum, atque au-
dactx demiiluros, cum videant exercitum noftrum
non modo non cedere eorum adventu, fed et-
iam propius accedere ; fortiores enim videri
femper qui provocant. Tantum effe militum,
tantum in militibus virtutis, ut non quxrendis
latebris, faltibuique, fed apertis viribus, atque
acie dimicari poilit. Poftremo Regis digmtati
co fulendum , cui quidem magis ad gloriam con-
ducere videatur obviam hoftibus ire, quam domi
fedendo eorum impetus excipere. Gagii oratio
momenti habuit plurimum ad perfuadendum ,
& propter audoritatem viri militari favore y
longoque tot bellorum ufu partam^ & quia utilior
Regi, atque honorificentior vifa eft; plerifque
etiam, ut in bello, ferociora placebant. His a-
gitatis rebus, continuo Rex a Sangermano difce-
dit, juftoque itinere Arpinum , atque inde Ve-
rulas, mox Anagniam pervenit. Anagnia Erni-
corum in Latio oppidum eft editiore in colle
pofitum . Subjeda oppido planicies eft fatis ma-
gna, quam undique montes cingunt. Caftra ibi
Rex facit pulcherrimo, aptiilimoque ad copias ex-
plicandas loco; atque ibi primurn cum Neapo-
litano exercitu Hifpanienfis conjungitur, unaque
bellum adminiftrari coeptum eft. Erant Hiipa-
nienfis exercitus Legiones peditum undecim , e-
quitum alae tres, magis robore, quam numero
praftantes , quippe quas admodum extenuaverant
iti-
itinera > praliaque 5 & perfugarum frequentia •
Erant pnetere-i quingenti ferrae excellenti virtu-
te equites Regii, hifque adiecii erait tercen-
tum y quos cuftodix i\xx cauia Mutineniium
Dax habere inftituerat , & Iefta Hungaricorum e-
quitum turma , qui ad Hiibanos fuperioribus an-
nis transfugerant . Hilpanienft equitatui pra>
erat Atrilci Dux, qui manu pronptus, ferox-
que habebatur. Pnecedebant agmen Montani pe-
dites ferentarii, audax ad procurfiones genus, 5c
mnii minus, quarn hoitem mortemque metuens.
IMeapoikanum exerckum duodeviginti peditum
le^iones, equitum atee quinque conhciebant; ii
Provinciales legiones quinque modo conicriptas
excipias, veteranae omnes, expeditionibus, at-
que aitero jarn Italico bello ad Scultennam exer-
chacx , earumque pterafque omnes Regi Filio
Hiipaniarum Rex concelierat . Hujus exercitus
imoerium permuium erat Caftropiniani Duci,
quem e Gallica Iegatione accerfitum propter bel-
Iicam laudem fuis Rex copiis jampridem prafe-
cerat . Era it etiam machinx caftrenfes , tormen-
taque omnis generis , quorum magnam partem
iumma adhibita celeritate adduxerat in caftra
Comes Gazola Pnefedus Fabrum Regis Neapo-
lis, & qui inter arma, ftudiaque verfatus , iingu-
laris erat propcer Matnemances noritiam in re
militari praiftantix . Conjundis copiis , luftrato
exercitu^ donativoque militibus dato, tanta ex-
arlit alacritas , ftudiumque pugnandi ^ ut cum
Rex equo circumveheretur oftra,, kvti omnes ad
:tum Regis conclamirent, eipedari diutius
non oponerc, quin ad holtes iretur, utque ad
ho-
ad VeYitras ge^is. 31
hoftesducerentur, magnis crebrifque vocibus pete-
renc. Rex poftqux.n fuos tatn egregie animitos
cognovit, poftridie ejus diei Anagnia profe&us
in Labicanum agrum venit , caftraque ad Val-
montonium, veteris Labici veftigiis infigne op-
n, locat. Quatriduum ibi moratur, dum ci-
bavii ad exerciiu.n fubvehuntur, quibus non ia-
tis proviliirn eiie dicebatur. Interea jubet, necef-
iariis tancum retentis , reliqua impedimenta di-
micti , quo milites ad praliandum expediciores
occurrant hoftibus. Statuerat enim hoftes adoriri,
& miliium alacritate incitatus., & quod illos im-
pari numero etiam negligentius agere fciret. Id
fi ea enet celeritare tadum , qu# mukum iti
"bellis poceft, oninio fuit^ mari Auftriacos ex-
ciulos, omnibus circa regiontbus partim exina-
nitis, partim ab Hiipanienfi, & Neaoolitano e-
xercitu prseoccupatis , frumenti, pabulique inooia
compulios , aut iniquo & tempore, & ioco decer-
taturos f uiile, aut feie, unde venerant, recepturos •
Cujus tantse rei occafio pukherrima corrupta eft
paucorum dierum mora, quibus diebus ad Val-
montonium moratur Rex cibanorum caufa. Tam
parvo fsepe teinpore, tantaj in bello commutatio-
nes fiunt. At Lobcoviczius , quem ad Faierios
Faliicorum concilium advocaae fupra oftendi-
mus, de Regis coniilio conjeciura judicans . > &
de itinere certior fatius, omiiia omni difputatione,
maturandum fibi exiftimavit,& maritimis Romanif-
que commeatibus timens , magnis Romam ver-
fus itinenbus contendere coepit . Iiidem diebus
pramiferat Rex cum parte copiarum Atiiici Du-
cem, qui Tyberim cseteraque ad Urbem loca
ex-
32, De Rebus
cxploraret , frumentum, pabulumque omne, ne
cui iioftibus ufui eiiet, aut aveheret, aut corrum-
jseret', atque omnem alendi exercieus, & longius
)rogredie:idi, quantum poifet, facultatem hofti-
)us eriperet. Praemittit etiam explorandi caufa
!?ramefte Morillii Comitem Sanclacrucium Draco-
num Tarraconenfis alae Pratfe&um, omni virum
& virtutis , & nobilitatis laude praftantem . Hoc
vero magis Lobeoviczius properare, uc cum e-
xercitu quarnprimum ad Urbem eftet,ne Roma,
unde ilii omnium rerum fpes, marique, ac flu-
mine Tyberi prohiberetur; neve horrea, qux ad
Eretum conftituerat , occuparet hoftis , aut per-
deret . Itaque Vogthernium Inftrudorem exer-
citus cum expedita Illyricorum peditum , at-
que equitum Hungariccrum manu mifit , qui
irumento, pabuloque, atque horreis coniuleret,
Antecurfores hoftium reprimeret , pontem ad
tranfducendas copias in Tyberi etficeret ; ipfe cum
exercitu ftatim fubfequitur. Qua recognitaAtrifci
£)ux paulacim ad Regem fefe recipere coepit y
cum plus Auftriacis terroris, quam damni intu-
lilfet. Lobcoviczius, omnibus copiis Tvberim tranf-
dtt&is, ad Erecum pervenit, caftraque ibi idoneo
loco ponit. Ereti paucos dies dum Lobcoviczius
moratur allevandorum militum camia, quos con-
iftriens iter d§tatigaverat, plures Roma omnis ge-
neris, atque ordinis homines confluxerant in ca-
ftra , propinquitate exerckus , & novitate rei
invitati. Alii iludio partium, alii belloru.n in-
fcitia depravati , communi etiarn vitio naturae,
cui nova quaeque potiilimuni arrident, in m.ni-
mam cujuicumqtic rci admirationem rapiebantur,
Non-
/td VeVttras gedts. 33
Nonnulli ex barbaricis veftibus, inmanique ver*
borum fono miiitum vires, atqueanimum reftima-
bant. Omnes denique nunerum copiarum, or-
dinem, robur mirari, laudare, nuilum eife, di-
cere, nedum Neaoolitanum exercitum, qui tan-
tx y tamque inviiias multitudinis afpetium modo
ferre poilit. Horum admiratione, atque vocibus
mirifica acceffit militibus , Centurionibufque , &
cxteris. copiarum Prafedis opinio vi&oriae, &
noftrorum contemptus , fic ut paucis diebus fefe
Neapoli futuros jadarent ; atque Auftriacarum par-
tium aliquiRomx, quafi debellatum jamforet, de
belli pramiis. cogitarent . Ipfe Lobcoviczius, qui
fpei magis caufam, quam fpem ipfam attende-
ret, confirmatior tamen in dies, atque alacrios
videbatur, vel prafentium adulatione, fublatus,
vel ne aliquid militum fiduciae non ka. \xt\xs
Imperatoris vultus- detraheret. Inftru&o igitur>
& confirmato exercita, recenfitoque copiarum
numero ab Ereto progreffus, traje£toque Aniene
binis caftris ad oppidum venit, quod Q Ma-
rii fepties Confulis fuburbanum fuiffe ajunt •
Rex, comparata tandem re frumentada, aValmo-
tonio cum omni exercitu profe&us eft eo, quo
diximus, animo, ut fuburbana prseoccuparet, at-
que hoftes , ii ferret occaiio , adoriretur * cum-
que millia paifuum quatuor fere proceffiiie: , nun-
tiatum eft ei, non longe Auftriacos abeiie, fieri-
que poile , ut in itinere dimicaretur . Id ne
accideret, magnopere fibi prsecavendum effe Rex
exiftimabat ; namque periculoium ducebat inter
fiivas atque intercifos vallibus coiles , obiice-
re pralio milites itinere, jejunio, imbre confe*
C #os.
34 De Rehus
&os. Acciderat enim repentinum imbris incom-
modum. Tormenta etiam ad praelium neceilaria
neque facile cortvedari, deterrima & lutulenta
via, neque rede adminiftrari pet impeditos, fe-
pibufqiie obfeptos campos poterant , Ergo fubitum
pro tempore & loco coniiliuni capit; retorqueri
agmeri a Tiifculano, qiio iter direxefat, Ve-
licrafque occupari jubet* Velitris occupatis tu-
miiltiiofe coiifidet exefcitus magis, ut temporis
anguftia, quam ut rei militaris ratio poftiilabat.
Efat enim perfuafum non manendi animo caftra
ibi fieri^ ied ut aliqua militibus quies daretur;
omnefque profeclionis poftfidie fignum expeda-
bant; n£que de Tiifculano fpem, cogitationem-
que abjecerant. Interim Lobcoviczius ad Urbem
cum eifet , falutandi Pdnrificts cauiia , compluri-
bus tribunis miiitiim, primifque ordinibus co-
mitatus Romarri ingredituf, tota undique ad ad-
veritum ejus eflfufa civitate * Cefte multitiidinis
favore, & cupiditate vifendi Imperatorerri fama
jam, & pr#fenti expeditiohe clarum, celebratus
adeo ftiit ejus in Urbem iritroitus , ut nihil ei
ad triumphum illo die. praiter vi&ofiam, defuif-
fe videretur. At ille nihii rerum vanis occupatus
ad exercitum eodem die rediit, motifque a Ma-
riano caftris, omnique hoftibus fuburbano exclu-
fis ad Aricinum nemus proceilit, & validam ma-
num ante milit , qu# loci naturam propter inter-
jeSi nemoris latebras difficilem cognofcefet, &
qua in regione hoftes veriarentur, qiiodve iter
cogitarent, exploraret. Eadem qui cognofce-
ret , atque explofaret, prxmilfus ab Rege fuc-
rat, cum peditum, atque equitum parte Joannes
Fer-
dd Vditras gedis . 35
Ferreria caftrorum Prafedlus . Hic cum hoftium
exploratores in ipio nemore, atque itinere offen-
diitet, levi commiifa pugna, & nonnullis utrin-
que vulneratis, interfedifque, maturius fefe ad
Regem in caftra recepit; eodem omnino tem-
pore, quo jam Pyrochitrophorum Centurise,
ftationefque exercitus omnes accelerabant , ut ce-
dentibus auxilio fuccurrerent. Poftero die Rex
Draconum equitum, dele&orumque peditum
manum expeditam eife in armis jubet ad Tu-
icuianum ( & Tufculanum jam occupaverant Au-
ftriaci) eamque regionem omnem explorandam v .
Ecce autem dum h#c ab Rege adminiftrantur,
repente in fupercilio montis , qui Velitris 5 ca-
ftrilque Regis imminebat, apparere hoftes inci-
piunt, horribilemque e fuperioribus locis fpeciem
prabebant , longe , lateque armis a Sole collucen-
tibus, atque inftrudo agmine defcendentes , Rex
improvifo hoftium adventu nihil permotus^ pro-
dutfis omnibus copiis, equitatu 3 &.. peditatu
idoneis locis collocato, militibus., Ducibufque ad
virtutem, & fidem incitatis, quid hoftes confilii
caperent, forti, magnoque expe&abat animo.
Lobcoviczius propius fummo e monte confpica-
tus Regis copias, inviafque convalles, qu# in-
ter fuum, atque exercitum Regis intererant,
perterritus tum demum difficultate rei, nihil
exiftimabat committendum temere. Itaque tene-
bat iefe. Cumque uterque utrique fuiliet exer-
citus in conipettu fub armis continenter a pri-
ma luce prope ad meridiem; primi Auftriaci
abje&o, ut videbatur, rem praiio decernendi con-
fjlio, montem y quem infederant, praiidio, ag-
C z ge-
%6 De Rebus
geribus, tormentifque munire coeperunt ; qui mons
inter duorum exercituum caftra medio fere fpa-
tio eminebat. Rex ubi videt per Lobcoviczium
ftare, quominus pugna decertetur, caitra & ipfe
communire initituit, quse aberant a caftris ho-
ftium circiter millia pailuum quatuor. Caftra
autem hoftium a laevo latere negligenter pofita
videbantur, dhlipato potius 5 quam defcripto per
Aricini nemoris laltus exercitu . In dextro op-
pidum Lanuvinum verliis majorem equitatus
partem Lobcoviczius collocaverat , quo facilius
ia agros excurfiones faceret , pabulatores in-
terciperet , & commeatibus, fi poilet, a mari ,
Neapolique Regios interciuderet; ipfe in oppi-
do Nemorenfi Pratorium conftituerat.
Erant interea Italiae totius animi , atque
oculi in utrumque intenti exercitum : neque enim
majoribus umquam copiis, majorique partium
ftudio Neapolitanum Regnum oppugnatum, de-
fenliimque efle conftabat : aliique aiio traheban-
tur homines, ut cogitarent quid Carolo Regi,
quid Auftriacis, quid Neapolitanis, quid porro
Italias omni accideret. Verum tanto difcrimini,
quod exercituum propinquitate admaturari vide-
batur, retmgnabat natfcra loci, & eorum confi-
lium, qui lummai rei praerant; innataque etiam
mortalibus trepidatio, qui quo propius ad fu-
premum rerum fuarum certamen acceiferint , eo
ttfngitts a tanto fortunx periculo abiiorrere animo
videntur. Namque Rex^ ne hoitium caftris luc-
cederet, impediebatur cditioribus lous a Lobco-
viczio prazoccupatis , Aricinique ncmoris anguftia;
ne autcm Lobcoviczius in Regis caitra irrumpe-
rct,
ad Vclitras gctih. 37
ret-, prohibebatur vallium altitudine ., majoreque-
Regis exercitu, quem etiam a machinis caftren-
fibus, tormentifque omnibus multo eile paratio-
rem explorando cognoverat . Et locus , ut ad
prselium committendum difficilis, ita erat oppor-
tunus ucrique ad commeatus parandos, atque a
copia cibanorum dimicandi irrepferat negligentia.
Roma Lobcoviczio, & mare omnia fubminiftra-
bant • nihil Regi deerat , cum Neapolim poft
fe 8c Campaaise haberet uberrimam illam oram ,
Regem praterea domeftica aliqua feditione re-
vocatum propediem iri confidebat Lobcoviczius ,
Re^ios item milites 5 ut Provinciales , & modo
conicriptos , periculorum metu & miiitaris difci-
plinx tedio dilapiuros . Neque meliora Lobca-
viczio futura eile fperabat Rex , cum apud i-
pfos Auftriacarum partium homines iile offende-
ret cundatione, feditiofis confiliis adverfaria ma-
xime; cum de Sardiniae Rege, deque Auftria-
cis trans alpes, & in Gallia Cifalpina duriora
in dies nuntiarentur; cum peftiiens in paiuftri-
bus agri Romani locis Sextilis menfis inftaret,
qui Auftriacum potiffimum exercitum e faluber-
rimis Germaniae regionibus valetudine tentaret 7
atque confumeret . Iis uterque de caufis, com-
mutata belli ratione, pralio abftinere veile vi-
debatur, atque expe&are beneficium temporis ,
quo alter ad alterum opprimendum uteretur.
Quoniam ad hunc locurn perventum eft 5
non alienum videtur notiam afiferre aiiquam Ve-
literni oppidi, atque agri, in quo & fua Rex
caftra habebat , & eas uterque exercitus res
geffit, quas confcribendas fufcepiznus. Ipfum elt
C 3 op-
3 8 De Rebm
cppidum in colle pr&celfo atque edito; utrinque
convalles funt ditficiles , vitibus tamen , atque
oleis conveftitse omnes pukherrime. Surnmam
occupat oppidi partem converiam ad Aquilo-
nem curia , pauloque infra curiam Minorita-
rum camobium eft , quod ipio femirutorum
murorum oppidi ambitu cingitur ab ea parte ,
qu# fpettat inter occaium Solis, & Septemtrio-
nes. Totum autem cppidum multis tranfverfis
diftinguitur viis, fed una prafertim paulo latio-
re, ac perpetua , qua> a porta incipit , qux
Neapolitanaappeiiatur, in eamque definit, quam
Romanam vocant. Propter hanc viam quatuor
funt platese , earumque maxima non longe a
Romana porta diftat . In ea & fons eft or-
natiflimus, qui, aqua ab Aricino uique nemo-
re du6ta, ubertim iane fiuit, & domus eft Gi-
nettiae gentis, in qua ipfe diveriabatur Rex. Ad-
diti domui horci lunt , per quos patet ab una
parte aditus ad viam Syrmonetam verfus, ifque
aditus , interjetla convalle diremptus > lapideo
rurfus ponte hortis adjungitur ; pontique erat
militum prafidium impofitum. In altera horto-
rum parte, qu& item alteri, qua Vaimontonium
itur, vix, ponte adjungebatur tignis, atque ag-
gere extemplo conftrato , cohortes erant dux
Pmorianorum legionis Belgica: . Ipiorum aurem
e regione hortorum , Romansque port<r, fub
tumulo , cui Capuccinorum iniidet camvobium,
conftituti erant equites Regii, & cuftodes COT-
poris Muiinenlium Ducis; tormentorum praterea,
machinarumque omnium bellicarum ledes, Dex-
trum Regis cailrorum cornu, quod Artcmilio
(liu*
*& VeYitvm gcfih. $f
( tic cnim nominant) monti iuccedebat^ Iegiones
obtinebant pr&tonanorum , Hiipanienlis, atque
Itahca, validiiiimum Regiae militi^ robur; fmi-
ftrum autem Npapolitana; port#,muro, ipfique
oppido conjundum equitatus ferme omnis tene-
bat y & veterana, Hybermcorum manus, Belga*
rumque pr&torianorum cohortes quatuor, qux in
prima tronce conftitutaj erant . Caeterae copise
dextro, iiniftroque lateri , medioque agmini op-
portune interjeitaj omnem undique locum ita
compleverant . ut Regiis caftris oppidum conti-
neretur; oppidi autem fitu caftra munirentur.
Quae ad Velitras regip eft inaequalis, atquein-
terciia foveis , ea non equitatui quidem, fed pe-
ditatui maxime idonea erat.
Non multo longius a Capuccinorum cqe-
nobio Septemtrionem verius continuatio eft quss-
dam montium , quorum aiter altero editior af-
furgit, eorumque editiiiimus, qui ipfe eft Arte-
mifius , cum Aricino nemore contmeqs eft; pul-
cherrimumque habet, & latet patentem in o-
mnem circa regionem profpeelum. Qua vero ab
Velitris longe millia paifuum duo ejufmodi mon-
tium ieries aiturgere incipit, duo funt, quantum
jaculum adjici poteft , ad dexteram vi#, qux
Romana dicitur, paulo depreifiores montes , quo-
rum alter vergit in caftra hoftium, & appella-
tur Spina, aiter vero propius Velitras eft, eum-
que hoftes primo infediife diximus,
Hoc igitur Auftriaci monte occupato , quem
occupare noftri neglexerant, vel propter loci di-
ftantiam, vel propter fubitam , quam cogitabant,
profedionem, aliafve ob caufas,quas .commemo*
C 4 ra-
40 De Rebus
rari non eft neceffe, illum illi c veftigio una
fronte contra Regis caftra communivere, difpo-
fitis aliquot tormentis, prafidioque hominum mil-
le impofito. Huic prafidio, munitionique prae-
rat Piftaluccius. Auftriaci, ut erat e monte de-
fpe&us in caftra Regis, atque oppidum, cuni fa-
cile copiarum noftrarum motus omnes, cona-
tufque obfervarent, nihii in tanta propinquitate
apud illos inexploratum , ni-hil apud nos tutum
fcrat. Atque etiam frequentes fiebant excurlio-
nes ? in quibus erat illis, uti loco fuperioribus ,
melior femper pugnandi conditio; ftationes au-
tem f excubiseque noftra ^uotidie peragitabantur
iftu teiorum, <\ux illi de munkione e tormentis
identidem conjiciebant. Simul noftris magis, ac
magis in dies caftris appropinquabant, & domum
quamdam propter viaiii Romanam quingentos
non longe a Velitris paifiis, tumuiumque occu-
paverant, ftationeque hide Montanorum levis
armatura peditu.-n dejeSa, ingentem jam in fpem
venerant, ita poife nos paulatim coaritari, ut
vel loco excedere cogeremur magno cum peri-
culo tam propinquis hoftibus, tamque fubito in-
ftantibus; vel ii perftaremus, & affiidarentur
milites aqu# in maximis caioribus inopia, quod
fontem, quem fupra memoravimus, illi averte-
rant, & perpetuis vigiliis mifere conficerentur,
quod eiiet noftris propter imminentem jam ho-
ftem continuo fere fub armis excubandum , quas
res & perfugas vulgo augeret, & morbos: ipli
autem ultenus femper progrederentur, habnent-
que maximas a loco fuperiore ad exercitum Re-
gium aut fatigandum, aut etiam pellendum op-
poi>
ad Velitras geftis. 41
portunitates : idque futurum glorians apud fitos
Lobcoviczius dixerat^ Romaaique perfcripferat-
Quibus in difficultatibus cum veriaretur Rex,
conlilia inibat, quemadmodum illos loco tam
opportuno depelleret, ac ne ulteriora tentarent,
reprimeret. Hxc deliberanti accidere vifa eft fa*
cultas rei bene gerend^. Namque animadverfum
eft, eam montium feriem^ de qua paulo ante
diximus, monti, qui a Piftaluccio tenebatur,
impendentem, eiie nudatam oorni praiidio; vei
quod iitum valde utiiem minime cognoverint
hoftes; vel quod maie parati ab omni genere
tormentorum tantum loci opere complecti non
potuerint. Illud etiam per exploratores cognitum
eft, montem ipfum a reliquo Lobcoviczii exer-
citu abelfe nimium; adeo ut invadi prius pot
fet, quam Lobcoviczius auxilium fubmitteret*
aut etiam fentiret. His cognitis , dattim totius
rei negotium Gagio eft, cujus etiam fuiiie con-
filium fertur. Gagius, exquilito per venatores
quofdam itinere , & dele&is ad hominum millibus
quatuor, quorum pars omnibus hoftes viis cir-
cumveniret, eoramque munitioni fuccederet; pars
montium feriem iflam peteret, qu& hoftium pra>
fidio impendebat: multa no&e fiientio e caftris
egreffiis eft, cum omnem interim exercitum ad
omnes cafus fub armis vigilare juffiifet. At ho«
ftes, occupata, uti fupra demonftratum eft 5 pro-
pter viam Romanam domo, direptaque, hoc fuc-
ceifu feroces lcetique noftros contemnebant , atque
obruti vino, cujus magnam ibi copiam na£H
fuerant, cujufque eft gens avidiffima, excubias
obibant negligentius • Noftri autem cum , albente
jam
4Z Dc Rebus
jam Ccelo, in fummum jugum, locaque iniqua
virtute fumma enixi eiient, tam fubito a fron-
te, a tergo, atque ab omnibus partibus eminus^
cominuique provolaverunt , ut hoftibus ad arma
capienda, telaque e tormentis explodenda tem-
pus defuerit, Piures primo concurfu in ipfis ten-
toriis ita, uti erant, jacentes, ac femifomnes
interfafti ., aut capti funt: reliqui, dum pracipi-
ti fuga denfiores fylvas petunt , aut ad fuos fe
recipere conantur, a Regiis circumventi , qui
omnibp occurrebant itineribus, p.rojedis armis,
dedidetunt Mq. Unus etiam, qui fortilfime re-
fiftebat , Tripfius tribunus militum legionis Pal-
lavicina^ debilitato tamen vulneribus, & con-
trucidato corpore captus eft, quem paucis poft
diebus apud nos mortuum honorifice efferri cu-
ravimus, admirati virtutem, cui neceiiario irafce-
bamur. Ipie Piftaluccius fubito in domo oppref-
fus 5 quam pridie expugnaverat , non fe ex ma-
nibus irrumpentium militum eripere poiujt . O-
mni Gagius hoftium capto deletoque pr&ijdio, quin-
que ablatis asneis tormentis, poritus & monte,
pro quo certatum erat, & omnibus, qui monti
impend^banc, jagis ; tum deinde ftationes exer-
ckus promoveri, equiteique a parte oppidi Lanu-
vini circumfundere idh, & procedere jullit ; at-
que ea fuit noftrorum celeritas, ut antequam
fere duo.trefvee pralio elapii rem Lobcoviczio
geftam renuntiarent , Lobuniczius ipie omnia
iupehora loca noftrorum armatprum multitu-
dine complcta reipiceret . Quare incertus &
perturba.ii>, quo occuneret j aijsiltumque ler-
ret, quidque m quaque parce opus euet, vi\ co-
gno-
A d Velittat gtftis* 43
gnofcere fubito aut conftituere dicitur potuiiie.
Jamque Regii -, ingenti ubique illato terrore, Au-
ftnacorum caftris appropinquare videbantur* &
Comes Marianus Pmettus Fabrum Regis Hii-
pamarum, quippe qui montem occupaverat ,
quem appellari Spinaaa, inque hoftium caftra pro-
pius vergere diximus , tamqua n e ioco editiore ini-
preilionem jam fadurus cemebatur- Tum vero tur-
batis Auftriaci ordinibus totis trepidare caftris v 8c
concuriare caeperunt . Calones autem, Iixsj, puerique
cfiverfi , diffipatique in omnes partes iugiebant, &
mulieres, quarum erat in caftris ex coniuemdine
Germanorurn magnus numerus, loca omaia la-
mentatione, & fletu complebant . Nonnulli et-
iam cum impedimentis ad urbem ufque Ro-
mam continenti impetu procurrerunt • 8c Pvomx
quidem trepidatum, occluikque fubitas irruptio-
nis metu porta^ iunt: cum motis iemel nirniunt
in terrorem animis, & fama rem, ut foiet, au-
gente, jam fugientium, jam infequentium pul-
verem videre iibi aliqui viderentur . Atqui po-
tuiile eo die totum Lobcoviczii excrcitum tuni
deleri, ne ipfi quidem Auftriaci negant , (i l~M*
pani, Neapolitanique inftitiilent perterritis, atque
ad fugam fpe61antibus, oblataque ejus diei oc-
cafione ufi fuiiient. Sed noftri Duces, five ipfi
infidias veriti, locorumque anguftias, quod fai-
tus, vallefque intercedebant, five quod fixum
jam apud Regem & conftitutum erat , fummam
rerum in nullum dari difcrimen, confecuti id,
quod animo potiiiimum propofuerant , receptui
repente cani juiierunt. At milites pmer opi-
nionem revocad ^grius recipiebant fefe > cum
ad
44 De Rebus
ad invadendos hoftes, tantulo fpatio interjeSo,
exardefcerent ipfumque Ducum imperium car-
pebant in colloquiis, quo imperio celerem , pra-
fentemque vidoriam interpellari dicebant . Ho-
ftes porro inopinato noftrorum receptu faculta-
tem na£ii coliigendi fefe Spinam fubito , unde
profugerant, montem recuperarunt , atque opero-
fa munitione circumvallarunt. Hunc noflrimon-
tem a Ccmite Mariano oecupatum jam, nefcio
qua decaufa, juiii erant delerere; tametfi teneri
is propter loci opportunitatem omnium maxime
oportere videretur . Neque enim hoc etiara a
noftris obfeifo monte , qui hoftium caftns tam
ex propinquo imminebat, confiftendi fpatium il-
lis fuiiiet. Poftero die cum excelfiora etiam, cx-
teraque amiiia loca recuperare, eruptione fadia ,
■tentaiient, magno a noftris cum detrimento re-
pulfi funt . Lobcoviczius hac fpe dejectus , & pe-
riculo coadus, ne fuus exercitus nortris muni-
tionibus, prafidiifque fubjetlus, tormentorum vi
vexaretur, caftra paululum a laevo latere redu-
xit , ac contraxit , ipiumque pratorium longius
ab oppido Nemorenfi in Cynthianum poft Tri-
vix lacum removit. Rex montem, qui a Pifta-
luccio tenebatur, atque occupata etiam Artemi-
fii montis juga, tribus inlideri ftationibus, & mu-
nitionibus firmari juifit , adve&iique deinceps a
Cajeca majoribus tormentis , ollifque incendiariis
pfteniari hoftium caftra , munitionemque Spins
monti impolitam labefattari imperarit, eiquene-
gotio Comitem Gazolam prafecit, qui adnibitis
quingentis operariis, atque ipie ad opus excu-
bans, ceieriter, quod imperatum erat, faccre in-
fti-
ad Velitras qeftis. 45
ftituit Imperavit prseterea Rex, Syrmonetam op»
pidum , quo in oppido faucii deponerentur , tor-
mUtis^ue opere commumri & Pnv—
traaum continuis obfervatt curtodns , ne tnieito
excurfionibus itinere Neapolitano dunor enet
coriimeatuum fubvetfio. Et fane ommum rerum
copia terra, marique a Neapoh , atque a portu
Antiate in caftra ad Velitras comportabatur . A-
qua: autem inopi*, qua nos illi, interrupto ton-
te in extremas compelH anguftias crediderant,
occurrebatur, puteis iubfolTis, atque musb vems
ubique dihgenter exquifitis. Ita noftn iatis tuto,
ut videbatur, loco, atque ad omnia opportuno
confederant. ' -• ' ,
Per idem fere tempus fcnpferat Lobcovic-
zius ad Praefedum Britannicx claffis , quas ad
Inlulas Stoecades, qua; funt contra Olbiam 10
Gailia Narbonenfi, ftationem obtinere coniueve-
rat , aliquot a clalfe naves abductas, circumagt
Caietam ac NeaDolim verfus juberet . Item Co-
mitem Soroum in Veftinos, ac Marrucmos mi-
ferat, qui partem, quam illi atmbuerat copia-
rum, in eorum fines introduceret , eo coniilio,
ut tentato pluribus locis Regno, Regia; vires di-
ftinerentur; fimul fperans, populos navium, at-
que copiarum adventu vel perterntos, vel mci-
tatos labi ad feditionem facilius poiie. Quaj ie-
ditionis fpes, toties licet irrita, Auftnacorum
tamen animos detinebat adhuc. Et viiae quidem
ex continenti naves , quae Cumanum httus lege-
bant, inanem potius terroris ipeciem, quam
tumultus cauifam prabuere . Erant enim a
militibus, quos in terram ad turbandum ejice-
$6 De Rebus
jre aporteret* imparatx omnino, atque omnem
illam oram praefidiis diligenter adfervatam , egre-
gieque propugnaculis munitam o ! ienderant . Mag-
donelius pr&terea Legatus, mliius eo ab Rege
bac de caUila, omes earum motus fpeculaba-
tur, attenteque videbat, nequid ab ea parte Re-
gaum detrinienti caperet. Neapoli vero quieta
ontnia Sc tranquilla erant. Neque enim ullus
ttnquarn populo acceptior Rex, neque Regi ob-
feqtientior populus, qui quo cupidius ad defe6tio-
iiem folicitan videbatur, eo impenfius fuam Re-
gi fidem prseftare, omnibufque illum domi forif-
que rebus juvare ftudebat. Tanta eft modera-
ti^ lenifque imperii vis. Interim Comes Sorous,
in Veftinos^ac Marrucinos progreifus, Theatem
occapare conatus erat, atque Amkemum^ Inte-
ramniumque, bc qnofdam ignobiliores vicos Re-
gmas Hungariaj Imperio minis, pollicitationibuf-
qne adjunxerat, ipfamque Amiterni arcem adde-
critionem pellicere properabat, volitans in tota
Provincia lsetus, ac prsedabundus . Sed ne haec
ilii diutina eilet lastatio, primum quidem Mon-
tani pedites eftecerant non amplius quinquaginta,
iique valetudinarii, qui pneclare illum ab Thea-
te rejecerant : & deinde Varga caftrorum Pnc-
ie&us^qui cum ducentis equitibus, & miiitibus
aitquot Atemi pralidio dedu:tis impetum ejus
retardaverat ; 8c poftremo Dux: Vievillaeus Lega-
tus militaris animi vir, qui Neapoiirano equita-
tui prserat, & qui cum latis vatida cquitum,
peditumque manu juilu Regis eo ab Veliternis
taihis vcnerat, ne illius Provinciiu nulum^nc-
gledum ii videretur, longius lacili femper ad
pejo-
ad Velitras %efti$. 47
pejora exemplo manaret. Atque hic omnem iubi-
to adveniens Provinciampacavit, compluribus in-
terferiis, reliquis pulfis , fugatifque hoftibus, &
nonnullis popularibus in vincula conjettis, qui
in Reginx Hungariaj verba celerius juraverant,
quam ut coa6ti viderentur. Aiiqui, dum fibi ex
coniuentia timent, aufugerant, in hifque Epi-
fcopus Interamnenfis,, qui fatuo quodam, atque
alieno a lanciicate muneris animo iibenus adver-
fus Regias partes locutus eiie dicebatur.
Lobcoviczius erat interim vehementer pertuba-
tus, quod multa, ac diverfa cum eiiet expertus,
nuila res ibcceflerat , & de concitandis populis,
deque commeatibus intercludendis , & prohiben-
da omnino acuatione fpem fe fefelliiie cognove-
rat. Profiigato etiam Piftaluccii prafidio, & lo-
cis amiffis editioribus , tantam eife rerum fadam
converiionem videbat , ut qui premere noftros
ar&ius de ioco fuperiore cceperant, ipfi modo
noftrorum tormentorum telis mifere premeren-
tur. Ipfe autent Lobcoviczius iniolens male au-
diendi valde angebatur, quod fua culpa, & ne-
gligentia damnum illud Auftriacis iliatum eife
nonnulli dicerent; .proptereaquod& noriiatis fir-
mo prafidio locum illum a Piftaluccio teneri
juffitfet, & laboranti auxilium non fubmifuiet in
tempore, & juga iumma Artemifii montis inde-
fenfa reliquiiiet • fuam iniuper cun£tetionem o-
mnibusjam irriiui eiie ex ipfius rei judicio fufpi-
picabatur. Qiii enim magno noftrorum contem-
ptu ? magnaque celerrime potiundi Regni expe-
&atione venerat , is triginta millium ab urbe
Roma itinere vix confedo circa unum modo
mon-
48 De Rebus
moiicem tamdiu, tamque loage a Regno h#re-
bat. His de caufis, 8c quod de Rege Sardiniav
deque Gallia Cifalpina gravror in dies metus
inftabat , mukaque trans alpes accidiffe Auftria-
cis incommoda audierat , conandum fibi aliquid
Lobcoviczius exiftimavit, quo & detrimentum
farciret acceptum > & fibi tandem in Regnum ad-
itum patefaceret , & denique expeditionis fuas
jam fenefcentis famam vindicaret.
Erat, fi vera tacere nolumus , noftrorum
caftrorum lxvum iatus neque ita diligenter po-
fieum, neque munitum fatis^ neque etiam cu-
ftoditum, ut rei militaris ratio, & tam propin-
quus iioftis poftulabat. Namequitatus,qui expli-
care fe tam interdfis, & anguftis in locis non
poterat, quique aliqua peditun mmu contine-
ri debuerat, continebat ipfe Hib^rnicorum ma-
nam. Qux quidem manus inter aopidi muros,
atque equitum aias collocata ad rem gerendam
efficiebacur inutilis. Fanum autem Mmx y quam
Hortenfem appellant, quod unum eife pateratfi*
niitro lateri propugnaculun ante ipfa caftra iub-
ilrudum., fepire noftri munkionibus neglexerant .
Acceiiuros enim hoftes ad hanc partem non puta-
bant, tam longo ab eorum caftris, tamque difEcili iti-
nere, & impedito, fi acceiiiilent , receptu : atque ita
fane videbatur. Omnis igitur illius exercicus par-
tis falus in paucorum militum cuftodia requie-
fcebat, qui nodu ad ipium ieie Fanum recipie-
bant, ibique excubab.int, ut his oppreihs facilis
eiie hoftibus poffet, brcvis, atque tnopinatus ad
caftra atirus, ut accidit. [pfe erat Locus oppor-
tunus infidiis propter convalles, quae vitibus,
uti
ai Velitrns qeQh. 49
Uti demonftratum cft , frondofifque arboribus cott-
veftit# quamlibet militun manun occultare po-
terant . Acqu* hoc finiftri lateris vitium in o-
mnium oculos incurrebat, & ut deprehendi etiam
poilet, hax tbrte acciderant. Primum quod per
cos dies Comiti Sevio Legato per indicem falfo
nunciatumerat, bifariam partitis copiis, adeife ho*
ftem, ut (iniftrum noftri exercitus latus invade*
ret, quo inani licet rumore admoniti non defue-
runt, qui, quod non contigerat, faciie tamen con*
tingere poile animadverterent, 8c dicerent ; tum
etiam quod Hungaricorum equitu-m Vexillarius
quidam non ita pridemcaptus ab noftris cum ef-
fet , palam dixerat , fe efle cum undequadraginta
equitibus millum protegendi Comitis Brounii Le-
gati cauia, qui caftra Regis ab ea parte explo-
ratum una cum militari Architeao" venerat.
Q\xx res etfi non levem noftris fufpicionem inferre
debuerint, Scfermonibus omnium ferebantur, vicit
tamenautfortuna, qiKe vel apertiiTimis in rebus
prudentiilimorum interdum hominum mentes ob-
coecat, ut dominetur ipfa; aut eorum fententia,
qui eam caftrorum partem, tanto ab hoftibus in-
tervailo disjun&a quod erat, fatis munitam, at-
que illis inacceiiam arbitrabantur. Itaque quid-
quid illic munitionis deiiderabatur, negledum
fuit . Accefferat- huc, quod expiorandi diiigen-
tia imminuta quodammodo videbatur, & diutur-
nitate ipfa, qu# plerurhque remittit anirnos, 8z
perpetua militum defatigatione , qui laborem a-
quandi ad quotidiana opera addebant; neque e-
jufmodi diligentia neceifaria admodum exiftima-
batur, cum item propter aqux inopiam a prima
D lu-
$o De Rebus
luce ad occafum ufque Solis ducenti ferme Dra-
cones ad fomem excubarent, qui Paganica dici-
tur, quique a laevo caftrorum noftrorum iatere
tria circiter millia paiiuum aberat, atque unde
obfervari facile poteranc vix y perquas Cynthia-
num itur. Hxc omnia plane nota erant Lobco-
viczio, delata per exploratores , perque transfu-
gas 5 & per quoidam fui exercitus mniores Du-
ces ^ qui captivi cum aliquot apud nos dies ha-
biti eifent indiligentius^ data fide 5 dimiifi erant 3
& forcaife etiam per nonnulios oppidanos , qui
iive odii, five quseftus gratia omnia illi noftra
indicabant* Lobcoviczius , his cognitis rebus, &
Conlilio cum paucis primorum Ducum, ne res
efferretur, communicato, lsevam Regis caftrorum
partem , oppidum , atque ipfam propte-
rea, in qua Rex diverfauur , domum patere
docet infidiis, & repentinx incuriioni. Quas
ipfe certis nunciis, atque aufloribus compe-
rerit, oftendit. Tentanda etiam ab dexte-
ra Regis parte Artemilii montisjuga, atque uno
codemque tempore in noftras munitiones irrum-
pendum efle demonftrat, quo facilius incauti ,
duplicique terrore diftradi opprimamur. Auden-
dum eile; omniafore audentibusproclivia.Unum
fele pro Imperatoris perfona monere, orare eos
pro gravitate negotii , ut quod fortunaconfilium
comprobare videatur, ipfi fide, ac diligentia ad-
juvent )# fciantque in ejus diei eventu omnium la-
borum finem , vi£lori#que fpem politam elie . Pro-
baturrcs; tametfi primo diiienlerit Comes Brou-
nius, cujus fupra mentionem fecimus, lummi ho-
mo ingenii, & bellicas omnes a pueritia artes e-
do-
g& tfclitrat %sV$s. 5»
doAws, oui nequ? facis virium ad tanta molien-
da fuppetere, neque occultiifime ad Regis ca-
iri , neque ilfinc receptum effe , prafentien-
tibus Regiis , (ine maximo detrimento poffe
dicebat, multoque commodius occupari poife
arbitrabatur munitipn.es Regis, & montium qul-
mina , fi omnes in id unum copiae incumberent .
Poft ipfe quoque dedit Brounius manus aut ob-
fequio erga reliquos, aut quod in afperis audacit
fimum quodque confilium optimum videretur.
Ig ; tur omnium, qui aderant, confenfu totius rei
ratio, & tempus conftituitur.
Pridie illius diei, qui fuit dies ad III. IduS
fextiles, tam audacis incoepti memoria celeberri-
IIMIS, animadverfum eft a noftris fpeculatoribus
partem quandam hoftium copiarum ab dextero
ipforum cornu paulatim fe movere , & progredi
mare verfus. Quod fieri ab iis commeatus caufa
ncftri fufpicabantur . Jamdudum enim ad oftia
Tyberina aliquot Britannicae claffis naves confti-
terant, ut hanc forte fufpicionem augerent . Sed
Lobcoviczius longe alio fpedans latiilimam plu-
ribus, atque inter fe connexis ftationibus regio-
nem complexus erat, ne quis ad nos index erum-
peret^ neu Brounii Comitis iter dignofceretur.
Qui una cum Novato Marchione confilii parti-
cipe, filentio, prima nocle progreffus eft v mili-
tibus ipfis, quo ducerentur, ignaris,quqrum de-
ledorum equitum, ac peditum erat numerus
millium fex. Cum omni circa profpe&u tene-
bris, ac vineis adempto. clam perveniffet ad fon-
tem, qui juxta Marias Hortenfis Fanum in ima
convalle eft, neceilario agmen fubiiftere juffk,
D 2 dum
52 De Rebus
dum equitatum expe;:tat , qui aliam , ut eo
perveniret, ingreifus viam , ignorantia loci,lon-
giore circuitu deflexerat; quod accidit incom-
mode. Lux enim jam appetens opportunitatem
illis, tumultum noitris deminuebat. Nunciatur
etiam Brounio aufugifle militem . Quo ille nun-
tio vehementer permotus Novatum, nonnullof-
que adhibet militum tribunos , & quid agen-
dum fit celeriter confulit ; nam verifimiie erat ,
tametfi non accidit ( neque enim hic ufpiam
transfuga apparuit ) comperto noftros per trans-
fugam adventu hoftium , in arrnis e veftigio fu-
turos , infignemque ipiis illaturos cladem, quam
imparatis noftris inferre illi cogitabant. Cum
Novatus pedem referri, aliique alia cenferent ,
neque fatis quicquam \ ut in fubiro cafu , expe-
dirent; tum Brounius, qui tantum incoeptum
tam parvo momento everti nollet, atque ardore
quodam militari incitatus : Pergamus, inquit ,
ja$a alea eft: fimul omnem militibus rem ape-
ruit, eofque prsemiis, ac pollicitationibus cohor-
tatus, cum jam adveniiTe equitatus, & luceret
jam fere, fignum dat irruptionis. Acceifere ho-
ftes illico trifariam divifis copiis: facile vigiles,
caftrorumque cuftodes obtruncant, quod eos ad-
orti eifent occupatos in equis contra militarem
difciplinam inexplorato curandis . Statim inde in
noftrum igvum latus ab omni parte impetum fa-
ciunt. Noftri, vix cognita vigilum cgde, conti-
nenti hoftium impetu & rei novitate, ac ma-
gnitudine perterriti, perturbatique pailim cxdun-
tur, pattim fugantur. At Grimaus Barcinonen-
fis, qui Regina; Ncapolitanas Draconum ala>
ad Velitms geftft . 53
pracerat, non amplius quinquaginta cx terrore^ S&
tuga Dracones colligit • His imperat ut ad pedes
deliliant, tentent extrema: excurrat intenm ali-
quis, qui Hibernicorum manui denunciet, ut ce-
leriter iublidio advolet. Sed cum a fronte fubire
Auftriaci non intermitterent , atque ab omnibus
partibus circumfunderentur, & jacula acciderent
creberrima; non imperio in tumultu , non virtuti in.
mukitudine hoftium locus eiiet , illi ipti quin-
quaginta, qui amplius iemihora, compluribus il-
lorum vulneratis, atque interfedis audaciffime
repugnaiient , pelluntur tandem ; cum praefertim
nuilum aliud fublidium Hibernicorum manus fub-
mifiiiet , quatn militum Provinciaiium centu-
riam, quasneque paucos illos Dracones laboran-
tes fuo adventu confirmare potuit, neque ipfa
hoftium impetum tulit . Hac interim a quinqua-
ginta Draconibus interjedta mora, equitum qui-
dem tunnae recipere fe ad laevam Romanae viae
feftinanter adeo caeperunt, ut plures, equis re-
li&is, pedibus profugerent. Unus omnium abho-
flibus circumdatus reftitit Marfilius Senenfis^
Hierofolymitani Ordinis Eques ; qui quadam oc-
cupata cafa cum quadraginta equitibus, qui &
ipfi , amiffis equis, pedibus praeliabantur, tanturri
animi fortitudine profecit, ut alas fuse pecutiiam
publicam, Pra&fectique impedimentum omne fer-
varet. Hibernicorum autem manus adveribs ho-
ftes conftitit pro oppidi porta Neapolitana , quam
qui in ftatione ibi erant 3 inconfuito occluferant ,
Eodem tempore cohortes quatuor Belgarum pr^-
torianorum, qux in prima lajvi lateris fronte
caftra habebant, cum tumultuario equitatus re-
D 3 C<2-
$4 t>e Rehus
<eeptu , flexuoxifque tramitibus impeditar ad ffi*
bernicorum fubfidium adniti non pottiillent ,
in oppidum per dirutos muros ab ea ie par-
te iiifinuarunt, in qua paulo infra Cufiam
Minoritarum efle ccenobium demonftravimus *
Ita Hibernicorum manus omni auxilio deitiruta,
cum neque in oppidum intrare octluia porta ,
neque pef latera fe recipere, circumventa , at-
que opprefla a multitudine hoftium, poiiet, fer-
me omnis fortiffime pugnans interfedta eft > I-
bi Magdoneliiis tribunus militum, atque ejuf-
dem manus Centuriones undecim , aliique com-
plures minores Ducei occiduntur , qui partam
Campolkn&enfi pradio, & vetuftate militiae bel-
licam kudem hoc honeftiiFimo mortis genere
cumularunt . Dum vero noftri Neapoluanam
portam defendere, conferto illi agmine irrum-
pere conantur, eodem veftigio temporis Rex
a Marchione primum Villafuertio caftrorum
Prafedo de repentina hoftium mcurfione certior
faftus eft . Nam Deturio tuftodum corporis y
aut pericuium non prafenferat , aut in tanta re
Regem ., credo, interpellare verebatur. Rex con-
feftim gladio fuccintttis, proiequentibus Purpu-
ratis nonnullis , & cuftodibus corporis ftip.-i-
tus, qui ad cubiculum ejus excubabant , pofti-
co egreditur domo . Cumque ab ea parte ,
qua Valmontorium itur per adjacentesdomui hor-
tos , quinquaginta vix paiius pedibus progrei-
fus eiiet , equum nadtus, primum equites Re-
gios pratervehitur , iifque ad iui deteniionem
jam exardeicentibus, clare, ut nemo non exau»
diret; Recordammi, inquit , veltn lUgK, \c-
ftra>
ad Velitras geHis. 55
flrsque priftin^ virtutis, & ne quid durius acci-
dat , dihgenter providete . Mox ad Gappucci-
norum tumulum evadit. Illum Dax etiam Mu-
tineniium, & Marchio Hofpitalius Galliarum
Regis Legatus, & in exercitu Regis Neapolis
voluntarius caftrorum Prafeitus proiequebantur ♦
Qui quidem de quarta vigilia ad Artemitiuixi
montem una profedi, audita hoftium irruptio-
ne, in oppidum properantes redierant de rege
Iblliciti , ad eumque iele in itinere aggregave-
rant, omni jam militari inftrumento, quod apud
fe in oppido habebant , adempto ab Auftriacis ve-
litibus, diftraitoque. Utriufque eo die & in ad-
eundis periculis , & in fuarum ja;tura rerum
fortis v conftanique animus appamit . Sed Rex
ad dextrum cornu profeetus , atque in media
Hifpanienfium pmorianorum legione confiftens,
quid ubique opus fit , forti , atque ereito ani-
mo circumfpicit 5 atque imperat, nullum eodie
fcientiftimi Imperatoris ofHcium prxtermittens #
At hoftes, Hibernicorum manu deleta, diffipato
equitatu, equis fuffoifis, & captis plurimis, fi-
niftrique cornu tentonis omnibus direptis , at-
que incenfis, impetu fa£to, portam efifringunt ,
cuftodibus nequidquam obnitentibus , 8c Nico-
lao inprimis Sanieverinate Bifiniani Principis
fratre nobiiiffimo , qui dum fugientes miiites a-
lios increpat , alios manu prehendit , <8c confi-
fterc jubet, plurimis ipfe vuineribus concifus ja-
cuit , & pro occifo reiiitus eft . Illi, effract^,
porta, captifque militaribus fignis novem, qax
ibi congefta raptim in unum repererant, tripar-
tito iterum copias dividunt , quarum dextera
D 4 pars
$6 De Rehuf
pars in illam fe viam innmifit , qu# ad Gin*
nettise geniis domum pertinet; fmiftra ad Cu-
riam Septentricnem verius contendere ccepit ;
per latiorem autem, ac perpetuam illam viam^
qua totum oppidum diftingui diximus, media a-
cies proceifit. Tali inftrudo agmine , & malleo-
lis, quos iecum ad Velitras incendendas tulerant,
in proxima quaque verium teCta conje&is, ma-
gna ftrage, majore tumultu oppidum invadunt.
Oppidanorum multitudo iniolens belli , abdita m
penetralibus , aut ingenti terrore perculla obftu-
pefcit, aut quem eiie illum putat ultimum Pa-
trise, fuarumque fortunarum diem miiera detefta-
tur. Diicurrunt illi ^bique cum ferro , & faci-
bus, obvios omnes armatos, atque inermes oc-
cidunt . Scrutantur domos , nulloque diicrimine
noftrorum , atque oppidanorum bona diripiunt .
Qui ex noftris forte in domibus eraat, & prius
intra parietes verfari hoftes viderant, quam ve-
liifle cognoverant , ad unum oinnes .> aut truci-
dantur, aut capiuntur . Ardens podagra dolori-
bus Comes Marianus confurgere de ledo fta-
tim jubetur, atque in equum illatus abducitur.
Atriici Dux ex femiuftulata , ac diruta domo
vix elapius ad equites Regios , quorum erat
Pnefedtus , equo citato contendit. Et jam ma-
jorem oppidi partem ignis, atque hoftis , caete-
ra omnia tumultus, ac terror compleverat, ad-
eo ut nemo enet tam fortis , quin tanta re-
rum perturbatione moveretur ; cum praefertim ,
qui timorem plerumque coniequitur , vanus
deleti exercitus rumor percrebeiceret . His taiv
lii mttUs hasc iuere iublidio , quominus eir
ti\>
nd VelitYas gctfis. $y
ircma acciderent : quod noftri tametfi a fortu*
na deferi videbantur, animum omnino tamen
non demittebant; illi autem efiiifi in rapinas
magis de praeda, quam de reliqua vicloria co-
gitabant.
Gagius cum primo mane vigilias circumiret,
Sc tum forte ad Virtzianam manum, quas in
medio exercitu collocata erat, perveniilet, cogni-
to l^evi lateris tamultu, conclamari primo ad
arma, deinde Virtzianam ipfam manum illuc ce-
leriter iublidio jubet accurrere. Ipie fore id, quod
accidit, fufpicatus, ut ab dextero etiam latere
Artemifii montis juga, munitionefque hoftes ten-
tarent , eo properat , fatis in Caftropiniani Duce
prafidii effe exiftimans ad defenfionem oppidi.
Auftriaci ubi jam fuos in noftrorum caftrorum
laevum latus , ipfumque oppidum irrupiile ex
incendiorum fumis cognoverunt, quod tempus
inter eos irrumpendi etiam ab altera parte con-
venerat, ftatim cum audaciffimorum peditum mii-
libus III. bifariam diftributis montem occupant
editiffimum ilium , quem cum Aricino nemore
continentem effe fupra docuimus, Sc qui in fta-
tione ibi erant, Montanos pedites facile inopi-
nantes deturbant . His deturbatis , eadem vi alte-
ram, atque inde tertiam ftationern adoriuntur;
quarum milites, communicato viciffim terrore, &
disjedis ordinibus , regredi cceperunt . Cum jam
haud multum abeffet, quin noftris illi munitio-
nibus potirentur, refque hoc etiam in loco ad
extremum deduita cafum videretur; Gagius ve-
teranam legionem, quae a Corona nomen acce-
pit, & Campanam legionem Provincialem , co<
hor-
58 De Rebm
hortefque alias nonnullas eo ftatim occurrere, Sc
auxilium ferre jufiit. Tum vero atrox oritur
pralium. Fit magna utrinque csedes. Ipfe, qui
toti negotio praerat, ejuique auitor pracipuus
fuiife creditur, Dux hoftium Andreafius vulne-
ratur: aliqui ex noftris, aliqui ex hoftibus con-
prehenduntur, fuos quifque miiites hortatur,
atque excitat : unum illud elfe tempus , quo
maxime contendi oporteat: noftri, nifi rem ob-
tinuerint , de omni faiute defperant : iili , ii no-
ftras occupaverint munitiones , fe omnino vickfe
exiftimant. Hic cognofci potuit, quantum ad
incitandos milites, eorum, qui prafunt, valeat
exemplum. Nam Campanse legionis milites mo-
do conicripti, primum quidem deterriti hofltium
multitudine, qui acrius de fuperiore loco infta-
bant, ipfiufque loci iniquttate, qux mixima
erat, & quo eniti vix quiiquam fme armis,
fineque ulla dimicatione poiiet, paulum ceifere,
parumque abfuit, quin ordines perturbarentur.
Poitea cum ad tribuaum mihtu.n Ariciae Prin-
cipem , & Centuriones, fuoique alios Ducesora
convertiiient , qui omnes, gravibus licet debtti*
tati vulneribus, acerrime pugnabant; horum ipfi
exemplo erecti jacuia exceperunt, imniferuntque
fornliime . Idem cum veterana legio tribuno
militum Alphonlb Savalho Sc ipfo vulnerato
faceret, ne a tyroiibas vartuce vuueretur, no-
ftjum paulifper impetus tardacus eft. At Rex,
qui lingula ex propinquo attcndebat diligenter,
cum fuos premi animidvertnfet , Joannem Pa-
ci#cum opportunilii ne miiit, qui cum iegio-
nis, qu# Regina Hiipanieniis appellatur, co-
hor-
fiortibus duabus inclinantes reftitueret; eodemquc
tempore Gagius una cx pane Macedonicam le~
gionem, qu& veterem eo die Macedonum glo-
riam #mulata eft , unaque Parmeniis manus cen-
turias aliquot procurrere : Ex altera vero Caftel-
lanam manum, quam Hifpanienfium pnetoria-
norum cohortes fequebantur, figna inferre juiiit*
Quo fado tantus hoftibus terror injedus eft,
quod circumveniri fibi videbantur, ut complu-
res, armis projectis, fefe per rupes pracipitarent,
atque ita alliiis ad faxa membris interirent : re-
liqui vero omnes pedem, qua poilent ratione,
referrent ; deiperatis prafertim fubfidiis , quse fub-
mittere lilis Lobcoviczius nequaquam e re judi-
caverat. Noftri autem, Macedonica potilfimum
legio, & Parmenfis manus Pyrochitrophorum
centuria^ plus tertia hoftium parte interfetfo.,
tam auda&er infecuti funt fugientes, ut omnia
juga Artemifii montis citiiTime recuperaverint «,
quae illi fuorum paflfim conftrata cadaveribus re-
liquerant .
Quae dum illic geruntur, Caftropiniani Dux,
qui oppido defendendo praerat, comperto Re-
gem, cujus magnopere periculo commovebatur,
exiifle jam ad dextrum cornu, ut quae ibi opus
efient , adminiftraret cum Gagio : Ipfe cohortes
Belgarum prgetorianorum quatuor, quas a Mi-
noritarum coenobii parte fefe in oppidum in-
finuaiie antea diximus, adverfus hoftes eodem
fubeuntes ire jubet. Huc evocat Virtzianam ma-
num a Gagio jam iubmiffam initio tumultus,
atque Heivetiorum pmorianorum partem. Reli-
quas Belgarum pmorianorum cohortes duas Pla-
ci-
60 De Rebus
cido Sangrio Legato imperat, uti a Ginettiae
domus hortis in oppidum deduitas medix ingruen-
tium hoftiu-n aciei opponat. Harum partem,
atque una Fiandrorum manum, qu& in proximo
erat, & caftrenies machinas duas Facardo* ca-
ftrorum Prafedo adtribuit. Cum his mandat,
uti eam teneat viarn, quse ad Ginettiam per-
tinet domum, & qua etiam hoftes progredieban-
tur. Regiorum equitum turmam fubfidiariam ia
maxima oppidi platea inftruit . Sic noftris quo-
que copiis tripartito divifis, tribus locis concur-
ritur . Minoritarum coenobium , curiam , o-
mnemque illam oppidi partem fummam ad Aqui-
lonem converiam^ obtinere hoftes conabantur,
& iuccedebant inlblenter. Attamen a noftns, qui
catervatim per compita, ut a viris fortibus in
extrema ipe falutis pugnari debet, acriter pugna-
bant, loco tandem pelluntur; & multis utrin-
que interfe&is, ex iis autem captis centuriis in-
tegris duabus, peden coguntur referre. Eanien
ab altera parte fortunam ii tulere, quos Ginet-
tiam petentes domum urgebat Facardus , & con-
fiftere nufquam patiebatur. Sed longe vehemen-
tiiiime in lariore oppidi via ad mediam aciem
laborabatur. Namque hoftium pars domos in-
grena e feneftris, ac tedis jacula in noftros
conjiciebat, fuofque reliquos per viam audi^ier
progredientes, & c#dem tacientes maximam pro-
tegcbat; cumque noftris nocerent plurimum,
quod nullum e feneftris jaculnm fruftra mitte-
retur, noceri autem ipfis, qui a muris sedifi-
ciorum ddendebmtur, vix poifet, eo }am VCHr
tum erat, ut tn^inta non amplius paflus a nu-
\i-
ttd Vetitras %e%h . 6\
■scima oppidi placea hoftes abeifent . Quorum
audacia, praliique anguftiis permoti ipfi Belgas
pratoriani, etfi nullam dabant fug# fufpicionem,
lente procedebant tamen. Eo tum advenit Co-
mes Bofortius Legatus, qui in eadem Belgarum
pmorianorum legione ordinem ducebat, fingu-
laris animi vir. Hic videns imminere hoftem,
fuofque regre procedere : quid cun&amini, inquit,
com nilitones , aut quod tempus probandae vir-
tutis veftra expedatis? hic dies maxime noftrum
nomen illuftrabit. Hax eloquutus, diftrido gladio ,
praxurrit ante omnes. Sequuntur hunc redinte-
gratis animis milites, centurionefque. Ipfe ad-
hortans , & pugnans Bofortius graviter in adver-
fum pedus jaculo vulneratur. Non tamen defi-
ftit, quoad jam femianimis per manus tractus
extra aciem refertur. Tum vero tanti viri cafu
irritati Belgae praetoriani in hoftes ardentiifime
irrumpunt^ nonnulli, allatis fecuribus, domorum
portas exfcindunt, atque omnes ibi repugnantes
interficiunt.
Mutatur belli fortuna. IllL, qui in fpempo-
tiundi oppidi certiiiimam venerant, fugantur a
noftris, qui ceiliiie videbantur. Capitur Nova-
tus, antea oppreiius, quam nihii tale fufpicari
poiiet, & qui diutius dum moratur in domo,
quae Mutinenfium Duci habitandi caufa erat at-
tributa , fugam non fentit fuorum. At Brounius,
qui agmen cogebat , neque in oppidum intrave-
rat adhuc, ubi captum Novatum, cedentes iuos 5
noftros infequentes videt, receptui confeftim ceci-
nit, maxime, ut dicebatur, timens ne a latere
circumveniretur^ cum pr»fertim Lobcoviczius,
qui
V
6% De Rebus
qui idoneum na&us locum omnia fpeculabatur,
non fibi fubmittendis fubfidiis nudanda caftra,
atque exercitus fortunas omnes devocandas in du-
bium exiftimaveriu Simul videbantur fubfidia,
quas ille, inclinata jam re, fubmifiifet, implicata
pracipiti fuorum receptu tumukum potius,quant
prafidium aliatura cedentibus.
Receptis Velitris y Caftropiniani Dux ad cu*
ftodiendam inprafentia oppidi portam Neapoli-
tanam cum iis copiis, quas in eam partem ex
tribus viis, repulfis hoftibus,. confluxerant> 8c
cum machinis caftrenfibus duabus, & pmerea
noftris Hungaricis equitibus circiter centum Lef-
lium caftrorum Prafedum reliquit: ipfe ad dex-
trum cornu profedius de rebus geftis certiorem
facit Regem. Rex, qui uno eodemque tempo-
re & a montanis munitionibus , & ab oppido
fugatos hoftes cognoverat, imperat Caftropinia-
ni Duci, fi re&e atque exercitus commodo fieri
poftit y recipientem fe Brounium adoriatur : de-
icendat interim Gagius ab Artemifio monte,
atque irrumpat in caftra hoftium, quae imparata
fere a miiitibus eife conftabat. Sed controverfia
illata de itinere, quomaxime hoftem, ficuti Rer
imperaverat, perfequi placeret, & noftros ad in-
fequendum tardavit, & quietiorem illis receptum
dedit. Nequc enim iatis erant noca noftris loca
tam multis tranfverlilque tramitibus divifa, ne-
qiu oppidmoru n ad ea coinmonilranda fid.?Iis
opera videbatur: & multa in utramque parteffl
dilputabantur, cum alius veftigiis hoftium inli-
ftendum, alius breviore itincre occurrendum pu-
taret. At Vallibhermofa: Comcs, qui omnia eo
die
/id Vditras %cQU . 6%
die ducis, ac militis officia preftiterat , & mi-
rifica tum ulcifcendi hoftes cupiditate flagrabat;
fidenter, ikne-> ac libere, quid inquit, confuitan-
do tempus conterimus? Hoftes impune in con-
fpedu noftro elabi non eft ferendum; manu opus
eft, & celeritate. Simul fe itineris ducem profi-
tetur: ( omnem enim circa regionem, adjutore
uius Ambrolio Hurlierio praftintis ingenii honi-
ne, & Borbonix Dracoium atafi Proprefedo^
quod eft in adaiiniftrando bello precipuum, ac-
curate cognoverat) fefe ait ab ea parte , qua
pons eft, qui appeilatur Mela, prope oppidum
Lanuvium copias adducturum, ubi & equites no-
ftri manus poffint conferere, & hoftes circum-
venti a latere, atque omni ad Cyntnianum in-
terciufo itinere, prefentes infignis audaciae poenas
luant. Hax vicit fententia. Sed ipia jam difpu-
tatio muitum extraxerat temporis, atque aliquid
etiam more addiderant Helvetiorum pretoriano-
rum cohortes, dum accerfuntur, dum veniunt;
eo quidem confilio accerfire, ut majori peditum
numero feptus equitatus ex anguftiis tutius emer-
geret, atque in agro Lanuvino locum nancifce-
retur aequum atque apertum. Tandem procedere
noftri incipiunt eodem itineris Duce, qui fuerat
auitor fententise. Sed jam eftugerant hoftes;
quod ubi refcivit Rex, intercludi illos receptu
poife defperans, & militum labori parcendum
exiftimans, quod valde eo die defatigati fuerant,
Caftropiniani Ducem, Gagiumque ulterius pro-
gredi vetat, & copias reducere jubet in caftra.
Sic cum prima luce prelium coepiiiet, hora fe-
re nona reiederant omnia ab tumuluu & in fua
fe
tf 4 . De Rebu$
fe ucrique caftra receperanc: Regii quidem fe*
roces , atque alacres , quod cum omnium judicio
oppreifi, ac deleci pene viderentur, animum ta-
men non defpondiifent, Sc colleclis viribus terga
hoftes fubito vertere coegiifent., magnaque eorum
csede novem militarium tlgnorum ja&uram com-
penfalfent . Auftriaci autem magis prseda onufti ,
quam laude infignes ferebantur; nam latrocinan-
di aviditate corruperant gloriam facinoris , quod
laudari poterat, fi pera^um fuiifet.
Poftero die Rex , collaudatis nominatim Co*
mite Gagio, & Caftropiniani Duce, quorum in
repellendis hoftibus opera fuerat ufus forti, ac
diligenti, omnibus generadm gratiasagit; Hifpa-
nis, quod tantis fubito objedis difficultatibus y
tamea a confueta virtute non difceifiifent ; Nea-
politanis, quod veteranorum virtutemfide atque
amore erga fuum Regem adajquaifent . Atque
incitandae honeftand&que virtutis caufa, militari-
bus nonnulios pramiis auget, cum primis Ni-
coiaum Sanfeverinatem, atque Ariciae Principem,
qui periculofe ex vulneribus decumbebant; quo-
rum alterum ab inferiori gradu ad tribunum
militum fe traducere pronunciat, alterum in am-
pliiiimum Divi Januarii equitum ordinem co-
optat. Totum denique excrcitum bona fpe com-
plet, hortaturque, ne, quae fortuhae quodam ju-
re acciderint, graviter ferant; 5c quoniam in bel-
lo omnia cedere fecunda non polfint, lxtentur
potius, quod hoftes pene vidores tanta fuerint
cum eorunr capde a caftris rejc&i*, quam doleant,
quod ad caftra accelierint, 8c partcm aliquam
abduxcrint lmpcdimentorum. Cogitur etiam ifl
unius
sd VelttTnt gclis. 6$
tmius oppidani fupplicium contra fuam naturam
Rex jure belli, & maximo miiitum concurfu,
quod multa oppidanorum perfidias detrimenta
accepta referebantur y uti tamen magis fama r
quam re compertum videbatur* Converfus dein-
de ad reliquas beiii cogitationes r proximi diei
cafu admonitus, firmari caftra. diligentius r Sccu-
ftodiri vigiiantius jubet . Porta oppidi Neapoli-
tana, & Mari# Hortenfis Fanum, atque omnis
caitrorum laeva pars , impofito Virtzianar manus
prxiidio,. collocatis aeneis aliquot tormentis, op-
pofito Ericio , extrudo aggere, foifa & vak
lo communiuntur; omnia opere tam properato,
ut diebus duobus quidquid a peritioribus rei mi-
litaris deliderabatur, celerrime perfeilam fuerit.
Armantur, ac veftiuntur, qui, amiiiis equis atque
armis, a repentina hoftium irruptione refugerant,
Certus Provinciis militum numerus, fingull fin-
gulis Regni Principibus equi imperantur. Prolixe
in eo populi,ac Principes refpondent. Neapoli-
tana civitas pecuniam ad ufum beili ultro et-
iam non imperatam confert. Revocatur a Ve-
ftinis Dux Viavillseus Legatus^ qui r repreiTo jam
ac remoto Comite Soroo, adducat ftatinv ad
Velitras in caftra r quamfecum habeat r peditum
atque equitum partem. Adducit. Etiam fortuna
ipia per eos dies facere quodammodo cum Re-
ge vifa eft. Nam qux ne expectabantur quidem
ab Hiipaniis auxilia, de repente opportuniilimo
tempore inter medias Britannorum claiies Caje*
tam, ac Neapolim appulerunt . His rebus ce*
leriter id , quod ad III. Idus Sextilis in. no*
ftris caftris ad Velitras deperierat , expletur,
E re£
66 • De Rebus
refque ad priftinam belli rationem redigitur .
Lobcoviczius eo confilio depulfus , quod ex-
tremo veluti conatu fufceperat, & cui, grandi
licet accepto detrimento, fpeciem victoriae often-
tanonis, uti videbatur, caufa imponebat > rece-
ptui aliquando tandem coniulere coepit. Com-
rnunitis enim noftris caftris, atque amiiio iua-
rum copiarum robore, nullum jam infidiis, nul-
ium pradio relinqui locum videbat. Milites au-
tem, quos beili caius fe^erat reliquos, partim
vulneribus ac coeli vitio confli&ati, partim diu-
turno labore, atque infelici expeditione intabe-
fcentes segre vix neceiiariis militix muneribus
fungebantur. Diffidebant inter fe Duces, quod
plerumque actidit in adverfis, fummumque Lob-
coviczii imperium carpere videbantur atque ab-
nuere. Erat equitatus omnis macie prope ene-
dtus. Erat omnis circa regio defefla, & confum-
pta commoratione exercitus tam longa* Adven-
tabat etiam Autumnus, grave maritimis com-
meatibus tempus. Pecunia deerat. Lobcoviczius
ipfe, qui valde fubfidiis indigebat , fublidia com-
pellebatur fubmittere Sardinix Regi tum laboran-
ti, & quiritanti maxime. Erat denique in fum-
mis anguftiis res, & iecundum ea multa Lobco-
viczium hortabantur, quare iibi loco excedendum
putaret . Nihiio tamen iecius menfes ipios duos
caftris Regiis caftra collata habuit, adeo ut ob-
torpuiile inops confilii videreiur; five ille erat
pudor abjiciendi inccepti, live fpes^ qux ultima
lblet homines deierere. Quo quidem tempore
noftro exercitui cariflimum atque invi&um bel-
irum Atrifci Ducem morbus cxtnmt : Hun-
6*
dd Velttras geflls. 67
garici autem equites circiter centum impetum
in Valmontonium oppidum improvifo fecerunt,
Sc qu,e ibi indiligentius verfabatur, noftroruro
centuriam una cum Portocarrero Duce concide-
runt omnem, atque ipfum deinde oppidum ha-
buerunt prasd# loco. Neque poftea quidquani
maanopere accidit, quod memoria dignum prae*
termittendum non videatur,
Interim Regi Sardiniae qui auxiliarentur , ad
rcille Illyrkorum miii-t, & legionem Paliavicinam
mutilatam admodum fuperiore pralio; atque ea-
dem Lobcoviczius de profe61ione cogitans, quas
jam antefenf erat , £grorum, atque impedimento-
rum partem dat Andreafio, mari traniducendam
in Hetruriam, partem . itinere terreftri ad Fale-
rios Falifcorum pramittere incipit, quo expedi-
tius in ipfo receptu rapiat agmen. Mittit etiam
ad hominum centum, qui junSis ratibus pon-
tem in Tyberi ad trajicendum exercitum juxta
pontem Milvium faciant, prafidioque ibi fint.
His explicatis rebus, cum equitum alam pridic
Kal. Novembris mane mifiiiet ., qui ad lajvann
noftrorum caftrorum adequitarent r & quafi mu-
nitiones explorare vellent, noftros praelio. etiam, fi
opus eiiet, commiffo detinerent : Ipfe noctu filenti
agmine fubfequutus, quas interdiu prserniferat kn-
fim legion.es ^celeriter e confpedu Velitrarumdifcef-
fit. Neque vero hoc audito moram ullam ad infe-
quendum intuiit Rex ., antea jam fufpicatus ,
huc neceffario defcenfurum Lobcoviczium ; &
pramiilo equitatu ., qui noviffimum hoftium a-
gmen male haberet , & receptum demoraretur ,
ipie cum univerfo exercitu inftabat, atque im*
E z mi*
6$ De Rebus
minebat . Illi unam nodem ad locum , qui
medi& wix Turris appellatur , commorati , qua
no61e noftri in Albana valle coniederant , ex-
pedito itinere anteceiierunt : cumque ante ipfa
Urbis mcenia iter facerent , Romanorum oculis
mutabilis fortunae exemplum objeceruni , noti
eodem certe vultu, neque iiidem animis rece*
dentes , quibus venerant . Extremum hoftium
agmen vix praceilerat ., cum fubito apparereno-
ftri, & fe oftendere coeperunt : aifequi vero il-
los, aut non potuerunt , quod major iliorum
fuerit in fugiendo, quam noftrorum in perfe-
quendo celerkas; aut noluerunt, uti tum vul-
go jadlatum eft 5 quo vires magis integras af-
ferrent ad earum copiarum conjunfhonern, quas
percuiio jam cum Genuenfibus foedere, iri Gal-
liam Cifalpiriam, Pnilippo Regis Fratre Duce,
influebant. Parva tamen inter noftri exercitus
antecurlbres , & noviifirnos eorum dimicatio fa-
£ta eft ad pontem Milvium, dum pontes illi
refcindunt, quo noftrorum incurfum reprimant.
Ivionnuiii utrinque vulnerantur^ atque interficiun-
tur. Sed refcihis pontibus Lobomczius celerem
fibi fuga n per diffidliora itinera, atque Eugu-
binos montes qu#Iitum ivit, iibi non omnino
difplicens, quod expeditionis exitum foediilimum.
multo ante praferiferat, alieno autem judicio
vexatus, & eorum potiilimum, qui fortunam
convertunt in culpam, & quod male cecidit,
male confultum putattt. At Rex ciim in Sub-
Patricio perno&aret, ibi eUm ex liomana
nobilitate Principes, & Gardinaies muiti convene-
runt, quos ille omnes perbenigne excepit, maxi-
me
ad Velltras geQis. 6q
mcvero Aquavivam Cardinalem, quem ut vidifc
complexus, & gratulans lalutem fe Regni videre
dixit. Poftridie rnane equo Romam mveitus Pon-
tificem Maximum Benedictcjm hujus nominis
XIV. falutatum venit, praftantem dodrina, pru-
dentiaque virum^cujusconfilio, atque audoritate
tummaxime RomanaReipublicaftetit. At San&ifs.
Pater tantum Regem, maximi ipfum Regis
Filium^ genibus advolutum fuis cum videret 9
tanta eft voluptate periuliis , ut difficiilimi tem-
poris acerbuatem ingenti confolatione leniret.
Luftrat deinde Rex celeberrima Urbis loca,cir-
cumfluente omnium ordinum multitudine, quas
tum primum foluta propinqui belli metu, ala-
cnor profequebatur Regem, incredibili plaufu,
atque acclamatione . Statim inde a convivio,
quo magnifico, ac fplendido acceptus in Vati-
cano fuit, Roma proficiicitur, cum partem Nea-
politani exercitus Gagio ad infequendos hoftes
attribuiifet , partem ie fubfequi juiiiiiet in Re-
gnum. Ipfe, receptis Liberis, 8c 'Conjuge prae-
ftantiilima, qux illi ad Regni ufque fines ob~
viam procefferat ^ Cajetam primum^ rnox Nea-
polim pervenit. Advenienti tota obviam Nea-
politana civitas longiffime prodiit Regem fuum,
Liberatorem fuum videre geiiiens, & prateriti
periculi recordatione laetior. At vi£tor Rex di-
gnum vi&orias, ac virtutis (ux fruftum tulit,
benevolentiam populorum, quos ille admodum.
a bello revertens exhilaravit: hoftes autem do-
cuit, non leve negocium eife Regnum invade-
re, non tam militum armis, quam optimi Re~
gis praefentia communitum.
COMMENTARIORUM
D E
BELLO ITALICO
LIBER 1,
73
CASTRUCCII BONAMICI
Commentariorutn de Bello Italico
LIBRI PRJMI
A D
C A R O L U M
BORBONIUM
NEAPOLIS , ET S1C1L1& REGEM
PRiEFATIO .
Ifficile profetto eft , ai+
que arduum , CAROLE
BORBONIRex, eorum y
quce cetate contigerunt fua,
Jcribere hifloriam ; pro*
pterea quod non ingenii
folum ea fcribenti , fed etiam capitis interdum y
Mtque id quod ego plurimi facio^ exiflimationis
difcrimen adeundum fit. Etenim cum illudma-
ecime propofttum hiflorico ejfe debeat^ ut nthil
non audeat veri dicere^ pertculum fane efi^ne
certarum explicatio rerum neceffaria potentio*
wum pojjtt animos offendere> qui affentatorum
d$*
74 Prafatio .
depravati blanditiis^ fi quid male gefferunt ,
non redargui memoria fcriptorum^ fed defen-
di volunt oblivtone ^ & filentio: adeo ut vel
fides in hi^orico^ fi tempori obfequatur , vel
prudentia deftderari pojjit^fi veritati ferviat .
Quamobrem mehus fibi 3 fuifque profpexiffc
monumentts mthi videntur ii , qui res a tem-
poribus fuis longe rem^tas perfcribendas fu r ce~
perunt. Nam qui dominabantur, extinftis ^rc-
bufque commutatis^ nulla fcrtptori mentiendi ^
nulla e(l cutquam caufa fuccenfendi ^ Itcetque
fpe^ ac metu vetu^ate (ublatts mortuorum fa-
Ba^ & laudare fine invidia, & vituperare
finc periculo. Qjtod item nobis factllimum fa-
£lu futjfet^ magnaque liberati cura viieremur^
nifi gravis jam caufa impuliffet nos , ut res>
ad Velitras ge^as, con r crtberemus , & tua nunc
mthorttas, CAROLE Rex, accejjijfet^ quct
mandatum nobis etiam atque ettam effe volui*
fti , ut eam Italict belli partem, quderes con r e~
quttur tllas , commentarits notyris perfequere-
mur , iterque in Ct r alptnam u r que Galliam
fufctperemus , ut <C7 locorum^ ubi maioreex par-
te bellum illud geftum r.#, & hominum, qui
aut eidem imerfucrurt bcllo , aut prcefuerunt ,
explorata cogntttone y naturaque per peHa, bt-
ftortde no^ra: non mtnus diligenttce, quam ve-
ritati conluLrcmus .
Ac verttatis qutdem praferenda co vel
maxiyne dtjfcultas extenuatur, quod ad Recemc
fcribimus > qui praclara fufientatus virtutum
fuarwn confctentia hfhriarn non borret^ aflto*
num indicem humanarum^ qut.jue cadem ani*
mt
Frafatio * 7=J
mi magnitudine , qua mcndaciis rcpugnare adu~
lantium folct^ vcra fcrtbcntcm tuttbttur ; ne~
que patietur unquam necejjartam btdortro eri-
pi libcrtatcm , qua^ ipfo rcgnante^ fruuntur
omnes: cum piifjimo^ ju^iijjimoque Rcgi fcrvi-
re nthil aliud fit, quam gratifjima^ ommbuf-
que bonis cumulata libcrtas .
Quanquam prtefentis temporis confcviben-
da btfloritf ita poffe rationem temperari ar-
bitror^ ut neque fides, neque prudentia in fcri-
bendo defideretur . Magna efi enim oratto?th
vis hi utramque partem «, ut ncque ajjentatio
placeat fine quodam artificio dicendi ^ neque
fit odiofa verttas^ qu& lenttate fermonis afper-
fa in animos illabatur ; nifi fi quis efl aut
natura ita afper^ ut nullam ab acerbitate fe-
junHam veritatcm probet^ aut ingenio ita de-
licatus, ut ne boneflam quidem, & quafi le-
gitimam hiflorici libertatcm ferre pojlit . Qttch
rum ego hominum faflidium atque infulfita-
tem adeo non' moror^ ut prudentis contra^
O* gravis efje bifiorici putem ejufmodi opinio-
ntbus a refta fcribendi ratio?ie non detcrrcri ;
Sed neque mihi audiendum efi altud ge-
nus hominum, qui militari infiitutioni con-
trariam ejfe dicunt fcientiam rerum pulchcr-
rimarum, negantque tantum in- fcribendo ope-
rce^ ac temporis ponere militem oportere. Nam
quid hos requirimus leves & ineruditos , cum
veteres illos Romanos auciores habeamus pra-
clarijjimos? qui ab humanioribus difciplinis
adeo non abhorruerunt , cum bellicis florerent
laudibus^ ut iidem res agerent fcriptione di-
gnip
j6 Prafatio .
gnijjimas^ iidem Jcriberent. Romanorum ego
indudriam imitari pr& me fero; utinam affe-
qui vinutem pojfem! Tunc enim non obtre-
ftattonem deprecarer , fed pramium po 'lularem:
atque a Te pofiularem^ CAROLE Rex, qui
nuhquam profefto fobolem milttum^ nova in-
flituta Academia, meque ipium infigni bene-
fiao ad opttmas artes excitajfes^ ntft armorum
banc , hterarumque coniunfttonem valde pro-
bares , maximeque regale duceres, iis potijji-
mum Patrocinii Tui quafi lucem porrigere^
quorum armis Regnum defendi , illu 'Irart Itte-
ris potefl. Neque vero exi^iimare aliter potes y
cum & quibus hominibus imperes^ & a qui-
bus ortus Jis^ tj* quos denique in lu r em ecli-
deris ip r e tecum Jcepijjime coqltes. In totius
enim Italtce parte b^atijjima collocatus a Deo^
ut regnares, verfa^t Te profecio vides tn eo-
rum bomtnum veftigiis^ qut magni femper in
omni arate fuerunt r crtptores, ati)re r que rc*
rum ; Tuque ipfe^ CAROLE Rex, diffcdli-
mo tempore expertus es^ non domi fidem^ &
conftlium, non fortttudinem fons, aryue armo-
rum vtm Stcults, Neapolitanifque deejfe. Q<o-
rum quidem homtnum regiones amcevttate cixli ,
bonttate agrorum y ctvtum nobtlttate, notyrts^
vetuflifque temportbus cclebratx ideo mibt Grx-
ctam quodnmymdo re r pextjje, / ium vt-
dentur attigijje, ut eo. tn unam v ':>>/,
& Grtecorum elegantia* & virtus immigrajfe
Romanorum videatut. Quare mirandum non dl
fi Grxcorum, R
C yiattvo quodam fenfu , atquc injita felicha**
tc
Vrxfatto. 77
te Reqes femper bello , paceque inftgnes aut ac*
ceperint, aut ipfe fecerint: mtnufque etiam
mirqndum efi , fi Tu^ Optime Maximeque Rex
ad eos imitandos Reges^ & luperandos etiam
Commoveris . Qute enim pojfederunt ipft^ rezna
obttnes eadem^ eodemme fanguine ortus . Aba-
vum prceterea hab;> Magnum Ludovicum GaU
lix Regem, & Patrem Piilipp jm Hifpanide
Regem prteQanti/pmum . Quod igttur a Ludo-
vico Gallta, Hifpania a Philippo habuit^ ut
bonarum artium Parentes , atque tllutfrtum vi-
rorum Patroni hoberentur «, & ejfent^ id a Te
Italia tuis , tuorumque Majorum peragrata vi-
floriis , atque ornctta legibus, & tua inprimis
po^ulare Neapolis jure optimo videbatur^ feque
ajfequutam ejfe fummopere gaudet • Tefiantur
id cum moles illce ob/effg HuHtbus , atque ho-
fiibus , portufque manufatti , tum omnium dt*
fciplinarum domicilium magnifico abs Te ope«
re exornatum: quce duo, ut omittam cxtera^
quoties Neapolitam vtdent ^ toties fecuritatem
ii fuam , (y beneficium necejfe efi tuum vide-
ant^ latenturque nthtl ejfe abs Te pr&termif-
fum^ quod ad pacts., bellique artes in civita-
te excolendas pertineat.
Quanta vero gaudii accejfio cx eo fafla
efi) quod gloriari pojfunt editos ejfe apud fe
Regtos Ltberos tuos^ qui mihi jam ab incuna-
bults falutem i?inuere videntur Itali&^ & gen-
ttum fugam barbararum • Quo autem in maio*
rem Impertorum , magnorumque factnorum jpem
?iati funt , co diltgenttus folida virtutis prace*
ptis 3 (2> veterum Romanorum exsmplts imbuen*
di
1, J
78 -Prafatio.
di funt , ut ad maxtmas res conficiendas acce-
dant paratiores. Atque haud fcio , an boc ideo
fortuna tulertt y ut eo potijfimum tempore n&-
fcerentur Liberi tui, quo plurima, ac vetuflif
fima illorum hominum monumenta in eodem
httore e tenebris erumitur , ubi in lucem ip(i
fu r cepti funt. Nam eorum faffa fummo fibi
fiudto imitanda effe (latuent, quorum levijfi-
ma qudeque a doffis viris tanta cura conquiri^
expltcarique videant . Et fane ejuCmodi antiqui-
tatis flndia nift ad ■ hifioriam cognofcendam y
clarorumque adeo virorum imitationem perfe-
quendam referantur , curiofitatis cujufdam pie-
?iijjima^ fapientiae autem tnanifima reperientur .
Quanquam non maqnopere illt quidem vetera
requtrent , cum domi habeant ante oculos omni-
um exempla virtutum . Parentes enim habent
cos^ qui cum recriis abundent virtutibus , /wf/-
tia y beneficentia^ ma^nttudine animi, privatis
pon carent , continentta , probttate , fuavitate
morum^ quae licet recondttae, atque intertores
Jinty emanant tamen, multaque de iis narran-
tes egomet audivi himines nobtltjimos, qut pro-
pter generis pr,t1antiam vcrl^rt famtltartus
tum Reqibus confueverunt , propter familiartta-
tem auton cas factlius nnjjevtrtutcs, £)' qux~
fi reducio mijeHatis velo perfpicere pojfi
At i/ftalterci\ qtnc appellar :',.z\ propter-
ca ijuod tn publica ntilitatc ,
foribus^ ut tta dicam , theatris propofi-
%t teliifk
nu$ , ne quis grai >nam
in fcribendo menriri putet 7 vum eo mand
Re*
Prdefatio . yp
Rege fcribam, qui laudibus cumulatus verijji*
vus nullis falfis deliniri potefi . Ad altenam
vero gratiam, quid ego refpiciam^ qui Tibi^
CAROLE Rex, debeam uni omnia? fin au-
\ovtrt gratia non pnjfumus, metu certe
non debemus. E/ufmodi enim ingrefji fumus
vitcc rationem 5 ut quae vere , atque honefie dh
ci pojjunt, fortiter^ ac Itbere dicere ne verea*
mur- nihilque prceter dedecus metuendum no-
bis ejfe fiatuerimus. Qtiapropter omntmetu^tS?
cupiditate vacui; eaque libertate ? qu<z militem
decet, atque hifforicum^ qui nthtl temere fcri*
b«t, nihil aQute pratereat ^tuaque /it^CAKO-
LE Rex, teftus auttoritate, eam Italici belli
partem latinis mandare litteris agqredimur ;
qua ab Aufiriacorum a Velitris receptu initium
durens Aquifgranenfi pace y & Nicceenfi inlta-
lia conventu terminatur .
Opus fane memorandum, & fortunte varieta*
te adeo inftgne , ut viftores interdum defperave-
rint^ fperare vifli nunquam defierint x ferociJJimi-
que extiterint , qui imbelles videbantur , omniaque
forttapajjt pro libertate, atque auji fint. Fuga-
ti, cafique exercitus^ Ducefque nobiles^ expu-
gnata urbes 3 direptce Provincice leguntur etiam
alibi , & exitus funt communes bellorum omni-
um . Illud hujufce belli 5 de quo fcribimus,
prcecipuum efi^ quod tot pralits , tot cladibus
tantorumque Regum viribus nihil fere per-
fe&um efi^ quod rerum gefiarum magnitudini
refponderit^ non Principum ambitio fedata ,
7ion Populorum confiabilita feltcitas : bellum
dentque vehemens , atque atrox pax repente
con-
80 Prtffatio.
conrluCerh otiojis ma$is optandd^ & defatigA*
tis necejfaria y quam cuiquam opportuna y aup
gloriofa bellantium ,
Totum autem opus tribm Libris comple*
&emur y quorum hic primus in tuo, Rex, no-
mine apparet. Scriptionis enim noQrde fruttus
aliquis ad neminem prius y quam ad eum per*
ttmre debet 7 a quo accepimus^ ut fcriberemus*
COM^
8»
COMMENTARIORUM
D E
BELLO ITALICO
LIBER PRIMUS.
Epulsis Auftriacis, Carolus
quidem Rex , ita uti m Com-
mentario de rebus ad Velitras
geftis diximus, Neapolim vi-
&orrevertebatur. At Mutinen-
fium Dux 5 Gagiufque cum
Hifpanorum copiis , & auxilia-
ribus, quas e fuo dele£ias e-
xercitu illis Rex attribuerat, fe fe recipientem
Lobcoviczium. infequuntur, effeiftfque ea decau-
fa duobus in Tyberipontibus^exercitum iv. non,
ISiov. traducunt. Lobcoviczius^miffis jam antea 5
qui idoneum prope Viterbium caftns locum de-
ligerent, in ea fe caftra leprimo a Velitris die
contulitj qua: quidem egregie loci natura, obj@~
f ao
82 De Bello Italico
&o monte fatis edito, nemoreque denfo, atque
alpero muniebantur. Haec Gagius animadvertens,
qui hoftes Roncilione n erat ulque perfequutus,
ad Faienos Faliicorum, Spcletumque lubito fe
convertit, atque ex lis locis in UmDriam erum-
pere meditabatur, fperans fi prior Perufiam oc-
cupaiiet, Lobcoviczium receptu, & commeatu
poiie omni intercludi. Sed Lobcoviczius 3 cogni-
to confilio ejus, motis extemplo a Viteroio ca-
ftris, per Urbevetanum agrum iter arripiens, &
fdvas inter, ac faltus properans antecefferat tam
opportuno tempore, ut fimui ipie Perufiam at-
tingeret, & Hiipani, Neapolitanique in Affifien-
fi agrocernerentur. Erat enim ex oppido Peru-
fia propinquus defpefilus in pulcherrima Umbrias
vallem .
Gagius in eaplanicie, qu& inter Aflifium,
Forumque Flaminii intereft , caftra facit : cohor-
tes aliquanto latius porrigi^ fimul plures nottu
ignes accendi jubet, quo ex tam late produ&is or-
dinibus , difperfifque ignibus amplioris fpeciem e-
xercitushoftibus oitentaret. Suseenim copiae,quan-
quame Neapoiitanis, ut diximus, auxiliis, atque
his, qui ex Hilpaniis per eos dies ad oram Roma-
nam, Centumque cellas appulerant, refeita:; in-
frequemiorcs tamen adhuc, vixque iixx. millia
numcro erant . Lobcoviczii autem ne xiii. qui-
dem millium numerum explebant , infigni mor-
borum, & perfugarum frequentia, quod in o-
tnni fere receptu accidcre confuevit : multis etiam
ad Aricinum nemus abfumptis, & nonnullis co-
hortibus, quas Regis Snrdinix auxiliarentur, in
Galliam Ciialpinam fummiiiis. Quapropter cum
luo-
Liber Primus . 83
fuorum paucitatem videret , hoftium nume-
rum multo etiam majorem ex caftrorum ampli-
tudiae arbitraretur , profedionem fugse fimiiem
circumfpedabat vehementcr timens 5 ne interclu-
deretur. Itaque ne celeritati quidem fatis confi-
fus fuae, Comiti Soroo, qui fuis, exercituique
impedimentis prxfidio ibat, magnopere nundat,
uti aliquam iniequ^nri Gagio moram inferat ;
dum ipie per Eugubinos montes .> fup-snto Apen-
nino , fecundum Adriaticum mare in Fiarniniam
defcenderet , inque ejus regionis oppida exerci-
tum in hiberna deduceret . Hifce mandatis acce-
ptis, Comes Sorous, converfo itinere, Nuceriam
occupat,ibique confiftit. Erant cum eo nongen-
ti ferme projeda audacia milites ad omne faci-
nus, atque difcrimen impunitate diutuma, cre-
brifque certamjnibus obdurati, perfug^ omnes^
eoque acriores,' ne, fi inpoteftatem Hifpanorum
venirent, ad ultirnum fupplicium progredi coge-
rentur. Et jam Hifpanorum, ac Neapolitanorum
primum agmen a Foro Flaminii profedum infta-
bat, & occupatis circa Nuceriam ^ollibus immi-
nebat univerfum . Neque ob id Sorous a propo-
fito deterrebatur. Infanire hominem oppidani di-
cere, qui ab omnibus rebus flagitiofe imparatus
tam parvulis copiis , nullis munitionibus, adverfa-
riorum exercitui obfiftere velit; monere, ut fibi,
fuifque, iubito difceffu, confuiat. Enimvero ille
animo feroci, minacique vultu negat, univerfum
adverfariorum exercitum tanti effe, ut ipfe fu-
giat; & memor eorum, qux paulo ante Lobco*
viczio Imperatori fuo confirmaverat , milites co-
hortatus, ut nullam niii in armis falutis fpem
F % po-
8 4 De Bcllo Italico
ponerent, urbem, fuburbiumque , pro loco, ac
tempore communit, portas ooitruit, tranfverfas
trabes viis inducit , denique nihil reliqui ad de-
fenfionem audacillime facit.At Hifpani, Neapo-
litanique primo impetu in fub^rbium irrumpunt,
portamque oppidi unam incendunt , neque tamen
ukerius progredi audent loci difficultate, fuorum
c#de , hoftium furore deterriti . Quibus reDus fa-
ilumeft, ut^ in foro, ubi mercatum habere oppi-
dani folent , aggere extrudo , \ tbrmentis quatuor,
quas aForo Flaminii advexerant 5 collocatis \ quate-
re oppidum, ac diruere inftituennt . Tum vero
atrocitate rei oppidaii commoti Soroum circum-
iiftunt, unam univerfi orant, atque obfecrant ,
ne fua pertinacia ipforum fortunas omnes deieri
funditus patiatur. Ille omni re defperata, cum
jam nec jacula militibus, nec vires fuppeterent,
fimul Lobcoviczium effugiife jarn fciret, collo-
quium petit, paratumque fe dedere ait, fi mo-
do incoiumitatem transfugis, veniamque impe-
tret . Non impetrata , tamen ad deditionem com-
pellitur. Deditione fk&a, ipfa e veftigio ab Ga-
gianis miiitibus Nuceria diripitur, Pontificis Ma-
ximi oppidum; adeo nihil in bello fan6him,ni-
hilque tam opportunum injurix, quam medium,
& quietum iine armis imperium . Gagius, con-
ato Comite Soroo, in cxteros, uti in tranf-
i , legc agi jubet. Inje&a continuo omni-
bus vincula unum querentibus, quod vitam,
im projicere in pnelto pervirtutem potcrant;
Idpplicio, atque ignominia: refervaifent, Statim
inde ln caftra ad rorum Flaminii abripiuntur,
ibiqufe in eos 5 toto infpedante exercitu, paulo
ic-
Liber Prlmus. 85
feverius animadverfum eife videbatur, propterea
quod non forte decimus quifque, uti militari
confuetudine receptum eft* fed quintus quifque
ledus ad iupplicium fit, illique ipfi milites, qui
fortium beneficio fupplicium vitaverant, tamen
iliuvie obliti, catenatique longo, ac miferabili
agmine Cajetam ufque perdudi fuerint, ubi qui
honeftioris in militia ordinis erant 5 compingeren-
tur in carceres^ reliqui ad opus, atque ad tri-
remes damnarentur. At ii, quos e::tremum fe-
qui fupplicium damnatos oportebat, pars arbori- '
bus fujpenfi, pars jaculis confoffi foediffime perie-
runt. Perhorruere milites, populique prafertim
leniffimo Pontificis imperio aifueti tantam fubito
ftragem, non reputantes ea feveritate militarem
diiciplinam contineri, & reipublicae intereiie ve-
hementer punire transfugas . Juftiffimo igitur fup-
plicio affe&is transfugis, Gagius ailequendi ho
ftis fpe deje&us, cum fumma jam hiems infta-
ret, diftributis circum agri Romani municipia
legionibus, ipfe Viterbii hiemare conftituit . Quo
in oppido cum casteri copiarum Piiaefe&i otio-
fum ab hofte tempus ludis 5 fcaenifque conte-
rerent, ille tacitus plerumque totius Italici bel-
li molem animo agitabat. Itaque maturius pau-
lo, quam tempus poftulabat , dedu&o ex hiberms
exercitu, quaii incertus qua progrederetur, ut fua
hoftibus confilia occultaret, modo fe Flaminiae-
v\x dare , interdum Hetruriae oftendere fe ve-
luti minitabundus , atque in earn partem im-
prefiionem fa&urus videbatur. Qxxx quidem fa-
ma erat edita in vulgus, adeoque percrebuerat,
ut qui ei provincias praerant , trepidarcnt , at-
F 3 que
%6 Dc Bello Italico
que aliquot in fines Aretinorum cohortes pr£*
fidii cauia mitterent . Quanquam enim Vien-
nenfi foedere diligentiffime cautum de Hetruria*
non turbanda fuerat ; quo fadere Hifpania-
rum Regis focius., atque amicus Galliarum Rex
accepta a Francifco Duce, quam R.egi Stanif-
lao focero attribueret , Lotharingia, Hctruriam
Franciico in perpetuum addicendam, Hifpano
confentiente , curaverat , reque ipfa addixerat :
interdum tamen ilia fuberat cogitatio , quam fa-
ciles eilent hominum, & cum primis Regum
ad fallendum mentes; neque tam, qui Hetrurias
pr&erant , Hifpanos timebant , qui adventare di-
cebantuf, quam populares, quorum ipfi adverla,
Hifpani fecunda voluntate utebantur. Nam Flo-
rentinos Borboniarum partium ftudio omnium
in Italia maxime flagrare opinio erat, vel quia
Caroli Hifpaniarum Regis F. adventum, ejuf-
que benignitatis memoriam nova nondum domi-
natione expulerant, vel quia Mediaeorum ex-
tinfta apud ipios familia in Tranialpinorum po-
ieftatem reda£ti iervitute premi inclementiorc
videbantur. Vitio etiam gentis humana:, qua*
Jonginqua expetere, faftidire pr&fentia confuevit.
Sed Gagius, qui in Hetruriam cogitaverat nun-
quam, fuperum mare verius iter iacere, ad ho-
itemque contendere coepit .
Quadringenti ferme vicum quendam in Fla-
minia, qui Catholica appellatur^ infcdcrant Vn-
garici equites, ibique erant abLobcoviczio collo-
cati, ut Hiipani cxercitus conatus, atque itinc-
xa fpeculcirentur. Quem exercitum ubi appropio
quare cognoverunt, eo Itatim loco exccticrc.
Quo
Liber Primus . 87
Quo fa£to, qui Arimini, quique Cxfenx Au-
ftriaci milites prafidii caufa erant, Ungaricis fe
fe equitibus adjunxerunt, unaque omnes ad Cor-
nelii Forumperrexerunt. Hiemabat ibi Lobcovi-
czius. Hicde Hiipanorum adventu certior fa&us,
cum qure per literas, nunciolque ab Rege Sar-
dinia* flagitaverat, nufquam adhuc apparerent
auxilia, acque ipfe, attritis jam viribus, multo
omnibus rebus eiiet Hifpanis inferior, educere
ex hibernis exercitum, fefeque properans recipe-
re ccepit: neque prius properandi finem jfecit,
quam ad Mutinam perveniret, caftraque ad eam
urbem opportuno^ 6c munito loco poneret.
Ipiius enim caftrorum dextrum latus ita
urbi adhaereicebat, ut adaitis ex arce Mutinenfi
telis protegi poiiet. Siniftrum foffa fepiebatur,
qu# derivandi fluminis caufa prope Mutinam
erat non mediocrem in altitudinem deprefla. A
fronte munitiones Lobcoviczius inftituera-t opti-
mas, eafque tormentis, perpetuifque ftationibus
inftruxerat. A tergo autem caftrorum amnis erat
Gabellus, eoque in amne pontes effecerat tres^
quo facilior eiiet in Mantuanum agrum receptus,
ex eove eommodior, fi nemo premcret, com-
meatus. His rationibus Lobcoviczius ad utrum-
que paratus, feu pontibus effectis fe fe ulterius
recipere, feu communitis caftris remanere mal-
let, auxilia certe expe£lare 3 & beiium ducere
velle videbatur. Jam vero eo magis feftmare
Gagius, atque in maximam conficiendi negotii
fpem adduci fi Lobcoviczium affequeretur, cum-
que eo confligeret , priufquam ille ie fe Trani-
alpinis, & Sardinienfibus auxiliis confirmaret.
F 4 Ita-
*8 De Bello Italko
Itaque ad Forum Cornelii, eodem, quo hoftis,
itinere properans in fines Bononienfium celerius
opinione omnium pervenit , continuatoque itine-
re Scukennam cum omni exercitu flumen va-
do tranfit, ita ut humeri tantum, fummaque
militum peitora extarent , eademque ufus celeri-
tate, cum hoftium manum, qu& Spilinbergium
(in Mutinenfi agro ad Scultennam vicus eft)
tenebat, in fugam conjeciilet , ad iocum perve-
nit, qui appellatur Montalus, atque abeft a
Mutina pafiuum iii. millia, Caftra ibi Hifpani,
Neapolitanique faciunt. Poftero die Gagius de-
curionem exercitus cum fatis valida peditatus,
atque equitatus parte pramittit, qui caftra ex-
ploret Auftriacorum, <x loci naturam cognofcat.
Quibus cognitis rebus, exercitum confeftim in
eam parteni adducere, ubi iterii eft in agro Mu-
tinenfi vicus, quem Bonumportum appellant,
atque inde in hoftium caftra, triplici inftru>to
agmine, irrumpere, eodemque ternpore, fumm f-
fis militibus, atque operis, qua> cum iis ratibus,
quas carris devehebat, pontem in flumine Ga-
bello extemplo perficerent, hoftes ab tergo ado-
riri Gagius meditabatur, ancipiti iplos praelio di-
ftra&os facilius opprimi poiie fperans.Hasc ciun
ille cogitaret, atque ageret maxime;ecce fubito
ab Hilpaniarum Rege nuncius apparet cum li-
teris: debere Philippum Regis F. in Genuenfium
fines quamprimum fe conferre; properaret cum
illius exercitu iuum Gagius conjungere, omnia-
que poilhaberet. Quibus literis acceptis,aggredt~
cndi holtis confilium depofitum ell, fufceptaque
de itinere , concilio ltatim advocato, deliberatiq,
Dux
Liber Vrimus. 89
Dux Mutinenfium concilio, fummeeque re-*
rum imperatorio nomine praerat . Is re6ia eun-
dum Novas eife arbitrabatur , Genuenfium oppi-
dum in Gallia Ciialpina plenum, atque opulen-
tum; & Philippici exercitus propinquitate op-
portunum: aiiuetum fe ie iis circum Mutinani
locis; non viam fe certe noiie uliam aliam , qua
exercitus ire, impedimentaquefupportari poiiint:
iibi quidem perfuaderi magni animi rem eife,
magn« difficultatis propter afperitatem viarum , ho-
ftis propinquitatem , occultandi confilii deipera-
tionem : ied nihil eife virtutis arduum ; cumque
Regi parendum neceiiario fit, enitendum eile a-
jebat, etii aliquo accepto detrimento, ut eo,
quo Rex juiierit , mature cum exercitu perve-
niatur. Porro erant, qui Bononiam ftatim, at-
que in Pontifieis provinciam regredi cenierent,
quod facilem ibi commeatum, iter denique non
incommodum ad inferum mare 5 Cofarumque o-
ram eife arbitrarentur^Sc falvum inde exercitum
cum omnibus impedimentis una in Liguriam na-
vigatione poife tranfmitti demonftrabat. Gagius
utramque improbabat fententiam , quantum alte-
ri deeffe confilii^ tantum alteri fuperefle animi
dicebat . Qua enim fiducia, aut quibus copiis
Novas perveniendum ? lxx. circiter miilia paf-
fuum intercedere itineris afperi 5 atque difficilis :
ipfum aPiacentia Apenninum tranfcendendum : fub-
eife rivos, amnes, nobilitatum Gallorum fuga,
vi&oriaque Tarum , Romanorum ciade Trebiam;
tempus adverfum, maximas aquas, longum iter,
& corruptum, impeditum agmen : inftare ab uno
latere hoftes, qui agmeu affidue noftrum pera-
go De Bello Italico
gitent, ab altero montes aifurgere gelu, pruina-
que oppletos: vix quinque dierum cibaria fuper-
eiie: in tantis anguftiis ecquam eife militibus
fpem poiie inopia, & laifitudme confedis, mon-
tibus, atque hofte circumclufis? magnopere fe
quidem Mutinenfium Ducis perfpedtam jam in
maximisrebuslaudare virtutem, cui nihil arduum
videatur: fed eiie m beilo non minus confilio,
quam virtuti locum, eaque propter cavendum
efle, ne temere progreffis , aut certum exirium,
aut turpis impendeat exitus. Reditum vero in
Pontificis provinciam quid habere, nifi inopiam
cibariorum, & militum fugam, & difcrimen o-
mnium rerum ? Ecquam enim fore copiam , ii
loca repetantur noftrorum, hoftiumque invetera-
tis jam caftris exinanita, atqueexnaufta? milites
autem, qui, cum ad hoftes itur , alacres, atque
erecti vadunt, demittere, cun recedatur, ani-
mum, & fa&a receptus mentione, ftacim de fu-
ga, vi£iori£, pradaeque defperatione incitatos
cogitare. At illud, cujus tandem confilii eiie ?
Neapolitani Regni robur, Hifpanorum florem ,
totius belli fpem, atque eventum mari, & flu-
£tibus committere? prafertim cum omnia litto-
ra , portuique tanta diligentia a Britannicis claf-
fibus alierventur. Poftremo afterre ie, quod tu-
tius, atque explicitius conlilium videatur. Pias-
miiiurum enim ftatim Bononiam Pincaronium
Pnetedum Fabrum firmo cum prafidio, qui ea
via celeritcr tormenta omnia , « quidquid in c-
xcicitu gravis, a&gue infirmi eft, m Hetrurise
maritima adducat^ indeque idoneam na&US tcm-
peftatem, cSc Ligufticam or.im legens neque ad
unum
Liber Prhnuf. gi
ainum locum appellat, neque uno commeatu*
quo fallere melius Britannos, atoue eftiigere poi-
fit. Ipfum interim, quaproximum eft iter, cum
expedito, ac dele&o agmine per Apenninum^
Lunenfemque agrum in Genuenfium fines per-
venturum : neque defuturos exercitui corrimea-
tus^ cum, trinis vix caftris fuperato Apennino*
Luceniium campi occurrant integri & fertilesy
qui pabulo , frumento, pecore, & omni reruan
copia juvare excrcitum queant. H#c vicit in
concilio iententia, cujus fententiae hx erant cer-
tx opportunitates, quod pramifla tormenta ab
omni hoftium impetu, Pincaronii celerrima pro-
fedtione defendebantur, quem aflequi cum unius
diei iter antecederet, illi profe&o non poterant;
& quod oppofitus obftabat Apenninus , quomi-
nus reliquum infcquerentyr exercitum. Neque
pneterea verifimile erat, Lobcoviczium a Gallia
Cifalpina, atque ab Rege Sardinise longius ab-
duci velle, animis Genuenfium tum incertis, at-
que Philippi 5 Gallorumque copiis ingruentibus •
Gagius cum omnem in celeritatem pofi-
tam rem videret , concilio vix dimiflo 5 tor-
menta, atque impedimenta omnia filentio pri-
ma no£le ex caftris Bononiam confeftim pra-
mifit, ac conquiefcere ante iter confe&um ve-
tuit . His Pincaronius Praefeftus Fabrum cum
equitum, peditumque millibus v. mifius prafi-
dio eft. At ille cum ad Scultennam amnem
perveniflet , qui ea nofte ex maximo imbre
admodum creverat, fimul iis temere credens ^
qui vado amnem tranfiri pofle negabant, iter
iupprimit. Quod ubi Gagius cognovit, decurio-
nem
gz De Bello Italico
nem ftatim exercitus miiit > qui hominem fe-
verius commonefaceret , uti acceleraret . Quo
fa&o vadum in flumine repertum eft . Pericu-
lum erat, ne, fi tam fubitam Lobcoviczius
profeilionem fentiret , multo breviore itinere
Pincaronium aiiequeretur , eumque interciperet .
Ita unius hominis focordia parum abfuit , quin
tormenta omnia, atque exercitus impedimenta
in hoftium poteftatem venirent, totiufque rei
confilium deperiret . Interea Gagius cum ex-
pedito agmine e confpectu Auftriacorum evo-
lavit . Lobcoviczius Pincaronii profedionem
non fenferat, Gagium vero ne profectum qui-
dem effe exiftimabat, fed eo tantum exceifif-
fe arbitrabatur , ut paulo ultra eum locum
caftra transferret . Qua de caufa , primi diei
roora illata, deinceps , reliquum fruftra labo-
rem fulcipi intelligebat , cum jam neque Pinca-
ronii iter demorari , neque Gagium confequi,
neque etiam extremum ejus agmen carpere pof-
fet . Dickur eo tempore Lobcoviczius tantam
eiie celeritatem, reique militaris fcientiam in i-
pfo hofte admiratus. Ea eft magnorum facino-
rum vis, atque fpecies.
Apennino, qui ab alpibus maritimis , fu-
praque Genuam mitium duccns , omnem Ita-
liam difcriminat, ii quoque montes annectuntur,
qui Mutineniem agrum mendiem venus a Lu-
cenfi dividunt, Balilta quondam , & Letus a-
pud Romanos appellati , iiunc a peregrino quo-
dam, quem iummo apud Scoros loco natum
auftere, & folum plures ibi annos vixiile ajunt,
D. Peregrini montes dicuntur . Ferebatur eo
Ga-
Liber Primui. 93
JGagius triplici inftru£ta acie. Facile a princi-
pio iter , atque amaenum . Colles affurgebant
leniter acclives . Ubi ad afpera , ac montofa
ventum eft, farcinaria omnia jumenta defecere
jadco ut, cibaria ipli (ibi milites fupportaverint .
Accidifle id latis conftat eorum improbitate ,
iqui veduras de Regibus redimunt ; propterea
quod, ut fuo privatim compendio fervirent ,
jumenta coemerant macie corrupta , neque ad
iuperandos montes idonea . Atqui ejufmodi x-
rarii depopulatores , pofteaquam ex egeftate, ac
iordibus permilfo jam latrocinio emerferint, ad
opes, atque ad honores obrepunt non fine Re-
gum pernicie , & juftiiii.na populorum quere-
la . Cum, uti diftum eft r in tres partes diftri-
butus Gagianus Apenninum fuperaret exercitus,
dextera quidem iiniftraque pars \ quod mollio-
re itinere montem circuibat, facile progredieba-
tur. At media acies, in qua Dux ipie Muti-
nenfium, & Gagius erant, loci iniquitate, mi-
fere admodum divexata eft. Nam quod duces
itineris na:ta eilet imperitos, per devia, atque
afperiora incedebat, nullumque neque ordinem,
neque imperium iervare poterat, & quod reeia
montem adverfus peteret, segrius- neceffario in-
grediebatur, quaque difficilior erat aditus, atque
praruptior. Tum iii. ferme millium palTuum via
adeo gelu conftrata erat, ut, nifi difcuiia glacie
iv. in altitudinem pedum, infiftere miles non
poffet, & complures nihilo fecius prolaberentur,
prsecipitefque agerentur per lubricas illas monti-
um altitudines. Ipfi ante primos ordines ibant
lrnperatoresj Dux quidem Mutinenfium pedes,
Ga-
94* De Bello Italtco
Gagius vero, cum-podagra doloribus ureretur,
equo mfidens, & cohortabancur fuos, ne labori
fuccumberent, neve animum tot prseliis, atque
hoftibus invictum in tancuio non faciliimi itine-
ris fpatio deiponderent . lmperatorum vocibus,
atque exempio tantum milkibus incedit itineris
conficiendi ftudium , ut in fummum jugum in*
credibili labore, ac perfeverantia conniterentur:
ex eoque properantes defcenderent , atque, ac
Caftrum novum, qui non ignobilis in iliis mon-
tibus vicus, 5c totius Capheronise provincias
caput eft, fubito pervenirent; aieo ut qui Mon-
tis Aiphon!! arci, quae vico imminet, pralidio
erant Auftriaci milites, cum ninii tale fufpica-
rentur, & incuriofe obverfarentur in foro, prius
captam arcem, feque captivos feaferint, quam
appropinquare hoftes cognoverint; quorum indi-
ligentia Gagianis admodum profuit. Nam parva
licet arcis oppugnandae mora maximo fuilfet ip-
fis detrimento, cum neceifariis omnibus rebus
egerent, atque extrema jam fame laborarent.
Tam improvifum, tamque difficile per Apen-
ninum Gagii iter cum late fama vulgaifet,
migna apud otiofos rerum arftimatores coatro-
verfu extitit, cum alii ten^ritatem homiais
caxperent, qui fuas eo copias conjeciiiet, ubi ef-
fet ipiis & fantie , & frigore pereurtdum; alii
virtutcm, atque itnmerfabilem difl&cultatibus ani-
mum extollerent, Annibaiique alpes perrumpen-
ti adasquarent. lta, vinantio.is honinu n ftuaiis,
fententias quoque wriantur, deque rebus nemc
confidenrius judtcat, quam qui eas ignorat. Ego
ficat non parum virtuti tribueriai Ipiperatoris
ita
Liber Primus . 95
ita non multum confilio detraxerim, quod pra-
fcrtim fortuna comprobarit. Faeda enim tem-
peftas, qux per eos ferme dies cooriri conftan-
ter in iis locis, atque ingentem decidentium ni-
\ium vim circumfercns, deprehenfos in itinerc
homines opprimere folet, cum vix milites ab
Apennino defcendiiient y fubito ? vehementiifime-
que iniurgere ccepit ita, ut exiguo tempore ma-
gno caiii totius exercitus falus conftiterit.
Capta Moncis Alphonii arce, Lucenfium
finibus appropinquabat exercitus, quod ubi eft
auditum, iniolentes homines belli , & quorfum
tam repentinum, atque abhofte, ut videbatur,
diverfum iter evaderet, ignari (id quod in ejuf-
modi rebus neceiie erat) perturbati vehementer
funt. Nam quanquam ufitato ]am a principio
belli inftituto R.eipublic& prudenciffimo parem
Lucenfes Auftriacis , Borboniifque voluntatenj o-
ftenderant ., nihilque fecerant , dixerantve^ quod
aiteros contra alteros juvarent; tamen prudentiae
non femper fortuna comes per ldem ferme terri-
pus tulerat , ut homines a potente quodam Roma
fummiffi, Hifpanienfem in agro Maiienfi tabel-
larium deprehenderent , ac difpoliarent, & pu-
blicas potiiiimum literas interciperent . Quo faC:to
in fines fe fe Lucenfium receperant; atque eos
qui Montignofii oppido praerat, cum apud il-
lum de injuria, quam fibi fadtam eiie a latro-
nibus putabat, vehementer eliet tabellarius con-
queftus, comprehenderat , pr#fe£loque arcis cu-
ilodiendos tradiderat , Senatumque ea de re cer-
tiorem fecerat . Senatus , qiiod eos latrociniL
iniimulatos 3 latrones elie exiftimarent, literas
qui-
$6 De Bello Itallco
quidem tabellario confeflim reddi, ipfos in Vin*
culis habendos videri cenluit. Poilea vero quam
iiii dipiomata oftenderant, quibus eos eiie mili-
tes compertuii eft,Seaatus cum omiia ubique ho-
ftibus in hoftes licere jure beili inteiligeret , cum-
que non in fua provincia facinus admiilum ef-
fe conitaret,& iiteris redditis,fatis Borboniis fa-
&um eife arbitraretur, Auftriacos milites folvi
extempio , iiberolque abire juilit. Erat #quita-
tis, & prudentias confiiium plenillimum. Non
defuerunt tamen , qui literis, nunciifque Sena-
tum apud Reges populari induiti rumore crimi-
narentur. i^deo nihil eft a calumnia inta&um,
muitoque piures funt, qui reprehendant , quam
qui laudent.
At ne in animis Regum utriufque partis
fufpicio hxreret faifo injerca, ad Reginam Un-
garia: Caroius Manfius , ad Regem Sardinisc
Joannes Sardinius, Neapoiim Laurentius Deoda-
tus, atque in Hifpaniam ufque Andreas Sbarra
ex S. C. mifll funt, eifque mandatum,ut Rei-
publiae caufam Regibus probarent. Harum vero;
legationum exitus adhuc erat incertus, cum, utl
diximus, Luceniium finibus appropinquaret exer-
citus, civitaique fufpenfa metu, ac folicita eilet.
Cum autem in timore multa fingantur impuniusi
omnia credantur facilius, eo factum eit , ul
nonr.ullri temere vulgata timere Lucenfes coge-|
rentur, quae quidem non timuiflent, li confcien
tiae potius fux, quam temporum rationem ha
huiflent : ne videlicet Reipublicas vis aliqua in
ferretur, neu miiites in eorum agris maximo cun
detrimento diutius verfaienturj neu dcniquemul
ta
Libcr Primus. gj
ta neceflario quodam armatorum hominum im->
petu acciderent, qu& ne prudcntia quidem cor-
rigi poiient. Aujebat timorem, quod nullae Du-
effent literse, qux de ipforum adventu cer-
tiorem S?natum facerefit, itaque inimico animo
adventare magis, magilque dieebantur.
At Lucenfes, ut aliquam in repentino tu«
multu dignitatis, ac falutis rationem habere vi^
derentur, Moatanoi, qui in eorum ditione funt,
genus hominum miUti& aptum maxime, fumrna-
que erga Rempubiic^m fide cognitum ad fe vo-
taverant, eos armavsrant, cuftodiendxque urbis
fex viros creaverant . Interea Imperatorum literas
venere adventum nunciantes. Itaque paulo quie-
tior Senaius Francifcum Bernardinium ad Bor-
bonii exercitus Imperatores, & Ducem imprimis
Mutinenfium milit, qui eos ad Caftrum ufque
novum in caftris conveniret , diceretque : egre-
gium iemper fuiflCe, & eiie erga Borbonios Re*
ges Senatus Populique Lucenfis animum : minus
ob eam rem fe fe ab eorum adventu timere,
quos op:hna fide dilexerint: effe potius, cur gau-
*kant, veniile tempus , quo fuam Lucenfes erga
Borbonios voluntatem verbis toties , legationibuf-
que teftatam, re tandem ipfa dedarent: nihil
ea proter eife,quodin eorum poteftate iit, quod
non ipfe fortilfi nis Imperaroribus ex aurtoritate
Senatus poiliceri & repraefentare- etiam poilit .
Illi tam iiberaii oratione, promiiforumque fpe
deliniti, cum exerckum haberent frigore, fame-
que iere enectura: non fibi, non Regibus iuis
in animo eiie, refponderunt , quicquam adverius
Rcmpublicam moiiri: militarem tuliile rationem,
Q m
$ 8 De Bello Italico
ut neceffario per eorum fines iter facerent: cu-
rarent ipfi, ne commeatus deeffent : fe fe datu-
ros operam, ut milites fme maleficio, & inju-
ria tranieant. Quibus rebus cognitis, omnis Se-
natus cura eo converfa eft , ut commeatibus ex-
templo confuleretur, utque Cives eligerentur ido-
nei,qui ea diiigenter curarent , quas ex uiu Bor-
bonii exercitus eife cognoicerect. Quo facto ex
omni agro, & vico, paoulum,& cibana in Bor-
boniorum caftra comportabantur , ommumque re-
rum eopia portabatur undique, atque agebatur
pleniffimis viis. Idque eo erat mirabilius, quod
Lucenies anguftis agris, minimeque frumentariis
utantur; tempus autem eifet anni difficillimum,
quo neque frumenta in horreis funt, neque mul-
tum a maturitate abfunt; Sc milites, qui in flo-
rentiifimis provinciis in maximis fefe fuiffe di.fi-
cultatibus recordabantur, non fine fu.nni adni-
ratione videbant diligentia, ac fide parvas auge-
ri res poffe, magnas contra dilabi, II prave ad-
miniftrentur . Cum Hiibanus, Neapolitanufque
exercitus ad fextum ab oppido Luca lapidem .
perveniifet , Senatus eo ftatim Caetarem Santinium
proficifci juffit, qui cum Duce imprimis Muti-
nenfium, cseterifque Imperatoribus ageret, quem-
admodum ex offi< io ac dignitate Reipublicas
eife intclligcret. Quibus rebu^ confedis, ita a
Lucenfium finibus difceffum eft , ut militibus
Lucenfes, Lucenfibus milites accepti effenf; Rei-
publica in adminiftrandis rebus folertia ab o-
mnibus coliaudareturj Neapoli autem, atque in
Hifpania Legati ejus cpmiter ab Regibus acci-
perentur : & qui jam veritate rei commoti , Le-
Ltbcr PrimuL gg
torumque o^ficiis fecundum Rempublicam judica-
verant, tum vero his auditis, omaem de tabel-
lario fufpicionen ex aaimis delerunt fuis.
Ac Gagius nihil in itiaere moratus per Lu-
nenfem Agrum Sergianum pervenit , primutn
quod eft ab ea parte venientibus Genuenfium
oppidum. Quatriduum ibi lub!iftere placuit, dum
in flunine Macra pons efficeretur, & allevaren-
tur milites, quos longum ex Mutina, atquear-
duum inter Apennini tramites, infeftumque ni-
vibus., & pluviis iter divexaverat. At magna
Gagius folicitudine afficiebaiur , novis fubinde
difficultatibus objeitis.
Macra vicinis moatibus rapidum flumen,
tuncque etian ex nivibus, imbribmque maxi-
mum erat^ & pons in eo confieri difficilius pro-
pterea videbatur pofte: loca excipiebant horrida 3
& faltuofa, iatebriique, & filveftribus tramitibus
prxrupta , quo certe ex militari progrediendi con-
iuetudine, aeque ordine adiri non poterat, idque
erat incommodum, Sc -periculofum maxime, cum
prafertim Auftriaci, fi ab Apuanis montibus de-
fcenderent, paucis immiilis equitibus, omnemnia^
le habere exercitum, & faciie etiam poifent er-
rantern, 5c defatigatum opprimere . Ac jam ut
nullus ab hofte metus eifet, non pabuium ia
vaftis locis, atque inaniiiimis non frumentum
erat : non denique certus tam incerti itineris
dux. Una omnium erat in Genuenfibus rerum
fpes, quorum obfcura adhuc voluntas, &■ con-
fcripto nuper exercitu fufpe£la videbatur* Infir-
mx erant Hifpanis, Neapolitanifque copise, v.
millibus cum Pincaronio diftra&is., compluribus
G z U-
ioo De Bello Italico
labore confeiYis, nonnullis fuga dilapfis. Philip-
pus vero Hiipaniarun Regis F. ibciique Galli,
quibulcum fe fe conjungere Gagius properabat,
adeo non properabant ipii, ut incredibili torpe-
fcere mora viderentur. Erac ipfe praeterea Ga-
gius five aecace, five nacura, five etiam confilio-
rum, qux omnia femper ab Hifpariia uique af-
ferebantur, expedatione cunifator, magifque ti-
mens adverfa, quam fperans fecurida, adeoque
omnia confilio tribuens, ninil uc foftun^ relin-
quere videretur velle, quae tamen iri beilo plu-
rimum potelt.
Sed cum elfet Gagius, in quibus demonftra-
vi, curis, atque anguftiis, mulcaque hominem fo-
licitum haberent, atque anxium: commodum ad
eum, & Ducem imprimis Mutinenfiun G^nua
venit miifus ab Senatu Jofephus Auria, qui bo-
no illos effe animo juberet , & pacata omnia
ab Genuenfibus, benignaque ipfis, militibufque
eorum ex au^oritare renunciaret . Miifus una
cum Jofepho Auria Vinfonius fuerat Trib. mil.
in exercitu Genuenfi, illarumque peritiiiimus ho-
mo regionum , qui Hifpanos , Neapolitanofque
faciliore per monces, faltufque duceret tfia .
Hoc primum in illo itinere Gagii animum ere-
xit, ex eoquc primum fieri quxdam ad mehorem
fpem inclinatio vifa eft. Si nul omnibus locis
com.neattis imperabantur, defcribebantur ve&u-
rx, fmmentumque, & pabulum ( quod erat
ta.ncn pef exiguttrtl ) co.nportabatur, nihil deni-
que reiiqui ad opus y patientiamque Licures
taciebant : Qui induftrii honnncs 5 ac dillgerf*
tes, quod pLerumque in ilerili agro evcnit t
mul-
Ltber Vrimut . 101
multa duritie, improboque labore naturam vin-
cere velle iocorum videbantur. Nuaciatur etiam
Gagio difce.iiile a Mutina Lobcoviczius, cujus
difceiiii futuros Auftnacos ai infequendum tar-
diores videbat. Jamque tandem Philippus, 84
Galli parare iter dicebantur, & pons, qui de-
miifis in flumine trabibus bipedalibus, Sc con-
junctis inter fe iintribus properabatur, pene erat
perfedus. Itaque cum de hoftibus, dc:que fociis
ea, qu& optabat, audiret, & Genuenfium copiis
exercitum fubievari fuum poiie non nequicquarn
fperaret, exquifito per Vinfonium itinere^ non
diu commorandum fibi effe Gagius exiftima-
vit.
Interim Lobcoviczius, guem fupra demon-
ftravimus delufum a Gagio fuiife, hoc incenfus
ludibrio, cum belium etiam faftidiret, quod ino-
pia fupplementi, ac pecunias haud quaquam adr
miniftrari ex fententia poife vidcbat, reiidis ad
Mutinam caftris, Mediolanum contendit. Et
palam quidem evocari fe illo Mediolanenfis pro-
vincise, cui prseerat, procuratione neceifaria di-
ftitabat; clam vero cum Luca Pallavicino col-
loqui, eumque fibi omnibus conciliare modis
meditabatur. Hunc jam inde a principio belli
Veliterni iratum libi semulatione imperii , & opi-
nionum diffimilitudine, & quem Viennam tunc
cogitare acceperat, exulcerato difcedere animo
nolebat. Ipfum eife cupidum rerum novarum,
magni ingenii , magnas etiam apud Reginam
propter libertatem quandam ingenuam fentiendi,
& Taroccae Comitis Lufitani gratiam autho-
ritatis cognoverat. Itaque diifimulans quam po-
G 3 te-
loi De Bello Italko
terat hurnaniftime appeliabat, eumque facilitate,
obfequioque illicere ad benevolentiam conabatur.
Non tamen facere potuit, quin Viennam ipfi
profifceretur infenfus, ibique Italici belli incom-
xnoda omnia in unum conferri Lobcoviczium o~
portere diceret, cujus in imperio iocordiam con-
temnerent hoftes, acerbitatem horrefcerent mili-
tes. Qux cum Pailavicinus vociferaretur. amici
autem Lobcoviczii , ut plerumque fit in calami-
tate, fiierent, cumque ipfius in belio infelicitas
non leviffimum in Imperatore peccatuna, admo-
dum vulgo carperetur^Regina de fuccenore deli-
berare inftituit . Qua ille re cognita^provmciam
bellumque reliquo deinceps tempore adminiftrayit
ita, uti folent ii, qui lucceiiorem expectant.
Principe Licieftenio, qui Lobcoviczio fuc-
cederet, dele61o,exercitus, quoad ille veniret in
caftra, traditus Comiti Sculemburgio eft.
Statim Sculemburgius per Apuanos montes
equitum, ac peditum levis armatura partemmit-
tit, qui Gagii iter cognofcant, infeftumque ex-
curfionibus habeant : ipfe cum omnibus copiis,
cux Germanicis nuper, & Sardinienfibus adauclx
fublidiis eiie ad hominum millia xx. dicebantuf,
per agrum Parmeniem , ac Placentinum iter fe-
cit, caftraque ad Novas, quod efle oppidum
Genueniium diximus tn Gallia Cifalpina, ioca-
vit : ut Genuenles quocunque animo eiient, fci-
rent Reginae Un&ari$ exercitiim verfari in fini-
bus fuis, & Sardinwe Regem focium,atque ami-
cum maxime conjunAum haberet , cujus confi-
lio, atque opibus adjuvari (e poile arbitrabatur :
uitra autem opportuno loco ellcnt ad commefr
tus
Llber Primus . 163
tus parandos, omnemque Cifalpinam lateGaihan*
tueadam .
Properabit Gagius, ut quamprimum Ma-
cram trajiceret , ne in ipfo trajectu occuparetur
ab hoftibus , quos Mutina profeetos magnis "Par-
mam verfus itineribus contendere audierat. Ita-
que, ponte perfedo , fignum datur profectionis .
Cum iubito aqu& magnitudine, ac rapiditate
amnis, maximo no£tu coorto imbri, pons inter-
rumpitur. Erat enim prave inftitutus; propterea
quod immiilas in aiveo trabes bipedales, de qui-
bus ante didum eft, non fatis erant firmx ad
vim fluminis refringendam, quod pradejtim pro-
ximo ex Apennino decurrens majori fe fe irnpe-
tu incitaret . Quae res quam dedit hoftibus ad
iniequendum facultatem , noitris ad exercitu a ce-
lerius tranfportandum ademit.Poftridie ejusdiei,
qui fuit dies ad v. non. Maj. nofter tranfduci
exercitus eo feftinantius , atque ipfis urgentibus
Imperatoribus , caepit , quo conitantior de adven-
tu hoftium fama perferebitur. Ratio , ordoque
agminis erat ejufmodi. Prascedebant agmen equi-
tes , pediteique levis armacuras , qui totms exer-
citus impedimentis, qnx in prima acie ageban-
tur, pradidio erant. Lide in prima item aciepe-
ditatus, & equitatus ferme omnis progrediebatur,
tum iecunda acies ex legionariis tanturn militi-
bus confecta fequebatur, quam Reginx Hiipa-
nienfis Manus, Regiique equites, & Pyrochitro-
phorum centurise aliquot ciaudebant. Multo de-
nique die oc noftri exercitus prima acies tranfie-
rat, & Auitriaci cernebancur, qui arnplius oitin-
genti, Gorano Duce impigrp hoittine, atqueau-
G 4 da-
104 De Bello Itallco
dace, pramifli n Sculemburgio , qui noftrum a*
gmem lacefierent, ab Apuanis montibus defcende-
rant. Na£ti quasdatii propter amnem Macram x-
dificia, quorum muris defenderentur, fubito no-
ftros, qui citra flumen erant, adorti funt illud
fpectantes, ii eos ab reliquo abfciifos exercitu
prohibere tranfitu, aut, ne pontem interrumpe-
rent, impedire poilent. Id cum . animadvertiiiet
Comes Sevius Legatus, qui lecundse aciei pras-
erat, qux quidem acies anguftia pontis, & dif-
fenfione militum diverfarum nationum paulo tar-
dius proceflerat , GoranoPyrochitrophorum centu-
rias o&o oppoiuit, qux virtute, ac perfeverantia
tantum profecere, ut hoftium impetum fubftine-
rent, & quietiorem noftris tranfitum darent; ip-
ix . demum, multis illatis, & acceptis vulneribus^
fe fe ad agmen reciperem . Imminebant ni-
hilominus hoftes,atque inftabant acerrime; jam-
que pontem ingreiii^ qua nofter erat tradudus
exercitus, iefe quoque tranfituros minitabantur.
Sed repulfi multitudine telorum, qux ex difpo-
fitis in adverfa ripa tormentis quatuor iine ul!a
intermifiione trajiciebantur , temerario deftiterunt
incoepto. Relinquebatur, quoniain exercitus par-
tem tranfeuntem pronibere non potuillent, ut
pontem interlcindi prohiberent , idque cona-
pantur . Nam jaculis noftros iubmovebant cre-
hrerrimis, nonnulloique iubire aufos interfeccrant,
plurimos vuineraverant • Cun^antibus ea de cau-
ia noftris, languidiuique ad opus venientibus ,
unus l\<: exercitu Ncapolitano Signifer legionis
Hibernicse, quem poftea Carolus \ic\ hujufcc
facinoris cauia ab inferiori ordine ad Centuria-
tum
Liber Trimus . fo$
furft traduxit, non fuorum csedc, noti periculi
magnitudine deterritus cum quacuor omnino mi-
litibus prorupit audaciiiime , & infpectantibus
trans ripam hoftibus, inter tela , jaculaque pon-
tem relcidit. Quo faflo, ipfe cum iuis fe fe ad
cxercitum incolumis adnando recepit . Ut quan*
tum ad periculum adeundum audacia , tantum ,
quse plerumque adjuvat audaciam, fortuna ad
vitandum valuiife videretur. Tradutfo exereitu,
Gagius, refcilio ponte , atque hoftibus repreilis
ante pnmam confedam vigiliam Spediam eo-
dem die venit. Id oppidi nomen eft. Hoc fe-
re eft in intima portus Luneniis parte poiitum.
Hujus amplitudo portus, ac pulchritudo nulli
non cognita naviganti eft, qui duobus eminen-
tibus promontoriis continetur , obje&amque ha-
bet infulam, qux illum ab effervefcentis maris
impetu, & quibufdam protegit ventis.
Poftero die Gagius nuncios ad Philippum
celeriter mittit , quibus regionibus effet , & quid
militum fecum haberet: negavit cum iis inGal-
liam erumpi Cifalpinam pofie: orat, ut accele-
ret. Ipfe pramiffis ad hominum millibus iii. y
qui ad Segeftam Tiguliorum aditus occuparent,
ne qua fieret ab ea parte in difficillimo itinere
irruptio hoftium repentina , per illam Liguftici ma-
ris oram , q\xx ad Orientem eft , iter facere
coepit .
Erant, ut fupra demonftratum eft, loca a-
fpera, & faltuofa, anguftifque tramitibus, alti£
fimoque in mare defpe&u horrida, & quod eas
ad regiones pertinerent, in quibus hoftes verfa-
bantur, valde infefta, ac fufpiciofa • Erat pra^
terea
io6 De Belh Italico
terea fumma inopia pabuli & propter ipfius a*
gri naturam, & quod anguftius noftri pabula-
bantur, adeo ut pabulo mari fupportato , hor-
deoque , & quacumque ratione poterant tolera-
re equos cogerentur. In his anguftiis Gagius ,
cum prope Segeftam Tiguliorum in ardua necef-
fario fubftitillet convalle , & quacunque proce-
deretur, iniqua, Jolephum intuens Auriam , qui
Imperatores noftros officii caufa profequebatur y
non iis fe certe locis comrniifurum fuilie dixit ,
nifi plane Genuenfibus confideret: Tum Auria ,
re&e inquit , Imperator, Genuenfium te fidei
commififti, quibus jam uti fociis, atque amicis
potes ; fecretoque illum de Genuenfium cum
Borboniis fado jam pridem in Hifpania foedere
monuit: Tumque primum de faedere ifto Ga-
gius cognoviiie dicitur. Nam ante id tempus ru-
more potius quodam , cui fervire Imperatorem
non decet, percrebuerac, cum Borboniis confen-
tire Genuenfes, quam pro certo poiiet afferri .
Hoc quidem nuncio, auxiliique Genueniis fpe
confirmatus reliquum conficere iter pergebat ,
eoque alacrior, quod multum de infequendicon-
tentione ipii jam hoftes remiierant, qui fatis ha*
bebant minoribus nos fubiequi uineribus, & ra-
ri tantum, dilperlique m lummis procul jugis
apparebant, ut noftrum obiervare iter, non de-
morari velle viderentur.
Atque hic non alienum videtur Genuenfis
belli caulas a principio proponere, tum quod,
cognitis caufis, reliqua faciliits inteiliguntur, tum
vero, quia res ea eit, adeoque celebrata (ermo-
nibus, ac literis omniuin gentium, ut fcriptio*
nem
Liber Prirnus* 107
ilem paulo diligentiorem , atque in parte operis
procemium quafi quoddam poftulet. Nam bellum
Genuenfe tanti momenti fuit, ut maximamnon
modo Italiae, fed omni etiam Europae corifilio-
runi , atque rerum commutationem attulerit ;
tanta autem virtute geftum ab ea Repubiica,
qux longa defes pace videbatur, ut vetuftis Ro-
manorum temporibus geftum videatur; fic a no-
bis porro integre, lincereque narrabitur, ut non
magis apud pofteros habiturum lit propter re-
rum magnitudinem admirationis , quam fidei
propter veritatem.
Belli cauia Finarium fuit , opportuniffimum
ad Ligufticum mare oppidum . Carrettii generis
homines antiquitus habuere. Genuenfes porro 5
qui ea tempeftate Orientis opibus clari, ac po-
tentes habebantur, oppidurn, a Carrettiis alias prj-
tio, alias faedere, aliquando etiam jure belli rc-
ceperant, receptumque iis, cumterreftre ipfi Im-
perium in Orientem diftratli faftidirent, impera-
tis certis rebus condonaverant . Perlongo deinceps
intervallo graviftim^interFinarienfes, &Alphon-
fum Carrettium Regulum controverfiae obortse funt 5
cum indignarentur illi avare iibi ab Aiphonlb , adeo-
quefuperbe imperitari, ut ferendus non videretur.
Hic contra Finarienfes infanire diceret, qui rebellio-
ne fadta ab Imperio 3 obiequioque difcederent. Fi-
narienfes Genuenfium , quorum in vetuftiffima
clientela erant, opem implorant : Alphonfus Cx-
farem adit, eumqueorat, ut profua 3 Imperiique
Romani audoritate feditionem comprimat . At
illis omnibus jure inter fe diu, multumque difce-
ptantibusj fubito Gabrkl Cueba, qui pro Rege
Hifpa-
io8 Dc Bello Italico
Hifpanise Mediolanenfem tunc provinciam obti*
nebat, coa6ta militum manu, Finarium armis oc-
cupat, idque propterea iactum eife pronunciat,
ne Galli Hiipanorum eo tempore hoftes per cau-
fam diiienfionum ad oopidum obreperent. C^far
Imperatoriam in eo Majsftatem minui pradica-
bat; r\QC Genuenfes, ad quos oppidum pertine-
bat, hac accepta injuria, Senatufconfultis, lega-
tionibufque fibi deerant. Sed cum Gsefari neque
animi , neque virium fatis elfet ad jus fuum per-
fequendum; Genuenfes autem querelas tantum
jadarent nihil (ine armis profuturas ; iique effent
in Italia reru.n, atque temporum motus confe-
cuti, ut Finarienfem ab iis intermitti curam o-
porteret ; Finarium ad Hifpanos tranfiit, ab iif-
que ad Carolum Sextum Cadarem unus viriiis
iexus, qui reliquus Auftriacorumerat eorun,qui
inGermania, & eorum, quiin Hifpania ducentos
ferme annos regnaverant. Huicgrave, ac diutur-
num cum Philippo Borbonio bellum fijit, pro-
pterea quod Hifpanix, atque Itaiiae Regna, qux
Caroli Secundi Auftriaci foiffent, libi Auftriaco
enpi iniquum putaret . Pax ita tandem conve-
nit, ut Carolo Cxfari Italia , Philippo Hifpa-
nia obvemret. Ca;iarem interimcum maxima ex
ejufmodi beilo pecunia: urgeret inopia; Pontitex
Valentinus iummus tum illi in conliliis capiendis
au:tor, vocat ad ie Dominicum Spinulam Ge-
nuenfis Reipubhcx* Legatum, cum hoc agit:Si
Caefari Genuenles pecuniam dve, quae (it quia-
gcnties H^., & acerba ipfum praeterea moleftia
levare velint, pro ea pecunia, eoque beneficio
Caefarcm Genueniibus Inurium tantopere ab ii>
<is*
Liber Vrimm • 109
fis expetitum reftituturum . Legatus ftatim cupi-
dius fortaiie, quam oportebat, rem arripit, auri
pondus Reipublicrc nomine pollicetur. Genuenfes,
quanquam & pecunia immanis erat, & Legatus
temere, inconfulto Senatu, rem tranfegifle videba-
tur, tamen, quoniam valde Reipublicas intererat
Finario potiri, reipondent : Quod Legatus cum
Gaefare de Finario egerit, id Senatum cenfere
ratum, atque e Republica efie. Itaque praiens
Qeiari petunia adnumeratur. Finarium oppidum
ad Genuenies eo jure redit^ ut ipiorum antiqui-
tus Genuenfmm fuerit, Sc Hifpanorum eile Re-
gu n dicebatur, deque eo diferte admodum iri
quadruolici foedere per potenthlimos Reges Ge-
nuenfibus cautum eft. Eo tum ftatu res erat y
cum repente novus extitit Finarii captator Allo-
brogum Dux, nulla quidem caufa, q\xx aflferri
poiiet, fed imperii proferendi cupiditate indu^us*
Horum familia Ducum beili ea quidem, pacit
que artibus inlignis eft, fed ita inftituta, ut pro
animi magnitudine anguftos fe fines habere fem-
per putet . Nam opimas Cifalpinse Gallias regio-
nes nafta faederibus, bellis, & loci imprimisop-
portunitate, quod emittere in Italiam tranfaipi-
nas nationes, & coercere una dicatur poiie, uf-
que eo progreifa, eft, ut regium ex Sardinia
poiieila nomen adepta Italise omni imminere vi-
deatur. Unum ei deeife ad opes confirmandas
videtur paulo liberior, atque commodior ad 4 nja-
re aditus. Nam illa omnis> quae in ipfius ditio-
ne eft, circa Oxibios ora ? importuofaeft, atque
ipfe Oxibiorum portus difficilis , & magnarurn
navium minime capax . Ea de caufa infidiari
Ai-
iio jDe Bello Italk$
Allobrogum Duces temporibus, infidiari finitimis
8c potiifimum Genuenfibus, qui maritimi valde
funt, jampridem cceperant. Genuenfes etfi in
Itaiiae faucibus collocati, plurimas adbellum Ita-
licun terra mariqueopportunitates habeant, nihi-
lofecius quieti 3 & qux omnium fere Italias Prin-
cipum hoc tempore mens eft, ut neinjuriis qui-1
dern exagitati ad arma defcendant, imbelles, fuis ;
contenti finibus , fibi jamdiu vivere confueverant . !
Erexerat tamen illorum animos potius quam
concitarat vicini nunquam non vigilantis magni-
tudo, atque affidua inter finitimos semulatio.At
Carolus Emanuel Sardinia^ Rex^cum a Majo-j
rum fuorum virtute, atque inftitutis non dege-
neraret, acer, bellicofus, atque in omnem occa-
fionem intentus, fuperiore jam Italico bello
Carofo Caefati focietatem oftentaverat fuam,-,
& focietatis pramium cum multa alja,tunr
Finarium imprimis flagitaverat . Grave id
Oeiari, fuaque fide, Sc majeftate indignum vi-
fum eft, itaque negatum. Ille ejufmodi irrita-
tus offenfione cum Gallis, atque Hifpanis adver-
fus Caifarem conjurat. Bellum geritur. Sed pax
repente confequuta non commodiifima illi ac-
cidit. Nam cum Finarium fperaret, omnem fere
Cifalpinam Galiiam tenerct, ea dumtaxat parte
contentus eiie cogitur, qux ad Novarienfem, , &"'
Dertonenfem agrum, Langarumque regionem fpe-
&at. Avellit nihilominus a Genueniium finibus
Regium,Altum, Capraunam, parcem etiam Bar-
dineti, partem itein Carofii, qux Genuenlium
erat, libi vindicat, eaque omnia ad Langaruna
fpedare regionem fidenter fane confirmat . Sunt
ilU
Liber Prhnm . 1 1 r
illi quidem pagi in montibus ignobiles , ied e-
rant baidinia: Regi ad ea perficienda , quas
jdiii tum adverfus Genuenfes meditabatur, ma-
Xi ne opportuai . Genuenies fuos eiie dicere ,
nihil ad Langas pertinere, poiieilionis vetufta-
tem , Imperii etiam Romani jus proponere *
vim queri, obteftari , legatos trans alpes ufque
ad Cefarem , atque in Galliam mietere . Noa
audiuntur. Vicit enim, aut vis, ut fere fem-
per, aut prrefens utilitas, aut denique non ea
caufa fatis digna vifa eft , qu# pacem y &
fancitum jam foedus convelleret . Mortuo Ca*
rolo Sexto Caefare, bellum ftatim inter Borbo-
nios, atque Auftriacos coortum eit. Initio hujus
belli Sardiniae Rex , armatus quanquam eilet ,
nullam fe tamen in partem movebat, quietem
fe, atque Italicae libertati confulere dicebat vel-
le; re autem vera expe&abat , dum ftatueret
utrius partis eife mallet ( nam ab utraque in-
gentibus pollicitationibus folicirabatur ) eoque
potiiiimum accederet, quo uberioribus pr&miis
invitaretur. Equiti Gforio, quem Sardiniae Rex
legaverat jampridem ad Britannige Regem, mul-
ta intercedebat cum Joanne Carteretio neceili-
tudo . Is magnae inter Britannos auctoritatis ,
atque ipfius Britannorum Regis fummus erat
in imperio Adminifter. Carteretius, cum pla-
ne ex Britanniae uiu eife inteltigeret, oportere
Gallorum , qui perpetui Britannorum hoftes
faht, nimias jam opes quam maxitne infnngi ,
atque imminui , Sardinix contra Regis augen ,
& confirmari, ut ab ea Galtise parte, quae ii->
li fimtima, atque etiam infirauor eft/diftine-
xe
212, De Bello Jtaltco
jre ipie per fe, atque adoriri Gallos poffet; E-
quiti Oibrio, per eumque Sardimae Regt per-
luadere omnibus modis conabatur, ut cum Bri-
tannis, atque Auftriacis adverfus Gallos, Bor-
boniofque omnes conientiret. Homo lblertiftimus
Oibrius, & qui Regis fui mentem probe noliet,
quafi recufaret quod vehem^nter optabat, Re-
gem in eo luum excufare impenfe caepit, quod
adverfariorum potentiam > 8c belli exitus incertif-
fimos vereretur: non iis iliurn eife divitiis, non
viribus, ut Borbonios , , qui valentiifimi modo
fint, irritare in fe aut debeat, aut omnino pof-
lit : Auftriacos tot in Germania detrimentis acce-
ptis jacere : nolle iilum , quod ftuitiifimum eft >
alienam rem fuo periculo curare. Sin autem in-
fperata rerum commutatione, quod plerumque in
bello evenit , & fociorum auxiliis fe fe Auftriaci
erexerint, ac fuperiores fuerint, tum vero illud
verendum effe, ne non fibi potius Auftriaci vi-
ftores, quam fociis confulant, atque his belli o-
nus, fibi viilorix ufum refervent. Contra hasc
Garteretius, omnia Sardinias Regi parata a Bri-
tannis eife demonftrat, arma, viros, pecuniam,
magna mari auxilia, magnos commeatus, quibus
copiis, atque opibus non elfe cur Borbonios ho-
ftes, atque incerta pr&liorum tantopere Rex
perhorrefceret : errare illuni vehementer, fi conli-
lium libi capere feparatim poiie iperet; evocato
in ltaliam, quod, Auftriacorum potentia immi-
ruta, accidere necefte ell, Philippo altero Hifpa-
niarum Regis filio, ecqucm Auftriacis, ecauem
ipii tandem in [talia locum eiie putet? Ean-
dem uinlque cauiam ciie , candcmiordbrtunam;
mul-
Ltber Primus. 113
multo etiatn ip(i graviorem fubeundam effe, fi
Borbonii vicerint, quem eorum undique viribus
circumclufu n, & fruduofiifimis CifaipiiMe Gallise
regionibus mul£tatum in avitisalpium jugis regna-
re precario vix patiantur: demque proponeret
ipfe focietatis conditiones , & qu# ab Auftriacis
poftularet, interpofita Britannorum Regis fide,
habere certe confideret. Hxc a£ta in Britannia,
eademque Regi Sardinige nunciata in Italiam cele-
riter funt. Et fecundum ea multas illum res hor-
tabantur, quare fibi focietatem cum Auftriacis
faciendam putaret : imprimis, quod Borbonios
confuefcere paulatim in Italiam cuni exercitibus
tranlire iibi eife penculoium videbat: modo Ca-
rolum, nunc Philippum, neque fibi homines ma-
gnis imperiis, regnifque aiiuetos obtemperaturos
exiftimabat, quin aiiqua Itaiias provincia recepta,
ut paucis antea annis Carolus Rex Neapoiis fe-
ciiTet, fubito ad majora contenderent . Suisautem
rationibus magis conducere arbitrabatur Auftria-
corum humiliiatem, quam florentem Borbonium
ftatam; propterea quod Auftriaci, & ftare, ut
miferi, conditionibus neceiiario coguntur ( rejedt
cnim ab fe, quo in Italia confugient?) Sc qu«-
daturos receperint, reapfe dare extemplo poflint..
At illi aiten potentiores, & fidei faciie iux ob-
livifcentur , 8c libertatem prius eripiunt, quara
promiiia exfoivant . Poftremo metuendum fe Au-
ftriacis eife poffe, cum metuere Borbomos certe
debeat: imperii etiam 5 commerciique ad mare
proferendi viam oftendi , quod a Gailis Narbo-
nenfibus, atque a Genuenfibus 5 •averfum traduci
ad ie incrediDiii utilitate- cueau Ipfa autem Bri*
H tai>
H4 De Bello Italke
tannorum focietas, acque amicitia peropportuna
videbatur, quod maxime num nati homines &
mari potentiliimi eilent , adeo ut bellum , & eorum
pecunia tolerari, & perfici etiam poilit. His de
caufis placuit ei, ut literas ad Legamm iuum
in Britanniam mitteret: fi citerioris Galiia par-
tem aliquam Auftriaci fibi extemplo dent, uti
vanis promiftis non fe duci intelligat, & (i Fi-
narium Genuenfium oppidum attribui fibi, ali-
qua interpofita caufa, velint; item fi triginta ho-
minum millia a paito ftatim foedere in Italiam
mittere fibi^ Italiaeque iubfidio polliceantur, foe-
dus fe fe cum iis failurum eife > eofdemque , &
amicos, & noftes habiturum, quos ipfi habeant.
Poftuiata Regis Sardini» quam maturri-
me in Germaniam ad Reginam Ungariae perfe-
renda curavit Britannix Rex cum literis , quae
illam ferio monerent , conditiones ne refpueret :
fuis rebus aliter confuli non poffe . Regina im-
poni fibi a iociis duriora querebatur, quam pe-
ne poifent ab noftibus imperari, fi vi&a difcef-
fiffet * Finarium porro , quod Genuenfes a Ca-
rolo Patre fuo grandi numerata pecunia coeme-
rint, eamque ipfa emptionem jure jurando fir-
maverit, Regi Sardinia? condonare turpiilimum
iibi, minimeque confentaneum effe demonftra-
bat . Qjlii enim convenire, ut ejus fidem ipfa
convelleret 5 pro cujus hasreditate Patris bellum
acerrimum fufciperet? Praterea cum tot hofte^
circumftent , atque immineant, nonprudentifti-
me fieri dicebat, uti Genuenfcs ultro, ac fine
certa quadam caufa commoveantur . Negabat
Britannia: Rex, grave Reginx videri debere exi-
gua
Liber Primus* iij
gua unius provinci# parte redimsre amicitiam ejus
Regis, quo freta, & erepta in Italia, recupera-
re fperet, & reliqua omaia obtinere : neque fidet
tam fevere habendam eife rationem docebat , cum
de regno, atque incolumitate agatur: Genuenfes
vero quid vereretur? Ignavos homines, timidos,
neque in bellis gerendis , fed in mercaturis facien*
dis exercitatos , qui neque vires ad nocendum ha-
beant, &, fi attulerint, facili negotio coerceri,
& proteri etiam poffint. Tandem Regina vel
Britannorum fatigata literis, penes quos &. confilii,
& virium erat auctoritas; vel luo etiam pericu-
lo admonita, ne Sardmia^ Rex, ad hoftes fuos
repudiatus delaberetur^cum eo focietatem &Bri-
tannorum item Rege inire conftituit . Itaque duo*
rum Regum, & Reginas Legati, Oibrius rei fe-
re omnis auttor prxcipuus,& concitator Carte-
retius, & Ignatius, Vafnerius Vormaciam conve-
niunt. Ipfe adeft Britannorum Rex . Sancitur fae-
dus: quo ex fcedere confilia > vires, arma, pe-
cuniam conferre, bellumterra, marique gerere, in
eoque perfeverare univerfi tenerentur, quoad o*
mni Borbonii Italia pellerentur : triginta equi*
tum, peditumque millia Regina Ungariae, xlv.
millia Sardiniae Rex confefta, parataque in Ita-
lia haberent: Britanni prater trecenties HS. quod
fingulis annis Sardiniae Regi in belli fumptum
darent, cum valida, inftruciaque bellicarum Na*
viurn claiie infero mari navigarent, ut eifent I-
taiise iittoribus pr^efidio adverfus hoftes:qu£ pars
citerioris Gallias cisTicinum, atque intra Nurarn
amnes eft, & nominatim Placentia, atque Bo-
feium Urbes, qu<eque a Nura amnis fonte pro*
H * ge
\\6 D? Bello Italico
pe Genuenfmm fines ad lacurn ufque Verbanum*
atque Helvetiorum pagos pertingit, exceptis in-
fulis, qu# funt contra Ticinum Urbem., ea o-
mnis Sardinias R.egi extemplo cederet; Finarii
item recipiendi jus eidem poteftafque etiet : quse
beJlo Regna, quseve provinciae receptx in Italia
effentj eas fibi Ungarise Regina naberet ; Bri-
tannis omnes Italiae portus com nercio paterent y
iifque, ubi eis videretur,emporium aliquod con-
ftitueretur.
His de rebus quanquam fccreto apud Vorma-
ciam a6ti&, atque conftitutis primi in Italia Ge-
nuenfes certiores fatti funt diligentia, ac literis
Joannis Franciici Pallavicini, qui Reipublicx Le-
gatus Britannorum Regis lalutandi caufa Vorma-
ciam venerat.
Hoc loco non abhorret a propofito ea fcribere,
qu# de Genuenfibus cum ego quarerem, fic re-
periebam: Homines elfe navos^atque induftrios;
optimis legibus , libertate indomita ; habere Urbem
arte naturaque munitam, & mari, terraque op-
portunam : maximas ex eo divitias atque opes
quxfiffe: Profligatis olim Pifanis, attritis Venetis,
magnum foris nomen, marique imperium obti-
nuiilc; domi fa£tionibus, profcriptionibus, caedi-
buSj omnique leditionis genere laborafle: eam ob
rem faftum effe, ut anguftis terra finibus uteren-
tur: non prius conquieviife, quam ante annis
CLXXVI. magnorum Priocipum legatis arbi-
tris convenirent, eamqtie, quae niinc eft, Rem-
publicam conftituerent : Nobilitas regnaret,plebs
nuilo numero eflet. Nobiles ii dicerentur omnes,
quibus in Concilium Majusaditus pateret ; Coii«
ci^
Liber Primui . 117
cilia duo Civitatis eifent; Majus, Minufque vo-
carentur: legum condendarum, veftigalium impo-
nendorum, & nonnullorum Magiftratuum crean-
dorum Majori poteitas eifet: de pace, ac beilo,
deque omni Reipublicx ftatu Minus , adhibito
Senatu, decemeret: fumma eifet Senatus audo-
ritas: penes ipfum, & Ducem^ quo nomine ci-
vitatis Principem appellant , qui regnum obtinet
biennium, totius imperii fpecies, ac dignitas ef-
fet: nemini pmer Ducern cum Senatu, Con-
ciliifque agendi iaseifet. Dux igitur pro more,
inilitutoque Reipubiioe ex literis Joannis Fran-
cifci Pallavicini ad Senatum, Minufque Conci-
Hum retulit. Patres, hoc accepto nuncio, varie
aftidebantur . Erant pr&ferocis ingenii aliqui,
qui beiium ftatim, arma , legiones , caftra denun-
oarent, Borbonios focios accerferent, quorum o-
pibus Sardiniae Regem deprimerent, Auftriacos
coercerent. Imperiorum etiam in belio, & giorks
cupiditate, ac fpe incitabantur . Pierique natura,
uiuve rerum tardiores^ feque, & Rempubiicam
circumfpicientes a confiiiis fortibus refugiebant :
belli cafus, serarii darnna, tributi nomen Iiberis
prafertim civitatibus grave, mare infeftuin, hoftem
finitimum, focios longinquos cogitabant ., atqus
etiam hos ipfos fufpeitos habebant, & componi
rem, aut mitigari pofle fperabant. Nec deerant,
qui dolerent potius Reginse fortunam, quam ia-
fe&arentur iniquitatem, & miferam dicerent,
quas hoftibus seque, atque amicis pradse loco ef-
iet, fuaque, & aiiena diftrahere cogeretur .
In tanta animorum varietate unum modo
placuit dari negotium tribus prudentiifimis viris,-
H 3 Paur
i tS Dc Bello Italicp
Paulo Hieronymo Pallavicino, Joanni Baptifta
Grimaldo, Jacobo Laumellino, qui rem Fina-
rienfem , praefentemque temporum ftatum etiam,
atque etiam confiderarent , Sc deeo quid eis vi-
deretur, ita ut e Republica, fideque fua cenfe-
rent, Patribus renunciarent. Ubi tota inter ipfos
agitata res 5 & confiderata eft, eorum unus
proceflit, atque ejuimodi in Minori Concilio
fententiam dixit : Arduam eiie rem, multoque gra-
viorem^, quam quiiquam exiftimare queat : imminere
acerrimum Regem ? potentem, armatum, & deFi-
nitimorum pernicie dies^ atque no&es cogitan*
tem : haberi ludibrio Reipublicse conditionem ,
ad cujus oppida, nulla injuria commemorata ,
nullis repetitis rebus, tanquam alicujus proje&i
cadaveris fpolia diripienda vicini advolent: non
Finarium (quod graviiiimum tamen eiiet ) fed
per Finarium omnem oram maritimam, ipfam
peti Urbem, qux ii mare, & peregrinarum u-
fum mercium amiferit , quod amiilo Finario ac-
cidere eft necefle, egeftati, ac folitudini addice-
tur. Aiperum eiie, trifte, durum fpoliari, def-
pici ; verum & illud imprimis providendum efle ,
ne praienti malo gravioribus malis remedia ad-
hibeantur: multa quidem in utramque partem
cogitantibus occurrere , qux animum ita diftra-
hant.> ut ubi poflit coniiftere , dijudicari vix
poiiit: nam & in tanta Reipuhlicat calamit
tantaque contumelia iedentem convivere flagi-
iioium; &; in varios belli eventus demittere le-
fe paratioribus animis, quam viribus ilulrumei-
ie, atque a Patrum gravitate , & conftantia u-
Vumque abhorrere. Unum cile in praefentia .
quod
Liber Primus * 119
quod tutum ad omnes cafus confilium videa-
tur, fiignavia omni, & cundatione abje&a, ex-
citetur pnftina Genuenfium virtus , fi pecunia
cogatur, fcribantur milites, oppida, & Finarium
imprimis muniantur. Ita, fi bellum placet, nori
poiie Genuenles , ut quibus vires adiint , ab a-
micis repudiari , non contemni ab hoftibus ; fin
quies , & neutram in partem inciinatio probatur,
fieri tum facile poile , cum mrique formidolofi y
aut certe non laceriendi videamur, ut Reipubli-
cx dignitatem, & ftatum incolumem conferve-
mus. Otiofis. vero, atque inermibus quidnam a«
liud propomi, nifi aut inopem fervitutem , aut
calamitofum interitum ? Patres 3 his auditis «,
frequentes decreverunt, ut milites quamprimum
conllriberentur, atque augerentur, decem ut iint
hominum miilia ; rei miiitaris periti duces evo-
carentur, Finarium, ceteraeque in finibus Reipu-
blicae arces communitiores, atque inftrutiiores ter-
ra, marique fierent; item majoribus lex comi-
tiis ferretur, qua lege fexcenties HS. Finarii de-
fendendi cauia corrogetur; itemque legatis Rei-
publiae fcriberetur, uti Regern , Principemve ,
ad quem quifque eorum legatus fit, conveniant,
caufam ReipubiioE doceant 5 quo quiique animo
Rex, Princepfve in Rempublicam fit, Senatui
confeftim refcribant. Interea Patribus placere pa-
rem Auftriacis, Borboniifque voluntatem often-
di , & neuLros eorum contra alteros juvari .
Haec dum a Genuenfibus magna cura , &
diligentia aguntur , Sardiniae Rex «, qui omnia at-
tente ipecuiabatur, fufpicari tum primum coepit,
Genuenfes non patienter, neque rcmiiie Vorma-
H 4 cienfis
€2o De Bello Italko
tienfis foederis injuriarn laturos; itaqueut majus
aliquod iis nomen opponeret, quo a belli appa-
fatu deterrerentur , cumRege Bmannorum agit,
uti Rovelejo Britannicas clailis ad mare inferum
Praefetto fcribat: aiiquem ex iis, quinavibus pr#-
funt, ad Senatum Genueniem mittat,ex eoque pro-
pe minaciter caufara percunctetur armorum . Ro-
velejus , accepris mandatis, Navarcum ire Ge*
iiuam jubet: qui ftatim aphrado in portum ex
alto hfve&us Ducem, Senatumque adit; & Re-
gem mirari fuum vehementer dicit, qtiid cauias
Genuenfibus fit, quare cum ab omni contentio-
ne abefle teftati toties fuerint, be # llum repentc
parent; poftu!are 5 uti fibl, quas Reipublic& o-
pes, quantus fit exercitus , accurate indicent: nori
debere eum pati , qui Italiam ab hoftibus de-
fendendam fuiceperit, novus ut in Italia tu-
multus excitetur. Ei orationi Dux rei : pondit :
Non tumultus, neque maleficii caula exercitum
Genuenles confcribere^fedutie tantum muniant;ad-
eoque deledtus ab iis intermitti . nolle, ut angan-
tur potius, quod pro rei, & temporis gravitate
non fatis fortaflis magnam manum cogere queant;
cum prafertim jura omnia permifceri nefario bel-
lo videant; neque Italise quietem magis ad Bri-
tannos ultra Gaditanum fretum fobiHotos 9 -.quam
ad Genuenfes pertinere, qui & Rempublicam in
Italia obtineant, & non poftremi Italorum fint«
Cxterum ab eo, quod initituerit, Rempublicam
non receiruram , ut mcdiam fe 'talico belio pro-
fitcatur. Cujus rei teftes ipibs haberet Britannqpj
quibus a principio hujus belli Reipublica; por«
tus, iittoraque omnia, omniumquc ex iis rerunj
UlU3
Libcr Vrimus. nt
ufus femper, tamque liberaliter patuerint , utfatis
conftet majorem in eo Genuenles fidei, quani
commodi rationem habuifie. Navarcus y hoc ac-
cepro refponfo , difcefiit .
Sub idem fere tempus Legatorum literae ve-»
nerant, quse adverfa omnia Genuenfibus , iniVfta-
que apud Auftriacos nunciabant. Nam & Regina
Ungariaj vicem Reipublicae multa, atque inani
miferatione cum profequeretur, fua fibi tamen
propiora pericula efle, quam aliena loquebatur : &
Britanniae Rex fpeciofum Italicas iibertatis nomea
pratendebat 5 cui remitcere aliquid Genuenies de
liiis rebus non iniquum putabat . Sardinias autem
Rex, non eife, cur fe Genuenfes interpellarent,
ftomachans laftidiofe dicebat: irent Londinum,
ibique Britanniae Regi caulam prcbarent fuam .
Soli ex omnibus Borbonii Reges animo eiie in
Rempublicam fingulari dicebantur. Nam probe
intelligebant , plurimum ad res fuas pertinere eo-
rum hominum amicitiam, quorum eifet -urbs ad
exercitus in Itaiiam traniportandos , inftruendos y
omnique re juvandos opportuniflima , atque id
Hifpani praecipue fentiebant, cum reminifceren-
tur, quatuordecim fibi naves onerarias tormen-
tis, & commeatibus refertas non ita pridem di-
fperiifle, propterea quod Genuenfes, in quorum
ex portum refugerant, quique ob eam rem ve-
luti Borboniarum ftudiofi partium a Britannis
infimulabantur, ut omnis feu controverfiae , feu
calumniae caufa tolleretur, illas in Corficam fe-
ponendas cenfuerant, praefidiis additis, ne amo-
verentur, nifi bello perfe&o. Itaque cum Rem-
publicam ad arma a fuamque deducere focietatem
ftu-
122 De Bcllo Italico
jftuderent, Vormacienfis fcederis iniquitatem du«
rius etiam interpretabantur, incitabant , offere-
bant fe, 8c, fi fibi ipfa non defit, non fe Rei-
publics defuturos pollicebantur .
At Genuse Patres, cognita Regum volun-
tate> haerebant nibilominus in dies magis, rem-
que multos jam menfes extraxerant non tam
gravitate negotii , quo ijuidem permovebantur y
quam rerum publicarum cdnfiietudifie quadam ,
qux cun&abundse omnes videntur , maximeque
Genuenfis, in qua &c lentius omnia , diiigen-
tiufque perpenduntur, & eo fuat homines ad
decernendu a tardiores , quo plures ad deliberan-
dum confentire debent. Lege enim cautum a-
pud Genuenfes eft, ne quid in Minori Conci-
lio gravioribus prafertim de rebus referatur >
quod non Senacus antea probaverit , neu die
una eademque referacur, acque ftatuatur , neu
denique ratum , firmumque fit , ni id , cum
CC. adiimt, CLX. iufiragiis latis approbarint .
Accedit ad haec ingenium hominum fubtile ,
atque in seftimandis rerum niomentis paulo mo-
rofius, tum illa, de qua iiipra didum eft, a-
rikr.orum ftudiorumque varietas y ipfa denique
Oratoruin altersatio , qua fiebat , ut diftiueren-
tur m judicando Patrum animi, atque aHerrent
ancipitem cnram cogitandi . Qui enim' ociunt
fumme videbantur cupere, omncm belli focieta-
tcm tfpernabantur, quietem Reipublica utileni
ctle d monltrabant: impedito enim ubique ferc
commercio, diiientientipus inter fe nationibus ,
Genuenfium autem cura omnibus gque
pateant, omnes omnium ad eo&pecunias pervea-
tu-
Llber Primus • ixy
turas dicebant. At qu& bello damna? quas cla-
dcs ? JErarium Corfico bello exhauftum nulluni
eife: Tributum homines horrere; prseterea peri-
culofum effe magnorum Principum inimicitiis ,
& focietatibus immifceri : femper id infirmiori-
bus civitatibus fuiffe fatale : hoc Senenfem, hoc
Florentinam Rempublicam cafu corruiiie : qui-
bus vero fociis fidendum Genuenfibus effe? Gal-
lifne? qui amicos, ac neceifarios fuos in medio
rerum impetu, proximo hoc Italico bello dd^
ruerint, cum profpera omnia cederent, adeo ut,
aut fibi cupidius confuluiile , aut invidiiie illis
Italise pofieffionem videantur? an Hifpanis? an
Neapolitanis ? quorum utrique lk per ie minus
valent, & fortunam potius, & Gallos , quam
fidem fequentur? fperare his copiis, atque au-
xiliis Germanicarum legionum robur , Britanni-
ci auri vim , Sardinienfis confilii folertiam po£
fe vincere, audacis eiie , nimiumque confidentis;
prafertim cum auxilia procui abfint , hoftes
autem in finibus hsereant , & mari , terraque
ipfam fuffbcare Urbem ftatim poffint. Non cer-
te Finarium tanti effe, ut fortunse omnium u-
na cum patrias libertate in apertum difcrimen
prcjiciantur: caruiffe eo oppido per multos an-
nos Rempublicam ; num aut divitem miq.us y
aut potentem fuifle? feciffe majores hac ipfa in
re fapienter, qui Finarii potius ja&uram, quam
totius Reipublic& naufragium facere decreverint:
non efle adeo graviter inimicis irafcendum, ne 5
cum illis nocere in animo fit -, fibi noceatur :
poftremo fatis compertum videri Vormacienil
foedere non effe contentos Auftriacos ipfos : ac-
cl*
HZ4 T>e Bello Italico
cidere profe&o pofle multis de caufis, Vel fimu-
Iat£ ad tempus amicitiae, vel majoris commodi,
vel calamitatis repentinx alicujus etiam commu-
nium temporum, Sc fortunae motus, ut Fina-
rium nullo penculo, viribus integris, infperato
retineacur. Haec cum avidfc arriperent, & ii,
qui parum, & ii qui nimium timebant, cum
approbarent divites, non reprehenderent pruden-
tes, quibus ferociora omnia iiifpeda funt, &
cum contra etiam permulta occurrerent, quare
turpis quies, aut periculoia videretur; deliberan-
di taedium quoddam in Patrum animos irrepfe-
rat , ut fpe, metuque fufpenfi bellum pariter,
pacemque taftidirent. Ibi tum aliquis, qui ma-
gnas habebatur authoritatis, & eloquentiae: Pa-
tres confcriptos primum orat, atque obceftatur,
ut moram omnem abjiciant Reipublicse perni-
ciofam, quse eventum belli expedando prxda
eifet iine gratia futura vidoris; non fe deinde
pacis commoda, non belli cafus ignorare dicit,
eaque efie aetate, iiique fortunis, ut conquie-
fcere res, quam perturbari malitrdebere tamen
fe Patrix magis laborantis ai*pe:tu , quam harum
ommum rerum cura commoveri: tum acerbita-
tem, atque odium Brkannorum queritur, qui
cum eos portu, & commeatu Genuenfes femper
juverint, tam inimico in Reinpublicam animo
fint, fuerintque jam tum, cum latronem Theo-
dorum regiis devettum navibus, & publicis Car-
teretii literis commendatum in Corficam ium-
miferint: iniquitatem Auflriacorum docet, quos
fuum nomen, fuafque vires ad perniciem homi-
num optime dc fc meritorum contra fidera com-
mo-
Libcr Primus* 125
modare non pudeat : Sardinise Regis fraudetn
in furripiendis quinque fuperiore Italico bello
oppidis pradicat, injuriam & cupiditatem in oc-
cupando Finario ultimum ex ea re, prafentem-
que Reipublic» cafum impendere, commemorato
Si enim 5 inquit , Sardiniae Rex fines noftros, quos
Placentia, Bobioque urbibus ex foedere acquifitis de-
vinttos, atque obvallatos jam tenet, acerbiilimis por-
toriis mfeftos terra habere , ut nihil invehere, nihii
exportare liceat; fi in Finarienfi iittore portum
extruere, quem dimenfum jam aniaio atque ex-
adificaturn habere dicunt, amplum, optimum,
atque huic noftro non tutiffimo dpponere coe-
perit: quid vos Gcaux futurum putatis? Fini-
bus tam anguftis? regionibus tamaiperis? deper-
ditis ve&igalibus , omni terreftriurn, ac mariti-
marum rerum ufu fublato? an non foediffima
quxque , Finario amiflb, metuenda funt ? aut fi-
nitimum hoftem faciii pr&da pacatiorem? aut
denique patientia aliquid profici poife fperamus?
Caruimus eo certe oppido per multosannos, fed
ita, ut eam jaSuram nunquam aequis animis tu-
lerimus. Quod fi vis, fi tempus diifimuiandi no-
bis neceffitatem aliquando impofuit ; etiam ne
eripi nunc Finarium, atque abftrahi e linu Rei-
publicae otiofi patiemur? cum noftrum , quo
erat vetuftilfimo jure, praefenti pecunia emerimus,
tantique emerimus, quanti vendttor voiuit, e-
gens, fumptuofus? atqui Finarium jam Principes
habuerunt, aut ita humiles, ut a nobis neglige-
rentur, aut ita magni, ut ipfi oppidum neglige-
rent : Regi vero Sardiniae tam florenti , tam cu-
pido, & cui ad fuam cupiditatem parum fem-
per 3
tz6 De Bello Italico
per, ad noftram perniciem nimiumjam potentias
eft, Finarium concedere, quid aiiud eft, quam
arma ad Reipublicx internecionem largiri ? quo
ille Finario, tanquam aggere utatur ad Imperio
nos mantimo uluque exturbandos, totofque adeo
evertendos ? patienua autem , qua ad omnes jam
calamitates atque indignitates obduruimus, quid
tandern proficimus? nili ut leviora perpeflis gra-
viora imponantur ? Et hercule iblet is facile ac-
cipere injurias, qui fegniter fert. Pudet dicere,
P. C, eo abje£iionis atque humilitatis deveni-
mus, ut in nos, qui armatis quondam Regibus
reftitimus, palam, atque impune, pauci monta-
ni homines, & nefcio quis Theodorus nequifti-
mus infultare non dubitent. Nunquam neadre-
cuperandam dignitatem ingenuo dolore excitabi-
rnur? cum potiilimum dignitas una cum falute
Reipublicae conjunita fit? quid ergo coniilii eft?
eadem nos re ulcifci, qua fumus lacefliti; vim
repellere vi; confpirationi Auftriacorum, Borbo-
niorum opponere focietatem. Nam mediis nobis
ac quiefccntibus poftulare, ut ex aliorum dilfen-
fione augeantur opes noftra^, ridiculum eft.Quid
enim vos Britannos , qui hoc vix portu abfti-
nuerunt, mercatoriis in mari navibus faituros
putatis? cuin ex Hifpaniis, atque Galliis, qui-
bus in provinciis cives noliri magiia, & ampla
negotia habent, onufto mercibus redierint? eas
tanquam hoftile, aut hoftilia portantes illi certe
cxcutient, diripietitj nos autem infeftiore pene
pace, quam bello utemur. Quod (i bcllum tan-
topere formidatis , quo bello commercium L>
befactari dicitis ^ cur non quiecem perhorrcfci-
tis.,
Liber Primus l 127
tis, qiueillud ommno delet? At etiam fortunam,
ut eatpedemus, fuadent: quo majorem, credo,
opprimendi poteftatem habeat : namque impara-
tos, atque inertes averfari maxim^ dicitur. Qux
porro prudentia eft fortun# credere, cum uti
confilio poifis ? aut caxa malle expectatione pen-
dere, quam expJorata ratione fubfidium compa-
rare ialutis? At aerarium exhauftum eft, tributi
nomen grave. Cupio videre, qui pecuniam ad
coniervandam Rempubiicam conferre dubitet cum
eam ipfam pecuniam, niii fal ^a Republica, retine-
re non poffit. Praterea iocieras Borboniorum
cum ad multa alia, tum ad illud opportuna
eft, quod eorum pecunia exercitum alere pof-
fumus, quem confcripfimus. At cavere ab ami-
cis lpfis debemus, ne deieramur. Nulla, P. C. y
firmior amicitia eft , quam qux magno amicis
ufui effe poteft . Id fi Senenfes, fi Florentini vidif-
fent , nunquam freti amicitiis nuila utilitate quse-
fitis , vaientiffimorum inimicitias foli fufcepit
fent, nunquam fortaffis concidiifent . Nam quid
huic noftra fimile amicitise eft? Nonne Gallo-
rum vel maxime intereft habere in Italia apud
nos aditum ? praefertim fi Rex Sardiniae munitif-
fimis arte, naturaque locis confifus prohibeat ?
non Hifpanis fexennium jam fere inter Aliobro-
ges vagantibus noftra nos focietate Italiam refe-
ramus? Non a Neapolitanis Auftriacarum me-
tum, atque impetum avertimus? Cur hos tam
temere quifquam , & magno cum fuarum rerum
detrimento a fide difceiiuros judicet? nam de co-
piis, atque opibus eorum nemini omnium re-
&ius credideris, quam Auftriacis ipfis, qui fu-
gam
ii8 De Bello Italico
gam jam 5 audito Borboniorum adventu 8c pr«-
fidiorum , latebras circumfpicere videntur . An ve-
ro in Italia pulfun fugere Lobcoviczjum non
audiftis? Ardere Prufiaco bdlo Germaniam? ex-
pugnari Belgiu-n ? redneri domefticis diifenfioni-
bus Britanniae Regem? furere Scotos? timere
Batavos? Ipi"e autem Sardiniae Rex, quem ma-
xime gravem, atque afli.duum hoftem habemus,
non fuis certe viribus,qu& mediocres funt , non
pecunia, qua eget, fed auxiliis fociorum, Scno-
flro imprimis o io invaiefcit. Nunc, fi afociis,
quibus fufpe&us eft, quibufque confidere mui-
tum non poteft , deferatur ; ii noitris nos peri-
culis non indormire featiat, invafurum ne alie-
na, an fuis diffifurum eifet exiftimatis? cum
prxfertim recordetur, fe puerum profugum, at-
que ejedum in iis fedibus quaefiife periugium,
quibus nunc mortiferum inferre bellum medita-
tur. Adverfus hoftes tam infirmos , fociis tam
valentibus, eademque nobifcum caufa conjun&is,
dubitamus, P. C. , dijudkata jam fere belli for-
tuna, eo progredi, quo, incerta etiam vkloria,
defcendere oporteret? quid tu igitur hoftes con-
temnis, a quibus tantan Reipuolicx perniciem
comparari dicis? Ego vero.P. C, nequeita con-
temnendos puto, ut ne^ligantur , neque ita ttie-
tuendos, ut defperemus; eoque validioraadniben-
da eiie remedia cenfeo, quo vehementius ingruit
malum: ni!i ii quis eft, qui porire turpiter ,
quam iervari fortiter malit. lllud vos ad extre-
mom pro meo 'liimmo in patria n amore, pro-
que tanti dilcriminis m line rnoneo , ut
ctiana, atque etiam ptoipiciatis, ne magnoruai
Ro
Libcr Primm. 129
Regum amicitiam taata in re invitatos refugif-
fe aliquando pceniteat. Finarii caufa ejufmodi
eft, ut in ea dignitas, falus praterea univerfs
Reipublicse contineatur. Nihil eft medium, P. C,
aut Finarium quovis bello, focietate, periculo et-
iam , & ja&ura retinendum eft , aut hofti parendum
fuperbiflimo , aut denique hxc Urbs pulcherri-
ma, hxc Patria omnium noftrum in vaftitate,
atque in folitudine relinquenda. Hac oratione
commoti Patres, impendentique Reipublicae cla-
de deterriti, fimul freti fortuna, quas Borbonio-
rum velificari votis videbatur, famaque copia-
rum, qux in Hifpania, qux in Gallia parari
ingentes dicebantur , focietatem, fui muniendi cau-
fa, cum Borboniis inire decrevqrunt: ex eoque
decreto, &, nequis rem enunciaret , jure jurando
fancitum eft (poterat enim intempeftive enunciata
res perturbari) & quibus conditionibus confieri fo-
cietate placeret, Hieronymo Grimaldo fcriptum eft .
Is erat Reipublicae ad Hifpaniarum Regem Legatus .
Villa eft Regis Hifpani ad Tagum amnem
in Aranguefiano venationum frequentia., & aqua-
rum amoenitate nobilis. Ibi cum eflet Rex ani-
mi caufa, Legati Borboniorum Regum, & Hie-
ronymus Grimaldus, de quo di&um eft, inter
fe colloquuntur. Vormacienfe foedus Aranguefia-
no efle faedere infirmandum . ltaque rebus agitatis ,
conditiones cum conveniflent, foedus i&um eft.
Conditionum haec erat fumma: Borboniorum e-
xercitus, clafles commeatu, portu, Refpublica Ge-
nuenfis terra, marique juvet: Iis auxilio decem
hominum millia ornata, inftru&aque cum xxxvL
bellicis tormentis fubminiftret: Ne prius fubmi-*
l ni-
130 De Bello Italico
niftret, quam Borboiiorun exercitus conjun5K
fint, quamque ultra montes fuerint, qui agrum
Geiiuenfem Septemtrione n verfus a Gallia Ci-
falpina dividunt, & LigufHca; fauces appellantur:
Reipublicas Geauenfis oppida, agros, fines Bor-
bonii Reges tucentur : Philippo Hifpani Regis Fi-
lio Regnum in Italia uti conftituatur , omnes com-
muniterarmis 5 opibus curent . Hifpanise Rex Rei-
publicaj Qenuenii,auamdiu bellum in Itaiia erit,
duodecies HS. in fingulos menies det : Lavinium,
Cenopha, Monf-grocius, Pares oppida, eorum-
que oppidorun agn, quo jure a Phiiippo Vi-
cecomite Mediolanenfium Duce antiquitus Ge-
nuenfes receperant; item Serravallis oppidum,
arx, ager, quo item jure paucis ante annis a
Comite Leonardo Auria acceperant, eo omnia jure
Genuenfium fint . Reges erga Genuenfes eodem,
quo erga fuos 5 animo fint, caveantque, nequa Ge-
nuenfibus in ve&igalibus, terra , marique exercen-
dis fraus, nequa injuria ab Hifpanis, Gallis, Nea-
politaniique naviculariis, & Mercatoribus fa£ta fit.
Jam.Gagius Genuam pervenerat, praterque
moenia Urbis cum pertranfire caepiifet exercitus,
portas occluferant Genuenfes,3c popuiarium exi-
tus, militumque diligenter coercebant introitum,
nequa aut illorum inlcitia, aut horum licentia,
parvifque, ut iipe fit, caulis, magna fieret re-
rum commutatio, neu quam etiam fufceperant
a principio belli perfona.n, ut medii eflent, &
adnuc tuebantur, intempeftive deponerent. Ac
tametfi Gagius, qui ad Langenfes ( Porcifera hic
cit Pagus valli) idoneo loco caitrapoiuerat, ma-
gnopereeosadiiortabatur^utauxUia libi mitterent;
alia
Liber Primus. 131
alia ratione fe aoa eife ad hoftes iturum, quos
nunero, & loco fuperiores elfe inteiligeret ; ta-
men in eo perfeverandu.n Geimenfes putabant,
ut ne prius mitterent, quam noftereifet exercitus
ultra eos moates profedus, qui Ligurian a Gai-
lia Cifalpina dividunt, & Ligufticaec, ut diitum
fupra eit , fauces appeilantur: idque ipfum int
Arangueliano foeJere adfcribendum, eaque de
caufa curaverant, quod verebantur, ne patefaiia
ante id tempus ibcietate, ftatin in fiaibus fuis
Auftriacos hoftes hab:erent, id quod Reipublicae?
detrimeaiofum eflfe exiftimabarit . SLnul defcen--
dere aperte, palamque in partes auxiliis miffis
nolebant, nifi prius exploratis quantum poterant
rebus, quarum prope certus videri tum poterat
exitus, atque adeo oftendendas amiciti^ tempus
opportunius, cum tnbus magnis Philippu Gailo-
rum, & Gagii exercitibus conjunilis in Galliam
Eorbonii Cifalpinam irrupiiient: ipft autem ad-
verfus vaftitatem, caeterafque beili clades, Sc Lk
gufticarum faucium anguftib, & tantomm. exer*
cituum conjun6lione tutiores eifent.
At Gagius neque fine Genuenfium auxiliis
Ligufticas fuperari poiie fauces dicebant, neque
ducis confiderati eiie judicabat , eos reiinquere
poft fe non aperte ibcios , a quibus omnia fere ad
bellum neceilaria expedanda eiient, 8c quorum
auxiliares copias tanquarn obfides habere poifet.
perpetuse ipiorum erga Borbonios voluntatis.
Ir\terim Philippus Gagioad duo miiiia Dra-
conum, 8c provincialium Hifpanorum Pyrochi-
trophorum cohortes fumma virtute, quibus Augu-
ftinus Aiiumada prxetar, auxilio miiit; item
I z Fa«
132, De Bdlo Italtco
Patris, Socerique nomme Marchionem Chetar-
dienfem Gallum, 8c O-Walium Hibernum, qui
apud fe in exercitum erant, Legatos Genuam
miiit: quorum alter Sarmatica erat legatione no-
tus 5 alter, ut poftea, confe&o bello, cognitum eft,
conciliandx pacis auitor prascipuus fuit, cum
poft incomnodam plures Genuse menfes fimula-
tana^ valetudinern , mutandi, ut diSitabat, caeli
caufa, in Britanniam profe£tus eft . Hi igitur
in Senatum introdarti, Gailiarum fe fe, atque
Hifpaniaruot Regum nomine, quorum infignis
femper fuhfet , & pr&cipua tunc eifet erga Rem-
publicam benevolentia , & fides , veniffe oratum
dixerunt, ut auxilia Genuenfes Gagio fubmitte-
rene, quae nifi ftatim fubmittantur , non poffe
Hifpanos, Neapolitanofque omnino progredi , &
futurum fortalie, ut ad nihilum incredibilis eo-
rum virtus recideret, aufi qua funt afcendere
alnilimos montes, tranfire rapidiilimum flumen,
extremam tolerare inopiam , qu# facilia ex diffi-
cillimis non tam ani.ni magnitudo iilis innata
nationibus, quam Genuenfis auxilii fiducia rede-
gerat : non fe fe arbitrari temporis cauU, aut (1-
muhua Genuenfes amicitia focietatem cum Bor-
bo.iiis inftituiife. Quid tam porro juftx , verx-
que amiciti# repugnare, quam (i, quod triduo,
ad fummum quatriduo praitaturi ex faedere fint •
fijjliilimorum id amicorum precibus reprxfentare
illiberaliter quodammodo denegent? debere eos
communem potius utilitatem, ex qua om.ua ho-
mines interpretari foedera oportet, quam foede-
rum formutas, & verb.i (peftare: fa&um dic
Aranguciiiiimn fa-dus, ut communibus viribus
com-
Liber Prtmui. 133
communis repellatur hoftis : at Genuenfiuni
cundacione ifta inopportuna non repelli, ied in-
vitari hoftem, ut, Gagianorum militum paucita-
te contempta, Ligufticas continuo fauces occu-
pet: quibus occupatis, & Gagium ad rem geren-
dam inutilem efficiat , Sc ipfos quafi in vinculis
habeat, ne ea, quae Reipublicx intereife cogno-
verint, qu?equx ille admodum timet, decernere
audeant- Id vero fi accidat, quo tunc Arangue-
fiani faederis conftlium? Quo virium communi-
caniarum fpem? Siu autem in coraiiiis capien-
dis unam intueri fortunam velient, omnia ha-
ftenus accidiife Auftriacis adverfa, Borboniis fecun-
da: illorum femel, atque iterum ab invictiifimo
Rege Gallorum fufas in Belgio ac fuperatas co-
pias, quas Batavorum etiam, & Britannorum e-
xercitus fublevabant: unam ciie in Italia Ge-
nuenlium civitatem, quas certiflimam Borboniis
viftoriam creare poffit: ejus patefadta focietate,
fugae fe ftatim Auftriacos mandaturos,. neque
ullum confiftendi illis in Italia iocum fore .
Proinde vel amicitiaj, vel utilitatis , vel denique
fortunae caufa ne cundarenturauxilia Gagio fub-
mittere : libere jam , atque audader defcenderent
in caufam, Sc quos hoftes jamdiu fenferint, pro
hoftibus aliquando haberent ,
Genuenfes Legatomm permoti eloquentia y
quam Borboniorum adjuvari viiloriis hteliige-
bant, & quod ingratum fane videba&r tantulae,
ut apparebat^ reicontroveriia, in ipfo focietatis
initio fociorum oflfendere animds, & quod eo
erant progrefli, ut magis liceret non caepiiTe ,
quam coeptum iemel non exequi ufque ad ex*
I 3 tre-
*34 De Bello Xtalico
tremum. Millia hominum o£fo, & qu£ ad eo*
rum, bellique ufum pertinebant , auxilio mitten-
da eiie Gagio ftaum cenkierunu Horum fumma
imperii tradita Joanni Franciico Brignole-Sale
eft, cujus poftea., cum Reipublicge Principatum
adeptus eft difficillimo tempore, virtus nobili-
tata eft . Item S. C. , quo mitti auxilia
decreverant , renunciari Auftriacis , eorumque
fociis per legatos oportcre iuos, ftatuerunt. Tan-
ta autem erat erga Reges obfervantia Reipubli-
cx^ ut ne Regi quidem Sardiniss ipfi nomina-
tim bellum denunciaverit, tametii Vormacienft
irritata foedere iuas ab eo imminui , trahique in
difcrimen opes videret. Et per eos forte dies ac~
ciderat, tit Eques Alfierius, qui in agro Nicx-
enfi Sardinienfibus copiis pneerat, in Genuenlium
oppidum Albintemelium, ubi Hiipanorum erant
horrea conftituta> impetum faceret, & prrdidio
dejetto, iVumenti^pabulique^quod iubito poterat,
per equitescomportaret , reliquum 5 necui Genuen-
fibus ufui eiiet, incendio corrumperet. Denuncia-
tionem Reipublicse Britanniae Rex cum intellexkiet,
minacirer relpondiiie fertur^cum fuarum clalliurri
Prafettis imperaturum dixerit, liquid in eam rem
fibi videretur, quanquam Genueniium apud eurn
Legatus neque amici, neque hoftis loco hibitus
Londini permanient. Rex autem Sardiniae nihil
acciclhic novi dixit, fi Genuenies bellum denun-
ciarent^ quod iuis favendo hoftibus jamdiu \
rent, neqiK* ita tamcn occultiilime , ut perfpici
non poiict. Quibus auditis, Hieronymus Curlus j,
qui apud Regem Genuenlium Lega us erat, in
patriam rediit, illato beilo. At Bartholomseus
Lau-
Liber PrimuS. 135
Laumellinus, qui oppido Novis Genuen:iurn
juifu praerat., ad Comiteai Sculemburgium in
caftra Auftriacorum fe contulit, atque ita ex
au^ioritate Senatus cum eo egit: Genuenfes ne-
que priores Auitriacorum focio, atque amico
Regi Sardinia:, neque fine caufa, bellum denun-
ciare; neceifario facere, invitos, atque omnia
prius expertos, fi qua poffet sequitate componi:
unum fe fe infimis pene precibus oraffc, ut quas
Reipublicae optimo femper jure fuiifent, atque
effent , ea eiie infigni injuria ne definerent : ne
id quidem propter Vormacienfe foedus impetrari
potuilfe: fuos jarn ab Rege Sardiniae fines vio-
lari, ad Albintemelium effringi, diripique horrea :
quonam hxc omnia, nifi ad Reipublicaj perni-
ciem pertinere? proinde non eife ipfis fuccenfen*
dum, fi, ut effet diclum, neceffario ad arnia
defcenderent , q\xx inferri fibi jarnpridem vide-
ant, fi fui muniendi caufa Borbonios focios ad-
fcifcerent, fi iis auxiiia mitterent: nihil fe pro-
pterea de fua erga Auftriacos benevolentia , at-
que obfervantia detracium arbitrari; quandoqui-
dem jure Gentium obtinuerit, ut amicos con-
tra amicos auxilio juvare, falva amicitia, liceat;
nemini injuriam facere, qui fua tueatur; impe-
rium fe fe acceptum a majoribus veile confer-
vare: quo imperio ille haberi indigniffimus de-
bet, qui retinere illud quacumque radone aut
non poffit , aut non audeat . Dicentem Laumel-
linum interpellat Sculemburgius, & difcedere
conantem prohibet, eodemque temporis veftigio
Clericianae legionis inftru&oreni cum cquitum, ac
peditumparte raittit^ qui Reipublicae prafidium,
I 4 quod
1^6 Dc Bello Italico
quod erat Novis, captivum abduceret, ipfumgue
oppidum haberet prsedse loco * In quo nonnulla tuit
hominum querela, qui Sculemburgium fuas magis
ixx, quam juri Gentium obtemperaiie dixerunt.
Habebat, uti diximus, caftra Gagius ad
Langenfium pagum > & ficuti Genuenfium dili-
gentia omnium copia rerum abundabat, ita pra>
miorum tenuitate, quibus donare exploratores
ipfe confueverat, flagitiofe erat ab exploratoribus
imparatus. Nam Gagius aliense pecuniaj non
appetens, fuae parcus habebatur: id quod non-
nulli in Imperatore reprehendunt, cui propofi-
tum unurft illud eife debet, utvincat,& vi&o-
nx caufa non fuis, non alienis parcere bonis
oportere ajunt. Sed exploratorum paucitate fie-
bat, uti hoftium neque conlilia, neque itinera
cognofcerentur, ut levi auditione, & falfis ple-
rumque rumoribus interdiu, noduque conclama-
retur ad arma; fic ut tam incertis rebus non
militibus quies, non ducibus ratio eifet certa im-
perandi, omniaque erroribus, ac fufpicionibus
perturbarentur . Qux res impetus etiaai noftros,
confiliaque tardabat; propterea quod non fatis
celeriter explicari poterant , cum ignorarentur ea ,
qux apud hoftes gerebantur, & ad quae accom-
modare fua faepillime conlilia Imperatores lolent.
Pmerca Philippici exercitus mora, quiaim Ga-
giani exercitus iter confentire debebat, non |
vo erat noftris ad progrediendum impedimento.
Philippus enim, expugnatis in itinere Loano,
Oneliaque, caftellis fatis munitis, procedere y
latim, ac Savonem vix aliquando tandem per-
veniiie dicebatur. Hxc erant,qux Gagio diutiu»
ad
Liber Primus* 137
ad Langenfium pagum morandi afferrent caufam*
Jam Philippi, jam Genuenfmm auxilia ia
Gagii caftra convenerant, Sc tanto militum nu-
mero au&is copiis, ad hoftem proficifci Gagius
conftituit, cognita prius loci natura, quae erat
ejufmodi. Porciferam vallem, quas in longitudi-
nern pailuum circiter x. millia patens ab amne
appellatur, qui iilam interfluit, quique modicis,
ac prope nullis aquis eft, nifi maximi accidant
imbres, neque longius ab Genua millibus paifu-
um iii. Arenam inter, Cornilianumque pagos
in mare influit; quam vallem hominibus, aedi-
ficiifque frequentem, & cultu, profpe6luque arnae-
nam colles cingunt leniter acclives, qui in mon~
tes ftatim aifurgunt editos, atque afperos : atque
hi in anSas tandem coguntur fauces , quas Ligu-
fticas appellari diximus. Has intra fauces una eft *
militaris via, reliqua funt prseterea itinera duo,
quibus etiam patet aditus ad Genuam paulo ta-
men impeditior, atque difficilior; quorum itine-
rum alterum ad dexteram eft Ligufticarum fau-
cium ab ea parte ? qua mons eminet Flacconius,
Iriaque amnis labitur; ad finiftram eft alterum
ad alterius item montis radices, qui Gazius di*
citur, editiflimufque eft omnium circumjacen-
tium. Tam illa militaris via latior, quam an-
guftiora hxc itinera duo in unum confluunt ul-
tra Ligufticas fauces ad 06lavium vicum, eo-
que Gavium verfus, Novafque itur, oppida Ge-
nuenfium. Magna eft harum faucium in bello
opportunitas, ut qui eas prior occupaverit, ho-
ftem repeliere levi negotio queat ; fi a duce mi-
lites non deferantur, & fi 3 qui vallem, montef-
que
13» T>c Bello Itallco
que incolunt, armis aptiflimi homines ac ferl,
confentiant. Tunc eas occupaverat prior Gagius,
& prafidio cohortis impolito, atque addita mu-
nitione diligenter tuebatur. Auftriaci^ne faucium
praoccupatione premerentur, impetum adverfus
montem facere in cohortem conantur, noftri, ne
locum maxim# opportunitatis turpiter dimitte-
rent, paratiiTimo erant ad propugnandum animo.
Contenditur praelio; Sc noftri, quod loco, nu-
meroque praftabant, celeriter hoftes dederunt in
fugam: fugientes fylvse, tramitefque texerunt,
a quibus illi prote&i, atque occukati, paucis
amiflis, ad Ottavium Me vicum receperunt,
iifque fefe adjunxerunt, qui fubmiifi a Sculem-
burgio numero ad feptem millia cum paulo an-
te vicum tenuerant, & nadi opportunum non
longe a Lemure amne in valle collibus pr&fepta
locum, qua neceiiarius erat noftris, & perangu-
ftus, fi perrumpere vellent, aditus, hu.ic fotia,
atque aggere communiverant , & occupatis coIIn
um jugis, loci natura, atque operis munitione,
circumjedifque ibi forte muris, quibus agri pri-
vatorum ambiebantur, freti pronibere noftros
tranfitu fperaoant. Quibus rebus cognitis^ Ga-
gius, profectionilque, uti demonftratum eft, fu-
icepto confilio, farcinarum, atque impedimen-
torum magnam partem Genuam verfus remitti
jubet, quo tutius collo^arencur, neque muho
militum prarfidio ad ea tuenda opus eifet, ipfe
expeditiore, & in tres partes diftriburo exercitu,
occurreret hoftibus. Dexteram partem eo ire iti-
nere iuflit, quod ad montem pertinere Flacconi-
um dbrimus, eique ducem Vievillaeum JLcgatum
pra>
Liber Primus. i$g
prafecit: finiftrae Comitem Sevium Legatum
praepoluit, qui prater montem Gazium eam du-
ceret. Dux Mutinenfium, ipieque una Gagius
media; aciei pr&fuerunt , & militari illa intra fau-
ces via proceiierunt . Equitatus poft tergum re~
jeixus, quod locis afperis, atque concifis ejus
inutilis opera videhatur, lentius fubiequebatur,
agmenque cogebat. Legatis mandatum erat, ut
iter moderarentur, neu prius concurrerent , quatii
telum emitti exaudirent, ut undique uno tem-
pore ad emiiii teli iragorem in hoftes irnpecus
fieret ^ nullaque illis •> ut inferioribus nurnero., &
ab utroque latere circumventis fpes fugas relin-
queretur. Appropinquabat hoftibus Gagius; at
Legati morabantur. Namque circuitu majore,
& afcendendis 5 delcendendiique collibus longius
erat Vievillaco iter; & Sevius prater eandem
interfepti itineris diflficultatem in ipfos imprudens
inciderat hoftes, qui omnibus ab ea parte falti-
bus deceififle falfo dicebantur, neque, certi quid
eflet, fciri per exploratores poterat, quorum ,
ut fupra docuimus-, mira erat paucitas. Ac ta-
metfi loco eos. confeftim cedere coegerit, id ip-
fum tanien fuum hoftibus iter aperuerat, & mo-
yx injecerat aliquantum, utab fuo latere circum-
ire in tempore hoftes, ficut convenerat, non
poffet. At ii, qui in media erant acie, cum pro
fe quifque in confpeftu Ducis Mutinenfium, &
Comitis Gagii Imperatorum etiam difficillimis
rebus operam navare cuperet, retineri non po-
fuerunt, quin locum fubirent iniqimm, hoftium
afcenderent aggerem, adeo ut nonnulii fublevati
alii ab aliis in furnma confiftere munit ione , ibi~
que
140 De Bello ttalico
que propugnantes interficere auderent. Hoftes locci
freti manu, & natura munito facile noftros au-
dacius fubeuntes deturbabant , &, cum nullum
fruftra jaculum defuper mitteretur, caedebant > vi- *
■debaturque jam non fine ingenti noftrorum cae-
de perrumpi poffe, propterea quod magno ipiis
loci iniquitas praefidio, noftris detrimento erat#
Quod cum Gagius animadvertiiiet , iubito tor-
menta aliquot adduci, quibus agger dirueretur,
& adverfa locari juifit. Qua re perterriti , fimui
cum altera ex parte prope jam Sevius adeifet,
ex altera Vievillseus defcendere impreiiionem jani
fadlurus cerneretur, tum a fronte fuccedere no-
firi acriter non deiifterent, illi, reli&a muaitio-
ne, ad O&avium vicum, indeque citiffime fefe,
circiter o&ingentis amiifis, ad Sculemourgiuni
in caftra receperunt. Neque illorum quilquam
fuperfuiifet, fi aut Legati ab utroque latere, ut
erat praxeptum, uno in hoftes concurrhient tem-
pore, fugarnque iis interclufiiient, aut fugientes
pars equitatus, quem omnem non fatis pruden-
ter rejeftum eiie poft tergum dixitnus, confe&ari,
atque opprimere potuili
Recepto Gagius O&avio laboriofa Gaviuni
via proficifcitur , quam etiam hoftes interrupe-
rant, ut eilent noitri ad infequendum tardiores:
quo cum tandem vehiffet, oppidum ipfum, quod
arcem habebat fatis vahdam, communire, atque
inftruere jubet, ut eo pecuni ibli-
atque omnem belli apparatum con-
dum ipl eviilium
Legatum, lo agmini \ n-
das Novas, Sc commeatuum ab Genu^ fubve-
&io
Liber Vv)mui. 14*
flioncm explicandam mittit; Sevium pmerea
Legatum mittit cum tormentis fex, duobufque
millibus hominum ad expugnandam Serravallis
arcem: qu# quanquam ad Iriam amnem pofita
natura probe munita eflet, prafidiumque ibi ccc.
militum legionariorum Sardinise Rex haberet,
quibus Roicius caftrorum Praefe£ius praeerat, ni-
hiio tamen minus longinquam oppugnationem
fuftinere non potuit. Vehementius enim a Sevio
oppugnata, quam a Rofcio defenfa, cum jam
miliium prsefidiariorum ftationes ollis taft^e in-
cendiariis deflagraiient , undecimo ab oppugnatio-
ne die, deditione faila, capitur, & Genuenfibus
ex Aranguefiano foedere attribuitur.
Interim Philippi, Gallorumque exercitus Sub*
alpinorum prsefidiis e faltibus Montisferrati de-
jedis, atque Aquis fubito Statellis a Pignattello
Legato occupatis, ea feiicitate, quae plerumque
adeft novantibus res, omnem circa regionem in
fuam celeriter poteftatem redegerant. Quibus
cognitis, Gagius difcedendum Gavio, ulteriufque
fibi progrediendum exiftimavit, ut, cum Philip-
pi Gallorumque copiis conjundis fuis, uno con-
iilio beilum adminiftraretur, fummaque imperii
ad Philippum Philippi Hifpani Regis F. refpice-
ret. Erant numero, & genere hominum praftan-
tes copi^ Hifpanorurn, Gallorum, Neapolitano-
rum, Genuenfium. Marchio Malibojus Gallis
prxerat Gailise militiae Magifter : lxii. millia pe-
ditum, viii. equitum habere in armis diceban-
tur . Magna muititudo , magnufque ex tantis' vi-
ribus animus, ut nihil fibi impeditum , nihil ho-
ftibus tutum arbitrarentur . At Sculcmburgius ,
col-
142 De Bello Italico
colledis, qui ab O£lavio refugerant ad Ripal-
tam, Novis reli£tis, citatum agmen rapit, ibi-
que loco munito, ftuminiDuique circumfufo ca-
ftra iocat de fu ri na rerum ad nodum folicitus .
Neque minus xftuans, lahoranfque ab Augufta
Taurinorum Sardininioe Rexvenerat incaftrarquas
quidem Tanarum inter, Padumque amnes pofita
loci natura, pontibus, atque additis operibus
munitiffima erant, & ab beilum ducendum aptif-
lima. Ipfe enim praefidiis, locifque difftcilibus
hoftium impetum frangere , & tra^aiidis condi-
tionibus, ac fimulatione cum Gallis ineundx fo-
cietatis pradentem proceiiam devitare, confiiium-
que ex tempore, ac fortuna capere meditabatur.
Ita Hifpanis, qui nunquam vi£fci 5 nunquam
viftores toties cum hofte conflixerant, & iis,
qui, GagioDuce,Pontificias ultro, citroque Pro-
vincias diu pererraverant , neque tamenquicquam
profecerant, <k iis, qui in alpibus ad Italice por-
tas fexennium jam fere obverfati , in illam auxi-
liis etiam Gallorum irrumpere, cum iaroe tentaf-
fent, nunquam potuerant; farta cum Genuenfi-
bus focietate, fubito in Gifalpinam iterGalliam
patefa&um eft. Auftriaci autem, quimagnoani-
mo ingentique fiducia gerebant bellum, quod &
mare Britannis fociis tenebant ., & locis confide-
bant natura munitiilimis, eofque ex Vormaci
fi toederc fpiritus fumpferant, ut Itaiiam omnem
fuam dicerent, aliis eriperent, aliis donarent,
modo refpicere fefe, & luis timere rebus coepe-
rant. Tanta, traduftis ad amicitiam, & focie-
tatem Borboniorum Genuenfibus^ fa&a eft rerum
in Italia tommutatio.
COMMENTARIORUM
D E
BELLO ITALICO
LIBER U.
CASTRUCCII BONAMICI
Commentariorum de Bello Italico
LIBRI SECUNDI
A D
P H I L I P P U M
BORBONIUM
Parmenfiura , Placentinorum , & Guardiftalleri*
fium Ducem, Ferdinandi Regis Hilpaniarum,
Sc Caroli Regis Neapolis & Sicili& Fr.
PRiEFATIO,
Uerela illa vetm ■■> eoi-
rumque^ PHILIPPE Dux,
crebris ufurpata fermoni-
bus 7 qui inani quadam
antiquitatis fpecie com*
moti , faQidire prcefentia
confueverunt : interiijfe jam apud nos pracla*
rum olim genm hominum , atque virtutum *
71 on magnopere me quidem unquam movitj qui
multa veteriJfus concedens , non adimo nofirh
temporibus rerum gloriam maximarum; eam*
demque femper fuijje video hummoe naturcc
K con«
146 Prcefatio .
conditionem^ ut , //r^ optimum quidque rarif-
fimum ftt , numquam tamen non extiterintjin-
gulares vtrt ^ atque omnt laudis genere excel-
lentes. Nam^ ut alta omittam^ qui belltcts a-
bundarent laudibus , atate certe notfra non de-
fuerunt . Federtcus quidem Borujpce Rex in
Germania , Mauritius Saxo tn Gallta , at-
que tn Ht r panta foannes Gagius dtgnt fane e-
xiftimari debent , qui cum tllts Imperatortbus
conferantur, quorum magnum efl in Gr#cis y
Romanifque literis nomen : & multa funt do-
fni^ miltticeque gefya ab Genuenftbus hoc tem-
pore^ adeoque prxclara , ut vetus illa Italorum
virtus , quam nimia jam jervitute oppreffam
eluxerant ovnnes, revicata ab illis inlucem^ &
auHa etiam ftt . Atqui , Ji ullum ejfe potefl
temporum difcrimen, non in vetu^atis , aut
novitatts nomine , fed in eo pofttum e$, quod
fortunatiores cteteris atates quzdam fuerint
fcriptores ?tattg illu^res^ qui eorum hmitnum y
qui tum florebant, reHeque fafforum memoriam
fcriptis commendatam fuis , nulla extingui ob-
Itvtone voluerunt. Quo mihi vehementtus ex
nodris homtnibus it excttandi videntur, qui
ingcnio , dottrinaque pwvflant ; ut , quoniam in
?2ofiram cetatem res tnciderunt , vtrique maxi-
jne memorabiles , ne tantum illius dccus jace-
re pattantur tn tcncbris, aut incondttis, vel
ineptis narrationibus illu/irari putent . Hilhria
W, qihc mngiftra vitcV ftppellatur , & pofle-
ti maxime inferviat^ opottet; non quid
atium tantummodo^ qurve die Jit , id oflcn*
datyfed quo conjilio^ quaque ratione qeftum
Trcefatio . 147
ftt, de^n^rare debit ; neque fant mentis po-
fieri curabunt fctre , ut eleqanter accubnzrh
impsrator^ quove tenporis punElo in urbem
/iliqxam ovam introierit , fed quam perite fen-
tentiam fuam dixerit in concilio , aut ftrenuz
in acie dimicaverit. At vero his temporibus y
qui rudia quxd.rm monim^nta copio r e , dtligen-
terque collefta atque annotata proferant labch
riofi homines ; quorum induflriam non contem-
no equidem, qutppe quam pojfe biflortco utilem
ejfe videam , funt etiam multi ; qui autem ht-
fioriam itafcribat, quemadmodum Thucydides y
& Xenophon apud Grtecos, Sallu(lius y & C#-
far apud Romanos^ & ne noftros contempfiffc
r jidear y Macchiavelltus y & Guicciardinius or«
nate prudenterque fcripferunt y reperietur for-
tajfe nemo . Atque hujufce rei culpnm nonnul-
li in principes transferunt^ qui cum honedi^
fcrtes videri malint y quam ejfe r illos fcilkeP
exttnftos velient , quorum per literas y fcriben*
dique genus grave , & liberum fua vitia , >detra~
£lts fimulationum involucris 5 in oculis hominum ,
atque tn celebrttate njerfantur omnium gentium .
Egovero non tam princtpum iniquitatem^ quam
perverfitatem accufaverim certorum horninum y
qmcongelaqudedam temere obtrudunt tanquam
aliquod hiQoricum opvis perfettum^ nihilque ar-
roganter fane probant , nifi quod fe affequi poffc
conjidunt. Qutbusnon dubito ^quin mirificus is ar-
chttettus vtdeatur^ qui materiam , calcem^ ca~
menta convehat , perfetiione operisnegle£la,Sed
horum perverfitate judicii HU paulattm mon«
fira irrepjerunt^ ut alii in coacervandis publi*
K 2 cisy
148 Prgfatio .
cis^ privatifqne tabults cetates contererent ip*
fas, fe r eque propterea mi^nos appellari hi%-
ricos vellent ; alii deleciu verborum^ ac fen-
tentiarum hiflortam fieri mendofiorem crederent ;
aitt denique de ipforum veterum ht'iortcorum
laude detrahere non dubitarent , cum dtcerent ,
quod res gefias exomavertnt 5 confiltaque Regum y
atque Imperatorum fuftus explicavertnt 5 pec-
cajje eos in hifyoria vehementer y quos qui fe-
quuntur^ ii funt uni laudatijJimi.Tametft pu-
dere illos arbitror fententi<z fuce^ cum videantj
eorum^ qui ad illas ineptias abierint , fcripta
evanefcere flatim , vix ut appareant ; eorum
autem^qui ab optimorum hi%ricorum vefiigiis
non recefferunt y pofieritate ipfa^ cui potijjimum
fcribere debemus, crefcere , & confirmari. Me
certe magis piget, nobiltjjimorum au6lorum gra-
vitatem^ & vim non ejfe in fcribendo ajfecu-
tum^ quam fecutum ejfe poeniteat. Quanquam
?? e conatus quidem ipfe contemnendus efi in
maximis pr&fertim rebus: Atque eo me minus
indttuti met pcenitere oportet^ quod grate , li-
benterque intellexjrtm , trans mare, tranfquc
alpes , quibus in locts pr&clarijjimx artes , ac
dtfciplina vehementius jam^ quam in carum
quafi parente^ atque ahrtce quondam I:
tpfa coluniur , non reprehendi rationem (eriben-
dt meam ; exemploque nofiro experreftd ejfc
hommum ftndia, qui majore pnfcHj^ quam
nos^ ingenio , atque eruditione td efficiant ; ut y
cum cetas noft mllis.
veteribus cedat^ pulcherrim& ettam alicuius
bijiorix laude cum tllts adnequata
tur .
Prtefatio. 149
tur. Verum, quod bonos altt artes^ omnefque
ad ea potiffimum perfequenda incenduntur , qui-
bus ad opes^ atque ad honores prxmia funt con-
fvtuta, eruditorum idcirco hominum ftudiis
accedat necejfe efi Principum liberalitas , atque
optimus in praeclaros auHores animus. Magni-
ficum efi^ vereque regium, eorum, quibus tm-
peres^ utilitati fervire ; Neque major ad po-
puloSy quam ex re£le confcripta hifioria perma-
nat uttlttas. Qu<z quidem hifioria dat princi-
ptbus regnandt^ dat populis prcecepta parendi,
propofitifque virtutum exemplis, & prcefe??tes y
& pofteros longe omnes excitat ad vera-rvy^
gloriam^ quce magnorum eft in genus ho-
minum pervagata fama meritorum. An^
cum fordido , atque humili cuique e plebe
cpes patere Principum debeant ^ quod non
tam ipforum, quam communes omnium fint ;
iis erunt occlufa^ quorum literis^ atque prcece-
ptts beata fu?it civitates^ ipfi clari Principes ,
ac potentes habe?ztur? Si leviores artifices y quod
corporis fimulacra ignotis ?iota facia?it , ?ion
vulgaribus dignos prcemiis fummi Reges du-
cunt ; qua?yi bentgne invitare 5 quam fovere li-
beraltter decet eos^ qui virtutem illufvrium
virorwm fcriptis exprimunt fais , & perutilh
exemplt imitatio pofteris ut prodatur 5 divino
ejficiunt ingenio ?
Quce res^ Vos , magis quam cceteros com-
movero debet^ oClart/Jimi BORBONII Prin-
cipes, quorum tam multtz funt in Italia prce-
fertim gefice res amplce^ atque magnifica?, ut
carum pati intercidere memoriam grave fit-
K 3 V*
i <o Frcefatio .
Vobis j Italia vero dignitati iniquum, virtun
ipfi prope injuriofum futurum. Quis Carolt
Neapolis^ ac Sictlice Regis fortitudinem? Quis
confilium? Quis tuum, PHILIPPE Dux, ad-
verfis^ fecundifque temporibus eundem femper
antmum non maxime celebrandum^ ac fcriptio-
we dignifjimum judicet ? Me quidem de Italico
bello fcribentem , quod bellum atrox , (y peri-
culofum propter Te totum^ atque abs Te fere
tvtum gefium efi^ inaudita virtus rapiebat in
ddmirationem fui. Videbam enim habuiffe Te
puertttde tempus txtremum principium muximo-
rum imperiorum^ neque^ cum ajjidue inter te-
la^ ac c<zdes verfarere^cum frigore^ cum calo- '
re fape nimiovexabare, ullts wiquam ejfe pe-
riculis deterritum , frattum incommodis ; eun-
demque Te^ qui toties hofiium impetus penc
puer fregeras^ gloriamque viceras omnium Im-
peratorum , nunquam in vifforia fuperbum 5 /;/
bello crudelem fuijje intelligebam. Qii£ turt
vero in pace moderatio? Nam^ cum fejfts^ at-
que exhaufiis diutino bello provinciis, viftorcs
communi faluti conjulere vellent , vtHi fucv :
neceffarto faflum efi^ ut ea Tibi ItalicV pars
obvenirety qiicz propter angufios fortaffe fincs
non generi , non animo^ non tuts certe rebus
gc a ts par cjjet : neque in hac aut tcmporum y
aut fortuna tnjuria quifquatn Tc mjrenttvi^
lamentantcmque vidtt. Atque tllam tamcn
Itiitct rcgioncm haud Te vel tdco indignam
exiftimiivcris , quod Elysam Matrem Tuam
edtdcrtt, Reginam cxccllotts anmto^ ac vi,
U pwdittim. Qua una commcmordta Lmdi\ ni-
hd
Trcefatio. 151
hil de Farnesiis confilto, manuque prtzftantibm
vetertbus ejusprovtncix domi?its , nihtl de urbi-
um pulcritudtne , agrorum ubertate^ civium in-
genio, quam ad bonas artes propenJi y quam
cxteris ho r pitales ftnt , nihil , inquam , attinet
dicere . Una enim illa inobjcurare coeteras ejus
regionis laudes, Ttbique, PHILIPPE Dux,
non ingratum afferre laborum y ac pertculorum
fruffum videtur. Sed hos ipfos labores, h<ze
pericula, virtutes illas gravi^ & copiofa aliqm
hi^oria non enarrare indignum fane eft^ atcjm
ab Italtcorum ingeniorum prceftantia alienum\
cum prcjeferttm tanti Principis adventu Italiam
ipfam otio^ ut vera fatenmm 5 languentem tur*
pijjimo^ atque in mores abeuntem barbarorum fpes
fit , commotam jam Caroli Fratris Tui Regno
japienttfJimo^dT i?2vi£lo etiam Genuenfium exem*
plo^ revocari aliquando pojfe ad optimas illas
artes domi^ forijque recolevdas, quarum (ludio
eluxit illa quondam, veluti divinum aliquod
lumen . Equtdem^ PHILIPPE Dux, quanquam
neque ufu fatis^ & ingenio parum poffim, no-
lui tamen in tam abundanti rerum abs Te ge^
fiarum materia ipje mihi deejfe , Itaque fe-
cundum hunc Commentariorum meorum de bel-
lo Italico librum confcribere , Tibique confcru
ptum ture , ac mertto dicare ??on dubitavi • ne-
que putavi^ aut repudtaturum Te^ qui res ad
fcribendum maximas adhibuijfes^ Jcriptoris pa-
trocinium : aut^ cum alii five cejjarent^ five
fcribere non auderent^ fedulitatem noflraminu-
tilem cuiquam^ vel invidiofa?n fore .
E'f a?v ertyvelfom > %aX\rV#v iccufi&ow yyVjrlo*
fopis otktjQivov f&iov ryv in rtjs irpxyuxriKm IVo-
pfas Tripiyiyvo^iviiv i(jnretpixv • Movj; yap outj; ^cij-
pfc j3Xa|3vs eVf TayTO^ Houp£ h^ Trtpfs-otVgos npi*
f<xs dhtitiim dnoTiKei ra fieKriom*
TLqKv&ios* Irop. B/#X, <*<
r S3
COMMENTARIORUM
D E
BELLO ITALICO
LIBER SECUNDUS.
Dventu Philippi, Gallorum-
que in Cifalpinam Gailiam,
Gagiique aufto exercitu auxi-
liaribus Genuenfium copiis,
Auftriaci, qui ad equitum, pe-
ditumque rnillia erant xv. , ma-
gnum in timorem perveniunt,
ne, congredi tam impari nu-
mero fi cogantur, delperatis rebus, Italiam di-
mittere omnem necefie habeant. Rex autem
Sardiniae, cujus maximeres agebatur, animo vai-
de laborabat, ut ab imminenti fefe periculo eri-
r peret. Uli erat certiffimum omnia prius expe-
ri-
1^4 Dc Bello Italtco
riri, quam Philippum Hifpani Regis F. Neapo-
litaniFr. haberemagnum in Italia imperii aemu-
Ium, & finitimum. Itaque focios fuos de auxi-
liis Germanos, de pecunia Britannos adhortari
per literas , nunciofque non defiftit: quorum al-
teri Borufco, alteri domeftico bello (quod Ca-
rolus Odoardus Stuartius Roma improvife pro-
fedus, & Stuartianis in minori Britannia parti-
bus excitatis, incredibili animi magnitudine gere-
bat) implicati quod eifent, non multum adju-
vabant. At ille acris animi , msgnique Vir dele-
ftum nihilominus habere perieverat inclinatione
temporum, ac fortunae non deterritus: pecunias
cogit: oppida firmat : quas habet numero mil-
lium vix duodeviginti copias contraiiic. Locum
caftris deligit , ut diximus , natura loci manu-
que munithfimum . Munitiifimis item Alexan-
dri#, ac Derton& arces progredientibus oppone-
re Borboniis conftituit. Scnbit Suilemburgio,
quoniam, disjeda manu, pares eiie nequeant,
ad fe ut quamprimum veniat: contractis copiis,
occupatifque regionibus, e quibus repugnare pof-
fint, Borboniorum tardari impetum, Sc tempo-
ris expectari opportunitatem poiie.
Sculemburgius erat eo tempore ad Ripaltam,
& qui jam ante fibi timens, adjungi Regi Sar-
dinia vehememef euperet, muko celurius, his
litcris acceptis, ad euni properavit, &, conjun-
non longe ab co loco, ubi Tana-
. n influit, ad Augullam Batienorum
confedit. Lsevum ipfe, Re\ SartKnia dextrum
caftrorum [atus ohtincbar: quortim efrait cjul-
modi fitus, ut pofita locis irudiioiniunis omni-
um
Liber Secundut. 155
iirn rerum abundaret copia, & fluminibus mu-
nirentur iifdem, quibus continebantur. Quocum-
que autem Borbonii irruerent, live Alexandriam,
five Dertonam, quse non multum a caftris abe-
rant, oppugnare vellent, faciie erat Regi, Scu-
kmburgioque ex tam propinquis caftris in utram-
que partem fubfidio accurrere, atque oppugna-
tionem repeniino, fi opus effet, incurfu diftur-
bare • Illi pontes in Tanaro , Padoque effecerant
duos. Hos magnis operibus, ac prafidiis firma-
verant. Ex his levis armatura pedites, equitef-
que emittebant, qui latius vagarentur, vias ob-
fiderent, commeatus noftros, & pabulatores in-
terciperent. His rebus tranfalpina auxilia expe-
&are, Sc bellum in hyemem ducere cogitabant;
quo tempore plures poffe rem cafus recipere
fperabant .
Gagius , communito Gavio, quo in oppido
omnem belli, ut antea diftum eft, apparaturn,
#grofque deponeret, ejufque oppidi arce Prafe-
&o Laurentio Imperiaii tradita, qui eam cum
Varennenfi de exercitu Genuenfi cohorte, &
Carofium item tueretur, difcedendum inde, uite-
riufque fibi progrediendum exiftimavit. Itaque
rei frumentariae provideri, ve£turas civitatibus
defcribi, caftrenfes atque obfidionaies machinas
fupportari mandat. Militum contentiones, qux
in exercitu ex tot nationibus, generibufque ho-
minum variis conflato interdum fuboriebantur,
feveriori coercet edi&o , ut nequis fefe vetera-
nus tyroni, Hifpanus Genuenfi, Neapolitanove
intolerantms miles pratferret. Hortatur, ut, de-
poiitis inanibus ajmulationum ftudiis , una omnes
men-
t$6 De Bello Italico
rnente bello ferviant; neque fe in milite verbo-
rum arrogantiam, fed virtutis laudare praftan-
tiam dicit . Vievillseum legatum commeatuum
explicandorum caufa jam ante Novas miiium
revocat, eundem, aliquot ' Novis prafidio cohor-
tibus reliclis, cum parte, quam habet, copu-
rum, explorare iter, primoque agmini praseiTe
jubet. Ipfe cum reliquo exercitu fubfequitur ;
& fecundum Lemurem amnem iter faciens, Ca-
priatam eodem die venit. Quo cum yeriiffet,
caftra in fatis ampla planicie facit, qux ufque
ad Predofam Alexandrini agri vicum porrigeban-
tur. Ea venit in caftra Liguftica Genueniis i
xercitus iegio . Hujus legionis Centuriones, qui
Protribunorum mil. loco mererent , cives erant
ex nobilitate parato omnes animo ad quodcum-
que pro Reip. dignitate periculum fubeundum.
Ibi vero Gagius cognofcit, ab Rege Sardiniae in
una caftra receptum Sculemburgium. Cui qui-
dem fi nihil efiet fpatii datum ad fefe cum Re-
ge conjungendum, &, Capriata pofthabita, fi fta-
tim ab Gavio nihil moratus ad Julianum pa-
gum re£ta Gagius contendiiiet , exiftimabant
plerique, futurum fortaiie, ut ferme in ipfo beU
fum initio finiretur . Nam Sculemburgius, pwe-
occupatis ab Gagio viis, neque facilem ad Rc-
gem acceflum, neque tutum habebat receptum,
ik cogebatur, ut numero, animoque inferior
multo noftris, alieniffimo tempore, k>nge ab
Reg< tiae abdu&us* dimicare , aut [riani,
Tici - receptum parare fu-
g# Quo in , imminentibuis
ais , & Rej dinig demo-
ran-
Libcr Secundus. 157
rante Philippo, magaa ipli miiitum, atque o-
mnium fortalfe rerum jaelura facienda erat. Si-
mili ratione Rex Sardinias cum auxilio Sculem-
burgii nudatus, neque per fe impari numero
Philippo, Gailifque irruentibus obviam ire, ne-
que iuisfecaftris tenere, ne a multitudine noftro-
rum intercluderetur, poifet, coaitus effet , aut
tenuilfima victoriae fpe de imperio ac falute uno
pralio decertare, aut infigni cum detrimento
Alexandrinum Sc Dertonenfem agros dimitterc,
Sc Auguftam uique Taurinorum profugere: quod
utrumque certiflimam perniciem afferebat ei, qui
neque finnum, neque amplum haberet exerci-
tum, eoque exercitu fortunas omnes contineri
fuas videret. Ita Sculemburgio moraGagii, Re«
gi Sardinirc Sculemburgii celeritas falutem attu-
lit.
Interim ex omni fere ea regione, quse cis
Tanarum eft, Bormiamque amnem attingit, le-
gati ad Philippum veniunt, fuorum qui excel-
lens ftudium profiteantur , polliceanturque omnia
fa&uros qusecumque imperaverit . Imperat ju-
menta. Ilii undique conquifita adducunt in ca-
ftra. Quae res maxime fuit opportuna. Nam
peftilentia late ferpens in Subalpinis , & per Ci-
falpinam vulgata Galliam, boves fere omnes
morbo tentaverat , atque abfumpferat , adeo ut
necefiariis ab rebus, raris fubve&ionibus , iabo-
rafetur. Eadem item de caufa, ne carne mili-
tes vefcerentur peftilenti, edici placuit, ut mer-
catori, caionive ejufmodi pecusfine certa cautio-
ne vendere in caftrisne liceret, capitis poena iis,
qui non paruerint, conftituta . Seci Philippus pro-
fpe-
r$8 De Bello Italko
fperis elatus rebus , Sc fecuididima populorunt
voluntate, paulo longius procedit ; caftraque me-
tari ad locum jubet, qui Serfellus appellatur ,
ab Alexandria longe millia paifuum vii.
Gagius quoque viii. omnino dies ad Ca-
priatam commoratus, Bofcum proficifcitur , Ale-
xandrini item agri vicum non ignobilem ; 5c quam
proxime poteft, Philippi caftris caftra ponit . Ca-
ftrorum propinquitate invitati, & dignitace ho-
minis admoniti Dux Mutinenfium, Gagiufque,
& Brignolius-Salius Philippumcoweniunt, eique
de fuo in Cifalpinam Galliam adventu gratulan-
tur. Philippus item Gagiani exercicus vilendi
caufa, profequentibus compluribus legatis, duci-
buique, quo in numero erat Milibojus Gallicx
militi^ Magifter, Sc Gallorum in ictlia Impe-
rator, noftra venit in caftra. ProduAi e^ercitu
per omnes adequitat ordines. Genuenfium copia-
rum rohur, arque ordinem maxime admiratur ;
& Brignolium-Salium funmum earum Prafe-
ftum , qui aderat , intuens: eft vero, inquit,
Brignoli, caufa, cur meo nomine Reip. gratias
per literas agas fingularibus verbis, quod Borbo-
nias partes praclaro (ane, & firmo exercitu, ju-
verit. Philippi afpectu fit maximi inter milites
gratulatio, omniumque animi ad lxtitiam, ardo-
re-nque pugnandi excitantur. Spes augctur vi-
tiori-x. ttaque concilium llitim advocatur. Quo
in conciiio cun deliberaretur, Aiexandriam op-
pugnari placeret, an Dertonam, res Ln cdntro-
veriiam deducitur .
Gagius oppugnandam Alexandriam cenfe-
bat, nequc tantum in Deriona capta prxlklii ,
quan-
Libcr Secundus. i^g
quantum in Alexandria expugnata & prsetidii ,
& opportunitatis eife exiftimabat . Dertona ca-
pta^ quxdeviaquodammodo fit, nihil fere pro-
fici: non loco hoftem moveri, non denique pro-
hiberi, quin, ut fsepe jam fecerit, libere, atque
auda&er in Genuenfem ufque provmciam pra-
daoundus excurrat , comrneatuique intercipiat,
qui ex ea ad nos provincia abunde fupportan-
tur: exercitum vero noftrum aut diftrahi magna
fuoiiiiiia manu, qux commeatus expediat, vel
commeatibus impeditis rerum mopia neceiiaria-
rum premi. Ar vero in Alexandria firmiilimum
noilrb ad omnem oelli fortunam praiidium con-
ftitui; ejufquearce expuanaca . Sc cornmeatus ex-
plican, & Genuenies defendi, & hoftem non
modo cohiberi , fed eo eciam compelJi , ut falu-
tem fuam autancipiti prxiio committat^ autfu-
ga petat U)ngiffima: non Caiale, Haftarnque
Pompejam, Forumve Fulvii tanti ene, ut, a-
miiia Alexandria, fugientibus tutae, vicioribus
difficiles poifint videri : Dertonam ipfam Alexan-
drin# arcis cafum facile confecucuram : neque
quicquam intereiie ipfofne Auftriacos, Regemve
Sardiniae profligent, fine quo Rege vigere Au-
ftriaci in Italia nequeant . Quod fi neceifitate ,
ac defperatione compulfus prsslio velit decertare ,
turn vero intelled^urum Sardinias Regem, quid
cum Anftriacis, Subalpinifque fuis collati invi-
&i Galli, atque Hifpani exercitatiifimi in armis,
quidque Itaiicas virtutis vindices Neapolitani, &
Genuenfes vaieant; qui, ut c^teris rebus inferio-
res fmt, multitudine certe obruere hoftem pof-
funt. Tametfi non tam hoftem verendum, qui
mui-
160 De Bello Italico
multis jamrebus^fui timoris iigna miferit , quam
anni tempus : adeife enim jam , atque appropin-
quare Autumnum ; quo tempore cum maximi ac-
cidant imbres, visque omnes in Cifalpina prse-
fertim Gallia deterrima: fiant, quis fatigatum
pluvia militem continenti infuper labore confi-
ciat ? Quis in tanta proluvie aggerem extruere 5
tormenta promovere, arcem denique tentare au-
deat opere , & praefidio numitiftimam ; qu# Ta-
naro pr&terea non mediocri certe alluitur amne,
in eaque regione fita eft, ubi fuffoflb folo iii.
in altitudinem pedum, aqua abundat ftatim, at-
que effluit ? Proinde y dum tranquillitas elfet ,
dum vires integra militum, oppugnandam efle
Alexandriam, cujus tanta eft opportunitas, dici
ut poffit, ea in poteftatem redada, beilum elfe
prope confeilum. Malibojus contra, eoieminus
dubitare dicebat y quin Alexandrinas arcis oppu-
gnatio feponenda modo eiiet, quod eas res, quas
Hifpanorum imperator commemoraifet, ipfe quo-
que perfpiceret ; intelligeretque non minori,
quam lx. dierum fpatio validiflimam expugnari
arceni poiie, praefertim quam fuccinftam eife
Regis Sardinise , atque Auftriacorum exercitibus
videat: fibi etiam perfuadcri, non multum inde
ad reliquas adminiftrand is res fuperfuturum tem-
poris ; ied ea ipfa re admoneri, quo diligentius
znuico profpiciat^ ne diutipas oppijgnationis mora
licati, ceteaus noftri rcbus excludantur, r
ea hoftes* opportunitaw; aliqua data, con-
firmentur. Quid vero^ inquit, proficimus, (i in
tatim oppugnatione offendimus? in-
;edere coginiur? An non
plc-
Ltbeir Secundits. \6i
plerumque accidit in bello, ut parvulis ex c&u«
fis magia repente exiftant incoimoda? Et,
incommodo accepto, fi belli initium ducatur a
clade, atque ignominia, quo tandem milites ar-
dore deinceps animorun, qua fidueia vincendi fu-
turos putatis? Quod fore omen reliquorum, ii
male priora proceiferint ? ac jam, ut omnia ce-
dant fecunda, nihil hominum, nihii fortunx vi-
tio peccetur, nullofne crebris hoftium eruptioni*
bus, ignibufque miiites abfuni? nullos txdio la-
borum, periculorumque dilabi exiftimatis. Qua
vero tunc mancum jam, Sc debilem, hyeme ad-
ventante maxima, adducemus exercitum? Num
Aiexandriacapta, reliqui praterea eft nihil , quod
agendum fit? Non Dertona ipfa recipienda? Non
pacandi Infubres? Non Mediolani arx ? Non Fo-
rum expugnandum Jutuntorum? Ideone alpes fupe-
ravimus, ideo maximos comparavimus exercitus,
eofque tanto com nea:u^ & inolimento contra»
ximus, ut Philippo Gallorum Regis Genero,
cui Cifalpina omnis late Gallia non fufficit, u~
mim tot rebus qua^ratur oppidum, eoque oppi-
do imperii ejus amplitudo circu nlcribatuf? Qua-
re, ne tantus ad maxima, fuperoiiiino delectu^
colle&us exercitus circa unius arcis maenia con-
fenelcat, omittamus Alexandriam, quae difificileai
habet, & longinquam oppugnationein; ac Der-
tonam potius oppu^nemus, quse neque militum
noftrorum vires difEcultate oppugnationis atteret,
neque dtuturnitate morabitur. Quod vero ad
commeatus expiicandos ^ 8c Genuenies tutandos
attinet, non eft, cur fimus de commeaabus
nimium folliciti, cu;n tantum equitatu valea*
L mus?
\6z De Bello ItaVico
mus? neque video, quare ab iis hoftibus tanto-
pere Genuenfes timeant, quos adventu noftroti-
mere vehementer, & latitare vident. His in u-
tramque partem difputatis, cum a Gagio nihilo-
minus, atque ab Hiipanis, & Genueniibus , qui
concilio intererant, acriter refifteretur : oppugna-
te, inquit, Alexandriam, fi ita vultis, Malibo-
jus, & id commociore vultu, ut excandeicere
videretur: mihi qutdem certum eft, inqnit, tota
hac ab oppugnatione tamdiu aD~iie cu n meis ,
Rex dum relcribat. Daturum enim fe ad Regem
literas, quodque ille in hanc rem imperaviifet ,
id fe facturum pronunciaverat . Qux oratio cum
inftituta eiie videretur extrahendi temporis cau-
fa, commodius muito Gagius duxit daremanus,
quam altercando, expeflandoque diem ex die du-
cere,& bello opportuniftimum terere tempus . Ita-
que fuperavit fententia Maliboji, etiam quod ei Phi-
lippus accefTerat, qui Regis Philippi patris infti-
tuto, ingenioque fuo Gallicis ftudebat rebus,
quodque ad Gallos redire iumma rerum,& con-
iiliorum videbatur. Namque Hifpanis ab Philip-
po Rege datum erat in mandatis diligenter , a
Gallorum fententia ne recederent, quorum opi-
bus, atque auxiliis ad Italicum bellum uti fe
poiie arbitrabatur. At Galli, qui Hifpanorum
conjuntiione fatis habebant diftrahere in Italiam
Auiiriacorum vires, ne tantum in Germaniava-
lerent, non tam enixe favebant, & cupiebant
Hifpanis, quam videri volebant ; vel invidia ,
communi humanai gentis vitio, quod Qiae detra-
6tum potentiae cred^rent quidquid acceffiflet alie-
n<e , vel timore quodam pcrmoti, ne potentio-
res
Ltbcr Secundm. %6$
res Hifpani fa£H confilium fibi caperent feparatim %
neu pacis bellique conditiones ab fe latas con-
tumacius abnuerent , quam pati homines pof-
fent, qui omnia ad arbitrium, atque utilitatem
referrent fuam.
Concilio dimiflb , Philippus ab. Serfello,
Gagius a Bofco profe$i., diverfo uterque ab A.le-
xandria itinere, quo primum contendiile vide-
bantur; Phiiippus non longe a Bofco ad Friga*
riolum, Gagius ad Julianum pagum, eumque
locum, qui Garofolorum turris appeliatur, qui
locus abeft a Dertona circiter miiiia paifum iiu,
caftra ponunt. Mittitur Marchio Caftellareniis y
Philippi legatus, qui ab Novis , Gavioque oppw
dis tormenta, reliquaique res ? ad oppugnationeoi
quae pertinent , iifque m oppidis Genua oppor-
tune fubmiffe ailervabantur .> ad exercitum con-
feftim deducendas curet « Evocatur Piacaronius
Pr&fetius Fabriim, qui ex noftris prope M.uti-
nam caftris, ut antea cognitum eft, miffus ab
Gagio fuerat cum hominum millibus v. praftdio
tormentis , impedimentifque illius exercitus. At*
que iis Pincaronius in naves impofitis , qi\x Ge-
nuam mari deferrentu.r v ipfe cum expedito agmi*
ne terra progreffus, & impetrato ab Etruicis,
qui feu vim veriti, feu, nullis impliciti partibus
quiefcebant, tranfitu; & hoftibus, qui ut ei Lu-
nenfem in agrum defcendenti in itinere occurre-
rent, Veotio duce r properaverant , fumma. vitatis
ceieritate, Rapallum, tandem pervenerat, oppi-
dum Genuenfiumin litore pofitum ad orientem,
atque ab. Genua circiter miilia. pairuum xx. At-
que inde evocatur, qui Dertonx ad oppugnatio*
L z aeni
i6<\. D(f Bello Italico
nem torrhentis, operibufque prxfit. Caftra Gagii
ad Garofolorum turrim, ut jdiximus, pofita
commankmtur. In ea luas transferre copias Phi-
lippus Gonftituit. Perpetux foilas, quibus omnia
fere caitra cingantur, perducuntur, atque aqua
ex flumine derivata complentur. Id tioc conli-
lio, quoniam planiilimoin loco explicata neceiia-
rio, atque eiient obveria ad hoftem caitra, ut
fi ea ille, Gagianis in Dertonenii oppugnaaone
occupatis, tentare auderet, ejufmodi duficulcati-
bus abfterreretur : Philippi autem milites , equi-
teique, & propugnare facilius, & aquari com-
modius poiient . His conititutis rebus > Dux Mu-
tinenfium, Gagiuique, & Malibojus cum pedi-
tatus & equitatus parte proficifcuntur ad caftra
hoftium exploranda Tanarum, Padumque verfus.
Loci naturam , & fitum perfpiciunt caftrorum .
Sala^o in itinere pago expugnato, nonnullifque
exceptis, & interfeitis hoftibus, in quos impru-
dentes 3 & difperfos oflfenderant, in fua fefe ca-
Itra recipiunt.
At Sardinia^ Rex Alexandrias vehementer
timebat , quod eo nos iter habere primis diebus
cognoverat, valdeque perturbabatur , ne propu-
gnaculo imperii fui finniifimo fpoliaretur. Itaque
cohortes aliquot iubfidio in arcem fubmittit. Prx-
fettum per litcras admonet, nihil reliqui ad de-
fenfionem faciat: docet in ea arce unum totius
imperii fui ab ea parte aifxilium pofitum eife :
bortatur denique, ut fidem, & virtutem ad ex-
tremum ulque fpiritum retineat. Ipie tametfi
totis dimicare cdpiis non conliituer.it, ne, luorum
robore amiho, iociis , hollibulque, vi&US, viftor*
oue
Libcr Secundut. 16$
que opportunus ad injuriam foret, tamenedu&o
identidem exercitu , inftruttifque ordinibu^ fefe
oftentabat in armis; atque Alexandriam potifli-
mum refpiciebat, ut oppugnationis tempore, fi
accidat, & praefidiariis cum fpe imminentis fub-
fidii ftudium propugnandi accederet, & noftris
eadem de caufa fpes difcederet arcis potiundae.
Interim Genuenfes fidei, & fociorum non
obliti , Eicerium caftrorum Pr&fe£ium , qui rei
militaris peritiiiimus habebatur, Sc belio Panno-
nico ordinem apud Germanos duxerat, cum ii.
hominum millibus, qui x. millium ex foedere
numerum explerent, ad Gagium in caftra con-
tendere jubent . Gagius ab Juliano dextra pro-
greifus , flexuofo magis quam longo itinere Vi-
ghitiolum venit: qui iocus eft ultra Dertonam
circiter millia pafluum ii. Eodem, uti conftitu-
tum erat, tempore a Frigariolo profeilus in iif-
dem ad Julianum caftris, unde Gagius difcefle-
rat, Philippus confedit, equitefque , ne longius
a caftris progrederentur, plurimorum dierum pa-
bulum habere conve£tum juffit. Ita media erat ■
inter duos exercitus Dertona: neque hi tarn lon-
ge inter fe diftabant, ut alter alteri auxilium
ferre non .poifet . Oflicia Philippus, 8c Gagius
partiuntur inter fe. Gagius Dertonam oppugnet •
Philippus contra hoftes confiftat^ nequa illorum
poflit irruptio oppugnationi moram, militibufve
in opere occupatis inferre periculum.
Capta, ut diximus, Serravallis arce , eadem-
que Genuenfibus ex foedere attributa, ad eum
locum publice ex S. C. recipiendum Brignolius-
Salius profeilus erat. Caftronovo-prasterea, Iria-
L 3 que,
\66 De Bello ItalicB
ijuc, reliquifque omnibus circum Dertonam vU
cis ^ agrilque in poteftatem reda&is, & jam ad-
veftis a Caftellafenfi tormentis, cum nihil effet,.
objeftis ab ea parte Philippi caftris,a RegeSar-
dinise, Scuiemburgioque tiniendum, cum etiam
confirmatior eflet, au£to noftrorum numero, &
frequentior ad opera miles • propterea quod ,
paucis amiffis, Sevius cum fuis ab expugnata
Serravalle Gagii redierat in caftra; cum itemre*
centia ab Genuenfibus auxilia , & qu£ cum Pin-
caronio iter per Etruriam fecerant, adventare
prope diem copiae dicerentur ; opportuniffimis re-
fcus Omnibus & Trib. mil. militarique architetto
de exercitu Hilpano Jacobb Sicrio ufus^homine
ftd ufum ac difciplifiam belli perito^ Dertonam
oppugnare Gagius inftituiu
Ipfum erat oppidum in fatis edito colle po-
fitum antiquitus, eoque deduda fuiife dicitur
colonia civium Romanorum, qux Ligures, tnfu-
brefque coefceret . Everfum ^ deletumque multis
feculis poft a Friderico Ahenobarbo ob egregiam
crga Mediolanenfes fidem , Mediolanenfes £quam
fequuti regionem ad mfimum collem publice re-
ftituerunt, ut eadem urbs diruta, reftitutaque fo-
cialis utrimque fidei documentum eliet. Oppido
nunc infidet arx in colle fita> ubi vetus fuiilc
oppidum dicitur; eaque duplici opere, & loci
natura munita> difficilem habere videtur oppu-
gnationem. Nam & novas quafdam munitiones
ex ftramentis, ac virgultis aggere conftratis in
circuitu adjecerat Sardini<\: R.ex, 8t ipia habet
arx adiccnium undique, pmerquam a collibus,
arduum. Qua enim ^arte in onentem ipedat ,
col-
Ltber SecunduS. \6y
colles futit pari fere altitudinis faftigio, qui ab
Aoennino initium ducunt, paulatimque ad pla-
nitiem redeunt, qu& eft a feptemtrionibus pro-
pter viam Mediolanenfem , in eaque planitie fub
ipfis collium radicibus opera Borbonii fua infti-
tuerant ; qu& quidem opera non longtus aberant
ab oppido, quamquoadjici jaculum polfeL.Tam-
etli autem ex arce , atque ex propugnacuio
portae, qu# appellatur Iria, omni teiorum, igni-
umque miiTiiium genere noftri fatigarentur v o-
pus perfecerant tamen; conftitutifque tormentis
vii., muripartem eam, qu& a portalriaad mce-
nium angulum inter feptemtriones , atque ortum
folis pertingit, labefactare caeperant. Quo malo
perterriti oppidani, cum fefe in arcem praefidia-
rii omnes recepiifent, celeriter mittunt, qui ur-
bem Gagio dedant , fefeque imperata fa6luros ex
audioritate decurionum polliceantur ,
Receptum oppidum , perduftis ftatim ope-
ribus, Borbonii circumvallant, iifquecolles etiam
occupant, quos effe ad orientem diximus. No-
ftris, qui in opere verfabantur, magnus inceile-
rat terror jaculorum, qu# iine ulla intermiflio-
ne ex arcis muro a Subalpinis adigebantur. Ad
hos repellendos magno ufui fuerunt Corii 1. de
cxercitu Genuenfi, qui tam auda&er 5 fortiterque
fuccedebant, ut confiftendi illis inmuro poteftas
omnino non fieret. Itaque, perfe&is operibus m
collocatifque tormentis, ad xii. kal. Sept. oppugnari
undique arx coepta eft vehementiffime; tantaque
erat telorum vis,5c jaftarum copiaollarum^ut nul-
lus in arce locus a ftrage , incendioque defende-
retur. Non tamen deerat negotio Prafe£tus ar-
L 4 cis.
t6$ De Eello Italico
cis* Qux ^enim deeife ad munitionem videban*
tur, perfici ftatim, quse eonvulfa, ac femiruta
erant ex vi tormentorum, reconcinnari impera-
bat. Excubias, ipfe, ac vigilias adhortans, in-
crepans circuibat Eruptione, cum paratiffimus
effet a prgfidiariis , eaque muitum in difturban-
dis noftris operibus, proficere poffet, pugnare
noluit, militibus fuis vel parcens, vel diffidens.
At Rex Sardinix inani fimulatione fefe oftenta-
te videbatur, quafi laboranti fubfidium arci la-
turus. Nam, cum partem copiarum fuarum
Tanarum tranfire, propiufque Dertonam acce-
dere juffiifet, repente, appropinquante primo
Maiiboji agmine, receptui cecinerat, fuofque
cmnes citra Tanarum vitabundus eduxerat. Erat
gravior in dies, atque afperior oppugnatio. Lu-
culentam ex noftris plagam, dum murum fubit
incautius, Turrius acceperat Marchio Campo-
fandtenfis, & Hifpanorum legatus. Complures
etiam iilorum vulnerabantur , atque interficieban-
tur. Exteriores arcis munitiones, quas ftramen-
tis, virgultHque conftratasdemonftravimus, i*je-
&um , aut dilapfum forte ignem cum facile com-
prehendiffent, omnes conflagraverant , ardebatque
ctiam ingens lignorum ftrues, quse erat in arce
ad obfidionis tempus relervata; neque interim
tormenta ceiiabant, omniaque erant Cttdis, in-
cendiorum , ruinarum plena,adco ut obfequium
defperatione exuentes milites ciltefidiarii, non
modo acerbius ferrent reliquos labores , fed pene
etiam feditione fa&a, de deditione, ut tandem
ageretur, flagitarent. Quos Prafe&us bUndo
fermone appeJlans, non poiie edocet iine maxi-
mo
Liber Secun&m. v6g
mo rei militaris flagitio tam paucis diebus, fir-
miilim# arcis fieri deditionem : hujus rei totius
rationem atque exitum uni fibi eiie curae debe-
re,cujushaec omnia fidei commifia fint: bonunt
ipli animum haberent, atque, ut fortes miiites
decet, unam refpicerent dignitatem, caetera du-
cibus, & fortunae permitterent . Coniirmatis mi-
Jitibus, ^ reftin&is incendiis, praeientis deditio-
nis lpes fublaca eiie videbatur. Sed cum reliquis
deinceps diebus a&i eifent a noftris cuniculi ad
arcem duo, opufque in occulto perfe&um , quo
ad primas jam accedere munitiones, ipfamque
foffam fine periculo licebat, omniaque ad fupe-
randum vallum, murumque inftruerentur^ eique
negotio qui prima vigiiia praeeilent Comes Ce-
cilienfis Genuenfium copiarum legatus, aliique
duces, & Felix imprimis Balbus Protrib. mil. e
legione Liguftica, praeftans animo, & nobiiitate
adoleicens, nominatim effent dele£ti : fubito iii.
non. Sept. Praefe&us arcis^ figno dato, collo-
quium petit. Colloquendi fa£ta poteftate, Trib.
mil. de exercitu Subalpinorum Ferrerius Mar-
chionis Ormaeenfis F. ejus , qui apud Regem
Sardiniae gratia, atque aueloritate valuit piuri-
mum, ex arce mittitur. Ccenobium erat fcda-
lium Cappuccinorum non longe ab arce intra
oppidi moenia. Is locus ad colloquium deligitur.
Quo cum ventum effet ab utraque parte, ipfe-
que cum adeiiet Gagius 5 qui ex fuis ad Vighi-
tiolum caftris hac de re certior jfa&us eodem
venerat, loquitur Ferrerius: Non effe quidem
aut arcem adeo fubrutam, aut animos ita per-
culfos prafidiariorum, ut plures adhuc dies to-
le- *■
J70 t)e Bello Italico
lerari neque&t *>ppugnatioi fed Pr#fe£um com-
inotum maxiifte mifericordia militum fuorum,
quos interficiehdos videat, fi nimium pertinaci-
ter in defenfione perfeveret^ a deditione non al>
horrere: id auteffi poftulare, ut mittere ad Re-
gem Sardiniae libi liceat, utque interea fint in-
duciae^ dum ab illo rediri poflit: non pofle,ni
id fit faflum, fieri deditionem; propterea quod
IPr&fe&o mandatum fit a Rege feverius, ad ex-
trema Ut prius defcendat, quam arcem dedat.
Ubi id a Gagio tiegatum, & ftatim, fi vellent,
de conditionibus agere deditionis conceifum ert;
quod omnis erat odiofa ptocraftinatio , ut ini-
mica vidoria^ ac tempori rerum gerendarum;
internunciis ultrb citroque miflis, & paucis cum
eflet in uiramque partem verbis difputatum , res
huc fub nodem dedutfa tandem eft, ut Gagio
arx extemplo traderetur, perfugai redderentur ; ut
tympana, ut figna, & farcinarum parcem effe-
rundi ex arce praefidiariis poteltas eilet : prafi-
diarii arma omnes in ipfo egrelfu ad vallum
ponerent: fignifer, centurio, trib. mil., reliqui-
que duces ne ponerent, cautum eft : prafidiarii
milites, ducefve eorum Iriam ftatim deduceren-
tur, ibique dimilfi, Auguftam Taurinorum re-
$a contenderent ; neve eoru n cuique militi,
dueive in exercitu, aut in pr^fidiis eiie liceret,
quo in exercitu, quibufve in pralidiis adverfus
Borbonios, eorumve locios bellum gereretur,
fraudique iildem eifet, fi fuiflenr. His conditio-
nibus tradita Hifpanis eft arx Dertonenti.s ;, qux
neque oppu^nari vehementius, neque diltgcntius
defendi potuit; nemoque eritt, opinor, rei mi-
li-
Liber Secundus* 171
litaris peritus, qui citius, quam oportiierit, fa*
ftam efie deditionem dicat^ cum fci&t, tantam
fuille hujufce oppugnationis vitn, ut diebus mi-
nus xiv. , a qua die oppugtiari coepta eft, ollarum
millia incendiariarum xi. in arcem conjeitafue-
rint , telorumque ada&a millia circiter bcx.
Interea dum oppugnabatur Dertona, Phi-
lippus , duceique Borboniorum primi dc reliquis
rebus confiiltabant» Namque hoftes tarito etiam
fub oculis accepto detrimento, fuis fe tamen
caftris tenere adhuc velle, & longius illinc difce-
dere vehemeritius etiam vereri videbantur, quam
ipfius Derton« ja&uram . Quod fore prxvidebat
Gagius, idque ipfum confilia noftra tardabat ;
implicatique haerere videbamur, quo nos tandem
expugnata Dertona, verteremus. Nam & Ale-
xandriam oppugnare iifdem de caufis, quse fu-
pra funt demonftratse , longum atque impeditum
videbatur; & ad hoftem proficifci duobus fub-
nixum exercitibus, quique loco tarti munito at-
que opporturto caftra haberet, tenlerarium, 8c
periculofum erat. Itaque ejus imprimis rationem
habendam effe Gagius cenfebat, ut hoftium co-
piae aut e fuis latibulis elicereritur, aut diftrahe*
rentur. Atque id, inquit, difficile non videtuf^
cum numero fuperiores tantum fimus^ ut plu-
ribus locis, rebufque pares eife queamus. Plu-
ra igitur adire loca, eorumque aiias tentare pro-
vincias oportet. Tantum enim imperii, atque
exiftimationis fu& difcrimen aut hoftes eliciet
ad pugnam, in qua abdu&i illi a munitionibus,
ripilque fluminum impari nobifcum conditione
decertabunt; aut ad fuis ferendum auxilium di-
ftra-
ij% De Bello Italico
ftrahet, Sc diftra&os, paucofque adverfus plures,
& praftantiores nullum certe flumen , nulla mu-
nitio defendet. Hoc probato contilio, &, ne ef-
ferretur, cum perpaucis communkato, Vievil-
Ixum legatum mitti placuit, qui cum viii. ho-
minum millibus, tormentifque aliquot caftrenfi-
bus Placentiam, Parmam, Bobiumque verfus
fiatim proficifceretur, in eaque invaderet loca.
Sed Philippus, expugnata, ut diximus, Derto-
na, equo invedus in oppidum ex paffim disje-
ftis, -deuftifque munitionibus quanta vi res eilent
adminiftratae , cum judicaliet, Gagium pro ejus
merito, ejufque milites collaudavit : ipfum, qui
Regis Sardini» juiiu arcem defenderat, Theodo-
rum Phalettum equitem vcrbis eft profequutus
honorificentiflimis, cui non animum in acernma
oppugnatione , non fidem erga Regem fuum de-
fuiife dixit : Dertonenies autem bono eiie animo
juiiit, eofque mitilfime appellavit, quo minore
efient timore. Illi obviam ei gratulantes exierant
univerfi, Sc perfpeita Hominis indulgentia in
vi&os, imperii commutationem adeo non que-
rebantur, ut Philippo viio, obliti malorum vi-
derentur, qua? plerumque iequi oppugnationes
confueverunt. Iple cohortibus Hifpanis i\ r ., una-
que Gailica cum Leertio Mierio, qui prxeifet,
prefidib Dertomu reli&is, in fua ie caftra eo-
dem die recepit.
Gagius ab Rege Hifpaaia aureo nuper vel-
lere donatus, cjuod iafigne efl fummi apud Hi-
fpanos honoris, ad Caftrum qum exercitu novum
progreditur, aftelli m i prae-
tejflabitur, caftraque metatus, xy. ibi ipfos mo-
ra-
Liber Secundus . 173
ratur dies. Id quod haud fcio ? an re£e facturtt
fuerit, cum, pracipitante belli tempore, celeri-
tate maxime opus erat. Sed iifdem diebus San-
aacrucium Morillii Comitem, & Tarraconenfis
al* Prafedum, qua in ala Caftruccius Bona-
micus harum Scriptor rerum, equo merere coe-
pit, cum dele&a manu, qu# appellabatur Ca-
ftulonenfis, turmifque aliquot equitum, & tor-
rnentis caftrenfibus iv. proficifci , eundemque,
cum ad Stratelliam pervenerit ., fubfiftere , & non
longe ab eo loco in Pado pontem efficere jubet.
Pontes item alii aliis in locis inftitui dicuntur.
Excidumur ea de cauia longe lareque arbores,
& convehuntur: conquiruntur undique naves.
Increbrefcit quoridie iumor., meditari Gagium
tranfducere Padum exercitum, locaque transflu-
men, & prsefidia hoftium adoriri. Expugnatur
ab noftris Pluviera. quem illi locum cis Tana-
rum munierant, firmoque praefidio tenebant.
Quibus rebus hoftes perterriti, cum una ex par-
te ad occupandam Placentiam , Parmamque pro-
fe&um Vievillxum legatum, altera pontes in
Pado fieri audirent, cum tranipadanae regioni
timerent, noftros autem, expugnata Pluviera,
propius accedere perfpicerent , magnopere pertur-
babantur, neque fatis certum habebant, cuipo-
tiffimum rei occurrerent. Itaque fuis fe caftris
fiducia loci continebant, &, quo tutiores ciient ,
unum in Pado pontem, unum item in Tanaro
reiiquerant , reliquos interruperant ; & nihilo ta-
men fecius per eos dies Mantua* iubfidio, eique
circum xegioni cohortes vi. emiierant, expe&a-
bant-
17+ De Bello Italtco
bantque ancipiti cura diftratli ^ dum aliquid no-
ftri cemus coiiarentur.
Interini Vieviliaeus legatus Placentis appro*
pinquabat, qu# dc. non longe a Pado palius in
campis poiita »quiifimis arcem ha.bet non admo-
dum probe mumtam. Hujus urbis , itemque Par-
mx imperium, atque hereditas, agnationis lege,
venire dicehatur ad Elyfam Famefiam Hifpanix
Reginam ^ qu& reliqua erat una ex ea familia ,
q\xx iis in civitatibus regnum multos annos obti-
nuerat. Tunc ex Vormacienii, ut diximus,foe-
dere ab Rege Sardiniae poifidebatur , Nihilomi-
nus Placentini five defiderio veteris dominatio-
nhy five odio prafentis, Borboniis partibus ftu-
debant. Ii, qui in primo Vievilkei agmine i-
hant, Placentiam , eamque ad partem miprovifo
accedunt, qua vergit urbs ad feptemtriones, Sc
fons eft Augufti. vetuftiilimus, qui magna aqu$
vi inPadum dlabens portum efficitopportunum .
Scalis admot.is,muros tranfcendunt, effrailaque por-
ta, pnmo umem impetu invadunt; neque quid-
quam propius eft taitum, quam ut prad-u ftu-
dio a Borboniis militibus amidiiimorum homi-
num oppidum e vqftigio diriperetur: nihil adeo
milites inania juvant partium ftudia. Sed legatus
in tempove adveniens militum licenttam audori-
tate, minilque compreiiit . At Subalpini, quos
numero ad dcc. praMidii caulii co miierat Sar-
diniae; Rex , cum nonnulli in ipib tumultu ex-
ccpti ab noftris eHent, reliqui fere omncs in
arcem confugiunt, Primo confirnunt fe, & col-
ligunt, tormcntifque prolatis, conantur arcem dc-
tendcre: poitea vero ubi potiiiimum ab ea par-
te,
Liber Secundus. 17$
fe, qu# fpe&at in meridiem, juxtaque porcam^
quae a Raymundi Faao appellatur, extrui a^ge-
rem, tela, ignefque accidere creberrimos T murum-
que arcis labefadari , k noftros ad vallum ufquc
iibi aditum operibus patefeciite vident , fra&is
jam animis, & deiperatis omaibus auxiliis, col-
loquium petunt, & fe, atque arcem Vievill^o
dedere coguntur. Quo fado Subalpini milites
praiidiarii terme omnes facranxentum apud Hi-
fpanos, & Neapolitanos dicunt.
Recepta Vievilkus Placentia, nihil iriora-
tus Parmam contendit ; eoque item oppido, fe-
cunda oppidanorum voluntate, fme ulla conten-
tione potitur, propterea quod Auftriaci milites,
dccc, qui ibi erant prafidio. Placenrinse arcis
cafu cognito , iub adventum noftrorum oppido
exceileranty ftatimque Mirandulam profugerant.
Quibus rebus geftis, & Bobienfi item agro pa-
cato, redit in caftra Vievillseus magna felicita-
tis opinione, fkque ingens inter milites, vulgo-
que tota Italia inter eos gratula.tio,qui , nulla qua->
fi aBorboniis fervitus impenderet, liberam, ejedtis
Auftriacis, & florentem Italiam fore diiHtabant , &
viftores venire Borbonios hetabantur. Quain lsetitia
unus maerebat Gagius, propterea quod fecundis
tot rebus nondum confequi poterat, quod libi
erat propofitum maxime, ut ad fuarum rerum
periculum hoftes aut abftraheret, aut diduceret.
Nam tametfi Sculemburgius , cognitis iis rebus,
quae erant Placenti#, Parmse, ac Bobienfi in
agro geftae, Pertufatum miferat,qui cum cohor-
tibus, turmifque aliquot equitum dexteram Pa-
di ripam affervaret, necubi effe&o ponte, noftri
co«
176 De Bello Italtco
topias tranfducerent ; non tamen ipfe ab Augu-
fta Batienorum, Regeque Sardinis difceilerat.
Et nihilominus non deiperans Gagius, huc ali-
quando delcenfurum Sculemburgiiim, ipfe, cum
fe ad Caftrum Philippus novum contuliiiet , o-
xnnem ferme exercitum fuum Iriam ducit, qu& eft
cis Padum, non vici inftar, fed urbis, atque
abeft a Caftronovo circiter rnillia pafluum ii.
Eo cum venhiet, eadem ufus fimulatione itine-
ris porttem, quem non longe a Stratellia fieri
imperaverat , ut antea didum eft , properari ,
& perfici jubet. Perie&um munitionibus maxi-
mis, addu&ifque tormentis communit, firmum-
que collocat eam ad partem pontis, quae con-
veria erat ad hoftem , praeiidium Hilpanorum Pyro-
chitrophorum , & Genuenfium militum, quibus
Protrib. mil. Joannes Carolus Palfavicinus pras-
erat; eodemque tempore, quo Philippus Mar-
chionem Caltellarenfem cum legionibus Parmen-
fi, & ea, qux Flandria appellatur, Parmam,
Placentiamque cum imperio miferat, qui earum
civitatum prafidia tueretur ; quibus ex prxfi-
diis, quos ibi Vievilkeus reliquerat, milites de-
ducebantur, & cum iis copiis ab ea, quantum
poiiet, parte contra hoftem progrederetur, ipfe
Vievilkeum cum aliquot hominum millibus ire
Ticipum jubet.
Ticini erant prxlidii caufa dc. ex Croatia
velites. Praeterea cxploratores renunciaverant ,
nullog fere eiie portis cuftodes, nullas agi no-
£iu rigilias, languidos interdiu, & infrequentes
yerfari velites in muro, ipfum oppidi morum
locis nounullis vitium fecilfe. Quibus rebus co-
gni*
Liber Secundus. 177
gnitis, Vievillasus TEmiliam ingreffus viam , de«
que ea declinans ad finiftram, effe&o, ut dixi-
mus, nonlongea Strateliia, ponte, tranfducit exer-
citum , cum tranfire illum Auftriaci magis aegre
ferrent, quam obfiftere auderent j Sc vitato Padi y
8c Ticini confluente, multo commodiore, atque
occuitiore itinere progreffus, pramiffo cum levis
armaturx peditibus cc. Flobertio militari archi-
te&o de exercitu Hifpano , qui aditum ad urbem
tentaret, fiqua, hoftibus inopinantibus, poffet ir-
rumpL ipfe cum reliquis copiis fubfequitur, ia
nodtemque conje£tus, cum non longe abeifet ab
oppido, idoneum na#uslocum ? ibi confqdit, ignef-
que fieri prohibuit, nequa fui adventus procul
fignificatio fieret . Fiobertius no6l:e intempefta
filentio acceiferat ad portam, q\xx occurrit Cre-
mona venientibus 5 eamque contra, atque explo-
ratores ad legatum detulerant^ cuftoditam offen-
dit. Nam 5 quod erat noftris incognitum, miile
& quingenti Auftriaci milites legionarii ab Scu-
lemburgio fubmiffi ea no£te in urbem intrave-
rant, erantque propter hoftium propinquitatem ,
& fuorum auiium numerum in cuftodienda ur-
be paulo *attentiores. Itaque vigiies r portaeque
cuftodes mature fentiunt, & clamore fublato,
jacula conjiciunt; neque tamen^ quid rei fit,
explorant, a.ut cavent incredibili focordia . At
Hifpani pedites, ubi prxtQT opinionem T quos
aritnfimo fomno oppreflbs languere crediderant y
vigilare, 8z propugnare vident ( ut improvifis
homines rebus facile exterrentur ) primo vehe-
j.ner perturbantur, deinde tergafubito vertunt,
& fugere contendunt. Fugientes increpat Flober-
M tius ,
178 De Bello Itallco
tius, quidnam vererentur? paucos efle intus ve-
lites, non, quamvis fenierint, aufuros prorumpe-
re : fimul ducentos a porta palius fubiiftere in ipfa
via jubet , dum paululum digreiius ad moenia
accedit ipfe fpeculandi caufa. Ilieomnia circum-
fpectans anirftadvertit, muri partem quamdam
exefam vetuftate corruere , eminentibufque ex
ruina faxis non difficilem dare ingredientibus ad-
fcenium. Hacexplorata re, accurrit ad fuos; quid
viderit, & quid fieri velit, oftendit; dubitantes
corifirmat, praedam oltetitat. Quibus rebus invi-
tati pedites eundem regreifi fequuntur ducem iti-
neris, qui erat agmiais, occultatique foiTa, &
fubnubiia nocte ad locum pergunt. Ibi Flober-
tius ipie, caeteris audaciam ut adieret, faxis ni-
xus eminentibus, primus murun afcendit ; in-
de, traditis per manus armis, alii alios exceptan-
fes, afcendunt omnes , perque aggerem progreffi
munitionis, orbe facto, in ftationem irrumpunt,
qux erat ad portam coliocata, ipfamque, cufto-
dibus obtruncatis, portam refringunt. Mittit con-
feftim Fiobertius, qui rem geftam Vievillxo
nunciet. Vievill&us, qui longiore mora diiten-
tus, fpe metuque seftuabat, ftatim cum nuntio
proficifcitur . Interea ex clamore, fremituque
concurfantium tota urbe rumor percrebuit, ex-
pugnari oppidum , venilfe holtes. Quo in tu-
multudum oppidani iemiibmnes ftupent, Auftria-
ci milites, arreptis armis, procedunt in mediurn,
& viis atque angiportis occupatis, Flobertianos
llere conantur. Committitur pralium, lon-
[ue conlulco a Flober(io cedendo, rclilten-.
dojue producitur. Ecce autem, pugnantibus u-
trit
Liber Secundus. 179
trifque acriter, atque albente jam coelo, Vie<
villfcus legatus omiibus copiis urbem ingreditur.
Tu.n vero Auftriaci novitate rei, & multitudi-
ne noftrorum connoti, perterritique repugnare
diutius non potuerunt, atque infugam conje^li,
nonnullis amiifis, in arcem dcccc. confugiunt.
Reliqui fefe oppido foras Alexandrina portapro-
ripiunt, Ticinumque amnenlapideo ponte tranfc
greili, qui pons oppidum contingit, ad iuos fefe
incolumes recipiunt. Poftridie, qui in arcem con-
fugerant, fe, iuaque omnU fme mora Vievillasa
dediderunt .
Gagius femper, ut videbatur, fpe&ans y (i
tot diverfis itineribus hoftium copias diducere
poifet, per cauiam fubmittendi Vieviliaeo auxilii
Silvam caftrorum Prxfedw.n cum cohortibus vii.
& duabus equitum, totidemque Draconum alis
Ticinum ftatim contendere jubet . Eo etiam con-
fiuunt deduiii Parma Placentiaque milites, quo-
rum in locum miifas cum Caftellarenfi legiones
duas demonftravimus. Eodem ipfe cum univerfo
exercitu Gagius imminere, & cogitare dicitur.
Dies palam dicitur, qua die caftra moveantur .
Vieviilseus, capto Ticino, latius cum equitatu
vagatur, maximumque toti provinciae terrorem
infert. Trepidatur Mediolani, fic ut civitas ipfa,
miiiis ad Vievillxum legatis, de deditione agat.
Hoc ftatim per exploratores defertur ad hoftem.
Sculemburgius his omnibus rebus invitatus, curn
neque tantum fine gravi caufa convenire Tici-
num copiarum, neque iter tam longe avertiiTe
ab hofte Gagium arbitraretur, Mediolano ti-
mens ab Pvege Sardiniae , difcedendum fibi effe
M z fta*
i8o Dc Bello Italico
ftatuit, retinenteque Rege, negat enimvero fe-
rendum eife, ut, fedente fe, omni Regina Un-
garix in Itaha i^perio dejiciatur: Medrotanutn
hoftes non obicure. pecere : arcem illam neque
fatis munitam eife, neque paratam ab defenibri-
bus, Itaque vel ad fpeciem exercitus, vel pon-
ti, locoque prxiidio cohortibus ad Auguftam
Batienorum reliitis ii. , ipfe cum reliquis copiis
Padum tranfgreifus per Laumellinum agrum o-
mni incitatus ftudio Mediolanum ferebarur, ut
arcem, Sc tianfpadanan illam onien regionem
tuerecur, Sc fi deprehenfos in itinere Borbonios
opprinendi daretur occafio, facultatem ne prae-
termitteret .
Gagius laetanti jam animo, & fpe optima
confirmatus, quod perinde, ut in concilio pro-
nuaciaverat, tandem erant hoftes diduiti, qua
die profeclarri Sjuiemburgium cognovit, ea die
caftra movet; is dies erat ai v. kal. O&ob. &
non Ticinum, Mediolanumque verfus, uti o-
mnium erat fermo , proficifcitur, fed repente qua-
fi commutato confilio, revocatis etiam, quas
Ticinum lubmiferat, cohortibus, equitumqueahs,
& prxfidio ponti-j quem in Pado fecerat, Tici-
noque, lri#que oppidis, quantum fatis eife vi-
funeft, relido, ipfe, copiis reliquis omnibus
contraSisj cum advefperatceret , regredi Derto-
nam verfus caetrit, Inamque amnem,ponte mi-
nus v. horis fa to* tranfgreifus, ea celeritate w.
circiter mfllium no&uabundus viam proceifit,ut
cu.n lucefceret, aJ Fanarum e regione Auguftas
Batienorum perveniret • Eo etiam tranlgreffi
fiumen c regione Rivaronis, ac Montis caltelli,
ficn*
Liber Sccundus. 181
ficuti inter eos pridie convenerat, diverfo fub lu-
cem item confe£to itinere, Philippus, & Malibo-
jus, dato figno, concurrunt .
Oritur Tanarus ex Apennino,qua proxime
pertinet ad Alpes maritimas, torrentibufque au-
&us xii. tamen neque ea eft altitudine, neque
rapiditate aqua^ quin pluribus locis vado tranfiri
queat; prafertim fudum fi diutius fuerit, ut
tum accidit: atque ubi Pado appropinquat , in
quem influit , Alexandriam alluit, & non longc
a Monte caftello, atque Augufta Batienorum la-
bitur , qux inter lcca, Subalpini atque Auftria-
ci caftra fecerant. Caftra erant, ut demonftra-
tum iipe eft, natura, atque opere munitiffima.
Alexandria, Forumque Fulvii erant oppida a
tergo utroque in latere . Siniftra erat Padus,
dextra Tanarus, atque ubi fe amnis ipfe Tana-
rus ad angulum inflexerat , ante frontem caftro-
rum fluebat, in eoque amne pons, atque ad ca-
pita pontis, Sc fecundum fluminis ripas perpetuse
fere ftationes, & munitiones erant. Pmerea ru-
bis , fentibufque interje&is viae impedits , conge-
(lifque faxis, & crebris arboribus fuccifis, atque
inflexis aditus praclufi omnes, ut eo penetrari
finguiari etiam homini difficillimum videretur
poife, idque ita re£te videbatur, ut, cum ad-
ventus Borboniorum Regi Sardiniaj nunciaretur,
aliquandiu fides fieri non poifet: tantam habe-
bat loci fiduciam, fperabatque, fi tam arduum
Borbonii facinus auderent , aut tandiu repugnare
facile noffe, dum, cognito hoftium adventu , Scu-
lemburgius regrederetur, aut temeritatis ipibs prss-
fentem daturos poenam, cum loco iniquo, at-
M 3 que
i%z De Bello Itnltco
que hi ipfo flumine dimicare cogerentur. Qul»
bus difficultatibus non frangebantur animi Ror-
boniorum^ ied incitabantur, quo celerius, vadis
repertis, flumen tranfirent, opprimerentque Sub-
alpinos difceifu Auftriacorum reiidos a firmif-
mo robore veteranorum militum. Itaque, tripli-
ci inftr-u&a acie, hoftibus, Tanaroque appropin-
quabant. Noiturnumerat iter, multifque anfratti-
bus devium . Confiliumimperatorum ne efferretur,
perpauci tenebant iegati. Perpauci itern erant
itineris duces, hique ipfi eadem confiiii ignora-
tione non omnino locum noverant , quem pete-
rent . Ignari autem milites, quo ducerentur,
partim properabant, partim morabantur, & tor-
menta ad praliurn neceiiaria ab iis tardius admi-
niftrabantur, qui ei negotio praerant, & qu&
tormentis prsefidio erant, Belgarum Pnetoriano-
rum cohortes duas lentius fubfequebantur. At
Gagius, qui dextro cornu cum Mutinenfium una
Duce praerat, jam cum orta luce ad Tanarum,
ut diximus , perveniflet , neque dum ob difficul-
tates, quse fupra funt demonftratac, reliqux cf-
fent copise coniecut# , eas, quod res in celeri-
tate poiita efle videbatur, non putavit expe&ten-
das; atque ad Subalpinos, qui adverfam confef-
tiflimo equitatu ripam obtinebant, dextram in-
tendens , (imul proximos refpiciens equites re-
gios: Habetis, inquit , Equites, eundem in con-
ipetfu hoflem, quem Campofan&enfi praiio fl
ciftis: eandem vos ad Tanarum pneftate \irtu-
tem, quam, ipfo meduce, ad Scultennam pnvfti-
tiftis: jam fugam ille circumfpe&ans, impetum
certe vdlrum non feret. H&c quam breviffime
po-
Liber Secunciuu i%$
potuit eloquutus , equo admiifo , in medium ir-
ruit flumen. Illum primo equites regii ftatim
fequuntur, equitatus noftri pars ferociifima, at-
que hos pedites circiter mille: alise poftaliquan-
to cohortes, equitumque turmae conveniunt :
poftremo dextera omnis pars reliqua, quae igno-
rantia loci deerraverat, a Silva caftrorum Pr#-
fedo, qui partem itineris noverat y revocata , flu-
men jam ingrediebatur ; & non longo ab ea in-
tervallo paulo fupra, quam Tanarus , & Padus
confluant , Eicerius cum ii. millibus partim Nea-
poiitanorum, partim Genuenfium, quorum Ge-
nuenfium, in eo praelio virtus ipfis admirationi
fuit veteranis, Tanarum fe transjecerat eo confi-
lio, ut Auftriacorum in Pado pontem occupa-
ret, eofque tranfitu prohiberet.
Jam Gagius apprehenderat ripas, hoftibuf-
que fubmotis, magnam ubique cladem, majo-
remque multo terrorem intulerat , eodemque tem-
pore ab finiftro cornu in dextram hoftium par-
tem Philippus, & Malibojus, &, qui mediam
aciem ducebat, Aramburus legatus in mediam
item illorum aciem, fiamen tranfgreffi, impetum
facere coeperunt. Qua in re admodum fuit Bor-
boniorumvirtuslaudanda. Nam, cum folo exa-
qua capite extarent, ea celeritate, audaciaque
ierunt, ut plerique ex hoftibus, aut fubito, uti
nodu conquieverant, opprimerentur in taberna-
culis, aut impedimentis farcinifque reli&is, tur-
piter profugerent; iique ipfi, quibusanimus fuifc
fet ad refiftendum, vitamque, quoquo modo fe
res haberet, ferro reddendam , tamen reliquorum
fuga abrepti pellerentur , ripas munitioneique di-
M 4 mit-
184 Dc Bcllo Italico
mitterent , inque locis confiftere fuperioribus non
auderent. Qiiod vero plus erant fpatii in latitu-
dinem compiexi caftris, quam quantum copiis
explere fuis poffent, quodque pluribus noftri lo-
cis irrumpebant, idcirco ipfi neceifario diduce-
bantur ac laxabantur; & didu£tis cohortibus, la-
xatifque manipuiis, neque erant, fi repugnarent,
ad excipiendum impetum noftrorum idonei, ne-
que, fi fe reciperent, unum habebant omnes re-
ceptum, cum diverfi fugerent, & pars Alexan-
driam, Forum pars Fulvii peteret. Ipforum au-
tem equitatus , ut pedkum fuorum receptui -> fi
poifet, confuleret, non longe ab Augufta Batie-
norum leniter acclivi loco, confertiique turmis
conftiterat 5 & primo emiflis jaculis, deinde, gla-
diis diftri£lis, noftros, qui ab dexterocomu fuo
cedebant, diftinere conabantur. At equites regii,
quos flumen tranfifleprimosdixeramus> indignan-
tes , quod confpeftum fuum iiibalpini equites fer-
re poffent 5 emiilis & ipfi jaculis ad gladios redie-
rant, tantaque vi procurrerant , ut eorum nemo
confifteret, univerfique terga verterent, atque
angufto per colles, faltuique itinere, incitatis e-
quis, fugere perfeverarent . Tum vero, pulib e-
cjuitatu , omnis Sardiniae Regis exercitus, qui
jam inclinaverat, tumultuofius agi, dililparique
coepit. Diilipatos, fugientelque Alexandriae, Fo-
riquc Fulvii arces vix tandem protegunt. Ailgu-
ilam Batienorum, quam propter loci opportuni-
tatem tueri pauliiper poterant, tanturn ut recc-
ptum adjuvarent fuorum, indefenfam relinquunt.
NonnulLv cohortes integra, ne tentata quidem
defeniionis fpf, abje&is armis, dcdidcrunt fefe;
adeo-
Ltber Secundus. 185
adeoque erant omnium fra&i animi, atque perculfl ,
ut nemo eflet tam fortis, qui de reliftendo co-
gitaret. Compluribus fuffoflis, & captis equis,
illatifque vulneribus, equites, peditefque illorum
aut curfu exanimati profternebantur in via, aut
fugientes obterebantur a fuis , concidebantur a
noftris; coacervatifque hominibus, & jumentis §
omnia longe lateque tumultus obtinebat, pavor,
caedes. Ipfe in fuga poftremus, atque in pericu-
lo princeps, Sardiniae Rex, ubi (quod in peri-
culo fummo obfequium non recipit timor) co-
hortationes, atque imperia negligi fua videt , pau-
cis equitibus, Filioque comitatus magni animi,
ingeniique Adolefcente, ad Forum Fulvii proti-
nus, equo citato, contendit : atque ibi paulifper
commoratus, dum colle£tum ex fuga peditatum
fub ipfis oppidi mcenibus confiftere, & celeritatem
cohibere infequentium jubet , no&urno ipfe iti-
nerenon intermiifo, Cafale venit , eoque difli-
patas convenire copias, caftraque ad oppidum
rransferri imperavit.
At Sculemburgium properantem Mediola-
no ferre fubfidium, cum jam aliquot in eam
arcem cohortes fubmifiifet, crebri funt ab Rege
Sardinia: in itinere nuncii confequuti , adeiie o-
mnibus copiis Borbonios, Tanarumque tranfire*
Quibus ille nunciis incitatus, regredi feftinavit,
neque tamen fatis mature advenit; propterea
quod, fugatis ii. fuis ad Auguftam Batienorum
cohortibus, de quibus fupra diftum eft, pontem,
quem ipfe in Pado fecerat, munitionemque E-
fcerius praoccupaverat , Auftriacofque , & eos,
quiper pontem feie raptim recipiebant, & eos,
qui
itS De Bello Italko
qui cum Sculemburgio ad fluminis ripam ad-
verfam fero pervenerant, allatis tormentis duo-
bus, telis jaculifque infedabatur; & deterruerat
etiam , quominus lintres 5 quibus efficiebatur
pons, recuperarent illi, aut id, quod facere jam
coeperant , incendio corrumperent . Deiperato
Sculemburgius tranfitu, incendioque naviurn, &,
cum refpexiffet , confpicatus in altera Padi par-
te effufe fugere* Subalpinos , eorum accufans igna-
viam, quod ne primum quidem apftrorum im-
petum ex loco fuperiore tuliilent, & fe a Gagio
delufum fremens, fecundum ire flumen perrexit,
atque opportuno loco e regione Cafalis oppidi
caftra fecit, fic ut fuse cum exercitu Regis Sar-
dinise copix, fado ponte, conjungerentur.
Fufis, fugatifque hoftibus, Philippus, eo-
rumque caftris, atque impedimentis ferme omni-
bus potitus , in iildem ipfis caftris conciiium fta-
tim advocat: & Gagius quidem utendum fortu-
nx beneficio, nuilum vidis fpatium dandum cen-
febat. Agirare fugam milites eorum, deditionem
populares: omnia repentino terrore proftrata ja-
cere. Quocirca mftandum pertcrritis, inermibus,
fugientibus* ncque arduu.n quicquam exiftiman-
dum vidoribus, iiique miiitibus, quos nulla flu-
mina, nullae unquam munitiones, aut difficulta-
tcs tardaverint, nunquam, tnfe&a re, arma po-
fuerint. Contfa ea Malibojus, & fatis ad gio^
riam, atque ad utilitatem profe&um eo pradio,
neque ultra, quam iatis efTet 3 temere audend
dicebai : multorum miJlium iter nodlu confefti
trajedum Tanarum, propulfos hoftes, caftra
cupata, atque horis hacc acta omnia minus c
dc-
Liber Secundus* 187
decim : quare tam defatigatis militibus parcen*
dum effe, ne, confumptis viribus, animum in vi-
Aoria ipia dejpondere cogantur. Fortunae vera
quatenus credendum? quoties effe perculfos infe-
quentes a fugientibus? quoties viclis ceffiffe vi-
£lores? multa quidem in bello exiftere improvi-
la propter ignorationem maxime locorum, igno-
rationem hollium. Subeffe arces non tam manu
quam natura munitiilimas, itinerum anguftias,
perfequi qu& fugientes prohibeant; denique ho-
ftemiubelle, cujus in ipla fuga confilium aliquod
callidius ne lateat, magis verendurn, quam ni-
umphandum, quod in pugna perterritus fugerit;
cum praffertim r incolumi adhuc exercitu, atque
inregris Auftriacorum auxiliis non fugiffe, fed
locum belli gerendi mutaiie videatur. Proinde
etiam,atque etiam confiderarent 5 quo progrede-
rentur, ne inconfulte progreffis gravius etiam
ex commutatione rerum , quam fi nunquam vi-
cerint, doiere contingat.
Hxc valuit fententia, fruftra quanquam ei
refragaretur Gagius ; faepe , ut dicebatur, querens
ad eorum fibi eiie bellandum voluntatem, qui
vi&oria uti ipfa aut nollent, aut certe nefcirent.
Erat fane occafio bene gerendas rei, idque cum
reliqui duces 5 tum miiites ipfi videbant ,
qui mirabiii ardebant cupiditate infequen-
di hoftes; magnaque erat omniurn admiratio, &
querela, peccari adeo in hoc beiio tarditate, ut
parta jam prafenlque vi&oria quodammodo ex-
cideret e manibus. Qua in re iilud maxime ad-
mirandum videbatur, quod Galii, quorum gene-
ri hominarn innata effe dicitur alacritas qu&dam ,
&
18S De Bello Itallco
& celeritas conficiendi negotii, ubi valde erat
opus properato, ibi infifterent, & Hifpanos ip-
fos cuniiatione vincerent. Ipfe imprimis malc
audiebat vulgo Malibojus, atque apud Hifpanos
potiffimum offenderat, quorum ipfe cupiditati
moras interponere omnes credebatur. Erant etiam,
qui aliqua fortaffe fufifufi malevolentia adderent,
atque affingerent, quod res pofcere videbatur :
longius non fine caufa bellum duci , exhauriri
ducendo bello provincias, imperatorum autem
domos repleri. Qui vero fe minus malevolos,
& paulo dihgentiores exiftimari volebant rerum
inveftigatores, veterem Maliboji cum Rege Sar-
dinix amicitiam, & Regis in eum beneficium,
quod erat maximum, commemorabant . Nam-
que is fub finem proxime recentis Italici belli
deprecatore ufus Rege Sardini#, Magifterium
arat adeptus Gallic# militiae. Itaque nimium il-
lum eiie gratum diftitabant, nimiumque memo-
rem. Nobis, cum nihil horum perfpicuum fit,
neque conftet inter omnes, indignum videtur in-
certis rumoribus obterere famam fortiffimi viri :
praferrim cum hujufce tardkatis , qua pracipue
fa&um eife dicitur, ut nihil tantis viribus in Tta-
lia prrcclarum Bcrbonii egerint , au&orem fuiile
Philippum Argenfonium mquirendo reperimus .
Argenibnius gratia, & confilio apud Rcgem Gal-
liae plurimum poterat, & exteris apud illum
praerat rebus. Huic erat exemplo maxime pro-
ximi fuperioris belli perfuaiiiiimum , ad profpe-
ram aaverfamve armorum in Italia fortunam
omnino interelfe, qualis fuerit Sardinias Rex,
ibciuSj an hoftis; neque, eo repugnante, profi-
ci
Ltbcr Secundus . lZg
ci quicquam polfe inculcabat ipfe fepifline, ob
eamque caufam ab Italico erat bello alieniift*'
mus; & diluere, ii quid contra afferretur , non
irugnopere curabat. Pertinacia enim fumma erat,
ut quanuumque imbiberet animo opinionem, nul-
la unquam ratione deponeret. Oderat praterea
vaftam, atque, ut ajebat* infaturabilem Hifpa-
norum cupiditatem, qui nullis finibus aiiis , niii
extrema Leucopetra, atque Aipibus fpem termi-
narent fu# in Italia poffeffionis ; $c vehementer
ad Galliae Regem pertinere arbitrabatur , non
pati, homines natura ipfa imperioii, & feroces
tantis ut infuper opibus convalefcant y ut pof-
fint, arque audeant conditionibus reclamare, quas
ipie tulerit. Proinde hsec erat ejus perpetua, at-
que conftans de bello Italico fententia; cum Rc-
ge Sardiniae ita bellum effe adminiftrandum , ut
qua^fita focietas videatur; cum Hifpanis ita ha«
bendam focietatem, ut non multum inde adju-
ventur. Ea item de caufa ad Italicum bellum
fummo cum imperio mittendum curaverat Mali-
bojum affinem fuum, quem eadem fentire, &
fecum facere cognoverat, eique proficifcenti oc-
culte pneceperat, maximam Hifpanis fpem often-
deret, in reiiquis ne properaret; & cum Rege
Sardinix haberet potius, quam gereret bellum.
Ita accidit, ut, dum Borbonii vi&ores fedent
otiofius, Sardinise Rex quietiilime, k y fuofque
ex fuga, ac terrore reciperet.
Dum hrec in Cifalpina Gallia geruntur,
Britanni, five eo, quod maritimis commeatibus
exercitus noftros excludere conarentur, iive ira
quadam cQmmoti, quod referaife Italiam Borbo*
niis
lgo De Bello Italico
riiis loli Genuenfes dicebantur, five ctiam (ut
ipfi poftea deteftandae invidiae gratia pradicabant,
ne pracer bellandi morern, atque jus feciife vi-
derentur, quod eorum eifent hominum urbem
hoftilem in modum adorti, adverfus quos amici-
iix caufas complures proferre poterant, nuilam
belli) ab Rege Sardinj^, fuoque apud Regem
legato Villetio incitati, cum ; immiffis primum
aiiquot ex eodem curfu in Savonem ollis incen*
diariis, nihil profeciifent , Genuam accefferant
cum claffe navium xi. bellicarum, Scnavigiorum
incendiariorum iv., horribilemque, fluitantibus in
alto navibus, fpeciem pnsbebant, quafi faediffi-
mam pulcherrimse civitati cladem jam jamque
inferre viderentur. Ipfe effe in claife dicebatur
Villetius, qui , Claifis Prafeftum ut impelleret
h&fitantem, Augufta Taurinorum profedus eo
advolarat, Prafettumque in mari medio eadem
de caufa convenerat. Sed tanta fuit civium di~
ligentia , virtus, concordia, ea loci munitio,
& muralium tormentorum copia, ut, vifa Bri-
tannorum claffe, Genuenfibus res nulla ad de-
feniionem urbis defuerit. Nam & omnem mu-
rorum partem eam , qux mari aliuitur, cSc ja:tas
in mare moles, qux portum eificiunt amplum,
atque tutum, crebris tormentis, cuftodiifque co
muniverant, faucibufquc portus trircmes v. fuas
produ&as, interque ie conjun&as, objecerant,
tu;n etiam navigia, e quibr iratas ad in-
; ium ollas in hoftes , ia utroque
portus cornu collocaverant , quo facilius, fi na*
ves britannicas i pms auderent, mul-
titudinc telorum, ja&uque ollarum repellerenturj
qua-
Libcr Scctmdus . 191
quaffatseve collabefierent . Erat autem ha^c una
ia civitate contentio, ut is populus, qui ao opti-
matibus ad patnx ialutem incitabatur, idem
optirnatibus pro patria fupplicaret, ne laboribus
iuis, rfeu penculis parcerent. Quibus rebus co-
gnitis, Britanni cum unam jarn navem, unum-
que item incendiariutn navigiuin adadis ex urbe
telis affli&um fubdu< ere coarti eiient ad Labro-
nem, cumque immiiias in urbem ollas incendia-
rias propter longi iquitatem non collineaifent f
aut ipi^e^ dum immkterentur, ollae diiruptas in-
teriiiient, ne mijus aliquod incommodurn acci-
perent, neve tempus fruftra tererent, quod ne-
que prohibere ab Hifpania Neapolique commea-
tus, neque cogitatam urbi cladem inferre pote-
rant, in confpedum Genuenfibus aliquot fefe
die« cum dediifent, ex eo loco cum claife dif-
ceiferunt. Porro eandem aliquanto poft ad Fina-
rium experti fortunam , tandem , anchoris jadis,
contra Remopoiim conftiterant: quod eft oppi-
dum Genuenfium in ea Liguftici litoris extrema
fere parte, qu# vergit ad occidenteii iblem.
Remopolit^, feu quod ab hoftibus Genuenfmm
nbn nimis valde animo abhorrerent, live eo,
quod rniffis iegatis, placari Britannos poffe con-
fiderent, defeniionis confilio negledo, quod unum
faluti , atque honori ipfis fuiiiet , ex fuis aliquos
ultro ad eos miferunt, ut fibi parcerent, utque
fuis omnibus facultatibus uterentur. Repudiata
legatione, cujus publice mittendx, non conien-
tientibus Genuenfibus, quorum erant in ditione^
poteftatem habebant Remopolitae nullam , Britan-
ni, eo etiarn xnagis, quod irrico ad Savonem 5
Ge-
192. De Bello Italico
Genuam, Finariumque conatu incitabantur, ol-
las in oppidum incendiarias jacere coeperunt, &
miffis eveftigio aphra£iis fuis, qui aftuarias eo-
rum , quse ad anchoras erant in litore deliga-
tXj deprimerent, aut incenderent; quin cxrn&x
perirent, ferius ad defenfionem excitati Remo-
politae prohibuerufit • Tota Remopolis ollis qua-
tefada incendiariis, ac diruta fere eft, in horri-
bilique deinceps patrias excidio oppidani affiden-
tes, cum jam illi abiiffent, vim fruftra Britan-
norum r & ftultitiam funt fuam execrati.
Borbonii, prselio ad Auguftam Batienorum
majori hoftium fuga, quam c#de faito, cum
id neglexiflent , fibi quod fuerat conandum,at-
que omni ratione efficiendum, ut perterritos in-
fequerentur Subalpinos, minus expedito uii con-
filio in veteribus illorum caftris confederunt ,
partitique funt inter fe, qui Forum Fu!vii,qui
Alexandriam oppugnarent • Philippus opportuno,
neque infrequenti loco, qui locus eft in agro
Caialenfi, & appellatur Servator, pmorium
conftituerat, Equitatus ferme omnis Gallicus,
Hifpanus, & Neapolitanus erat ad Auguftam
Batienorum fecundum Padum, quo commodiu?
aquaretur, & per pontem mitfus in oppofitum
Laumellinumagrum pabulum conveheret facilius,
hoftes rapinis excurfionibufque prohiberet. His
rebus, atque inanibus ex vidoria gratulationi-
bus, & arcis Alexandrinae , quas nunquam oppu-
gi aretur, munitionibus perfpiciendis xi. dies tri-
buuntur. Tandem deleftus, qui oppugnaret Ale- j
xandriam , Caravacalius legatus, urbem oppuj
re primum inftituit : qux quidem Tanaro ab
arce
Liber Secundm. 193
arce flumine dividitur, lapideoque rurfus ponte
adjungitur. Latiffima item foffa, muroque cin-
gitur non mediocrem in altitudinem elato, cu-
jus ingens eft craffitudo, eaque firmitas, ut fa-
cile iilum repellat telorum. Sunt etiam pari-
bus excitatae fpatiis turres opere vetufto, ut,
commutata urbium oppugnandarum ratione, nunc
quidem magis ad fpeciem , quam ad defenfionem
valeant. Unum tamen eft projeStum e muro
propugnaculum , propter ipfum Tanarum, qiia
parte urbs in occidentem fpe&afr, atque hujus
fumma effe propugnaculi opportunitas videbatur
poffe ad arcem tormentis concutiendam 3 (i op-
pugnare illam noftri, quam infelici circumvalla-
re confilio maluiffent. Arx eft probe munita^
axlificataque ex defcriptione Vobanii Galli mili-
taris Architefti, prseclara hominis difciplina, 8c
fama. Ignatius Ifnardius Marchio Carallienfis
arci urbique prxerat cum iii. Subalpinorum mil-
iibus,quorum pars arcem , pars urbem tuebatur;
eratque exiguus fane pro ambitu moenium urbis
numerus defenforum . Kanc rem cum legatus ani-
madvertiffet ^ non inutilem ad capiendum con-
filium exiftimavit . Itaque pluribus irrumpere
locis fimulabat , 8c murum afcendere ab ea ma-
xime parte velle videbatur, qua propugnaculura
effe diximus. Subalpini prxmetuentes loco^ ma-
gno concurfu eo contendunt, jaculifque, & ada*
s ex propugnaculo telis, deturbare fubeuntes
conantur, c&teris muri partibus neceiiario pro-
pter militurn paucitatem neglectis. Interim noftri
hac ufi occaiione, non longe a porta, qiux Ge-
nuenfis dicitur, aggerem extruunt^ omniaque
N prius
194 D? Belh Itallco
prius iimt opera perfeaia, tornentaque ad op-
pidum acta xx M quam perfici opera ilti fentirent,
aut prohibere poifent. Alexaninni pro vetere
clientela Hifpanis eiie dicebaniur amiciiiimi. Ita-
que iive ftudio partlum, (ive quod vereri fe di-
cerent, ne per vim expugnatun diriperetur op-
pidum , omnes certe paiam de deditione loque-
bantur. Gontra Suoalpinis Itudium erat, & vir-
tus ad propugnandum acerrima, neque. ulla, tara
paucis militibus, diurni, nojiurnique tenmoris
ad laborem pars intermittebaiur. Tertio demum
oppugnationis die circumfuniuntur no&e noftri
ab ea etian parte, qux ai Tanari, & Bormias
confluentem vergit, oppidumque ex adfcenfuten-
tare videnturj eodemque tempore ab altera item
parte, qua noftra eraat opera exftnuta, com-
plura tormentis teia conjiciuntur. Corruunt ur-
bis teda nonnulla. Fremunt oppidani . Ipii con-
fe:ti laifitudine, ac vigilia miiites jan non fu-
ftinent. Auget nox metum , graviufque ex tene-
bris, meiuque periculum ailimatur turbarun.
Quibus rebus permotus Ifnardius, fimul verkus,
ne inter tumultum captx urbis, nodurnique
temporis licentiam ipfe intercluderetur a noftris,
qui, (i irrumperent, pontem occupaturi videban-
tur; fubito in arcem cum fuis conlugit , pontem-
que refcidit. Quo fa:to Alexandrini Borbonios
ynm.i luce accerfunt, oppidoque recipiunt.
De arce non oppugnanda deliberatum ;n>
erat apud Philippum, & quahquam Hifpani,5c
Genuenles non obfcure dilfentire viderentur, de-
i erat , ut obfi . Cur enitn
contrucidari milites? cur fieri paterentur operum
ium-
Ltber Secundus. 195
fumptus ingentes? cur denique arcem tanta ja-
£tura oppugnarent? qu& neceffariam circumval-
lata deditionen fubiret, Scfequeretur ultro,bre-
vique fortunam reliqui belli? His rationibus r at-
que aliis, quas memoriae prodere non fatis cau-
Ix putamus, pervicerant in concilio duces non-
nulli, ut, negieda oppugnatione 5 circumfedere-
turarx: atque ita loquebantur, quafi certi eifent
armorum exitus, neque ulla commutatio reruni
accidere poifet. Pollea vero, conyerfis rebus,
cognitum fero eft .', reje&o fortiore, confiliunt
valuiiTe minus falutare, expe£tataque obfeffionis
tarditate, effe arcem amiffam, quae permagni erat
ad Italicum bellum momenti ? & qux expugnari
facile tunc a Borboniis poterat, fi tantu.m. ipfis
confilii fuiffet, quantum erat virium . Sedopportunis
locis pr&fidia funt pofita, fatlaque eft arcis cir-
cummunitio ardior, & Vielmus Leffius cum Li-
guftica legione, cohortibufque aliis de omni exer-
citu reii&us, qui toti- negotio prxeffet , commea-
tufque in arcem comportari prohiberet.
Inftituta interim ad Forum Fulvii oppugna-
tio anni tempore adverfo impediebatur. Id erat
oppidum in ripa pofitum Fadi, paulo editiore
natura loco^ arce tenui, atque opere ipfum op-
pidum partim vetufto, minufque firmo, parti.m
recenti munitum; fic tamen, ut, qua funt Ca-
fale verfus recentes intermiffae munitiones, ipfa
turnuli acclivitate oppidum defendatur. Tunc
autem major erat ex cportis imbribus oppugnan-
di difficultas. Abierat enim. jam egregia illa coe-
li tempeftas, qux Borbdniprum coeptis incredibi-
li felicitate tamdiu obfecundare poife videbatur,
N z fi
ig6 De Bello Italico
{1 per duces quofdam confulto, ut videbatur, bel-
lum trahentes fortunae uti beneficio licuiiiet; &
fluvii 3 qui frequentiilimi funt in ea regione, com-
moti afiiduis tempeftatibus admodum creverant,
magnaque erat omnibus locis, atque itinenbus
faita labes, atque proluvies, adeo ut nili aeger-
rime fupportari tormenta, & concineri in opere
milites non potient, ipia denique, aggere diia-
pfo, opera non confiftcrent . Tamen adminiftrati-
te Aramburo legato, qui cUligentiam in expugnan-
do oppido adhiberet 5 difficultates luperaverat per-
tinax militum labor , erantque opera perfeita^
tormenta conitituta, jamque pars murorum telis
concuiia procumbebat; cum repente Subaipini,
qui prasfidio erant oppido, eruptionem faciunt,
iub occaiumque lolis ad noftra opera accedunt.
Noftri, cum alius langueret a quotidiano labore,
aiius in opere verfaretur incautius, re nova per-
turbati initium fug# faciebant; hoc magis^quod
& pnefenti hoftium, qui intolerantius fuccede-
bant, & longinquo muralium tormentorum ma-
lo mfeftabantur . lbi tum Hifpanorum Prato-
rianorum Centurio propter rei militaris flagitium
ira flagrans, confolio milite, qui terga vertebat,
reiiquos quolque acerbioribus verbis interrogans,
folerentne pratoriani militeS fugere, ihclinantes
reftituit: & Varennenfis eodem tempore legionis
ik exercitu Genuenfi, itemque Virtianx legionis
Pyrochitrophori , Belg&que Pratoriani inter fe
>rtati,ne, integros quos fuperayjiient, vi&os
imeicerent,cuneo fa6to, ruunt in hoftes, eof-
que, rnultis vulneratis, atque interfe&is, in op-
pidum repeilunt, At illi, ubi noltris refeitisope-
ri-
Liber Secundui. tgj
ribus, & diligentiori feptis cuftodia, non defen-
fioni jam,non eruptiom locum eiie inteilexerunt,
atque audo tormentorum numero, venementius
labefa&ari miirum, percellique ? ac difcindi pro-
pugnacula viderunt, limul veriti funt, ne, facto
a noftris non longe ab oppido in Pado ponte,
navibufque aliquot onerariis depreffis, fubfidiis
ipfi, <k commeatibus intercluderentur, confilium
cceperunt ex oppido nottu profugere. Itaque
poftero die diffra&is tormentis omnibus, quas
erant in oppido, & projetto omni commeatuum
genere, ne cui Borboniis ufui effet^ cum inar-
cem confugere fimulaifent, ut ipfis confilium
clam eiiet oppidanis, accenfis aliquot in muro
ad ipeciem funalibus, ea porta, quse eft ad Pa-
dum, idQ muita de nodte foras proripiunt, fu-
bitoque univerli fcaphis excepti refugiunt, ~per-
que Laumeilinum agrum ad fuos mirabili filen*
tio evadunt incolumes. Celeritas tanta fuit illo-
rum, noftrorumque tam remiifus, ac negligens
in explorandis hoftium coniiliis animus «, ut , cum
primo diluculo eorum profeitio voce manuque
ab oppidanis ex muro figmficaretur, infidias no*
ftri yererentur, neque prius profedos crederent,
quam intromiifi vacuam oflfenderunt urbem a
defenforibus , & Subalpinorum admirati neceiiario
cailiditatem irrifui fe fuiife perdoluerunt . Foro-
falvienfis hic fuit oppugnationis exitus.
Philippus, his rebus geftis, Occimianum
proficifcitur, pauloque poft Cafale venit. Subai-
pinorum cohortes xx. qux cum dcccc. circiter
equitibus ab Rege Sardinix relidse in fpeculis
prope Cafale confiiterant , jam cum eilet ad por*
N 3 tas
igt De Bello Italtco
tas primum Philippi agmen, alia ex pafte op-
pidi fefe properantes ejiciunt, flumenque tranf-
greffi ad reliquos fuos advoiant, qui caftra an-
tea jaiii a Cafali Trrdinum tranftulerant .
Mons, qui Ferratus dicitur, unius fere di-
ei longe ab alpibus fpatio disjunflus leniter ex
^qiiata planitie afiurgere incipit, tum collibus,
vailibufque di-ftin£tus amoeniffimis, duobus dex-
tra, finiftraque Tanaro, Padoque fluminibus ai-
luitur, ad ipforumque fiuminum confluentem de-
finit . Hujus eft montis regio optima, & fertilis,
& regionis princeps urbs eft Cafale propter i-
pfum fi.ta Padum, habuitque quondam^ ut illa
tempora ferebant , arcem munitiffimam , qu& pa-
trum noftrorum -meftioria expugnata a Gallis ,
& everfa eft. Una tum erat virtus Pr&fe&i,
maxima loci defenfio: nam Roccsefius Hiberni-
cus pneftantis animi vir, nulla periculi denuncia-
tione permotus, cum dc. militibus vi&ori exer-
citui opponere fefe non dubitavit. At Galli ela-
tifpe ceieris, ut ipfi arbitrabantur, vi£lorix,& fortai-
fe majofum fuorum eodem in locovirtute nimium
feroces, eam fibi arcem oppugnandam depoicunt.
At vero five cunflationis taedio, cujus gens eft
intolerantiffima, iive quod, non fatis perfpefto
arcis fitu, primo illam impetu expugnari fine
tormentis poiic temere crederent^ magno certe
cum detrimento repulfi funt . Itaque morari ne-
ceilario, expe&areque coguntur, dum tontoenta
adducantur, quorum erat fubvedio duriliima
proptcr anni, ut diximus , tcmpus, viafque o-
rones alto, tcnacique luto corruptas.
Li&cr Sccundus. 199
Intcrim, Gagius Padi, Tanarique poaces,
Ticinique fluminis ripas certis obtineri ftationi-
bus juiierat, nequa proruere hoites, & circum-
venire a tergo noftros poifent : eodem etiam
tempore & erat ad Haftam occupandam Pom-
pejam Gramondius Gatiorum legatus profe&us ,
& ipie Gagius Ticrnum, Parmamque cohortes,
alaique identidem fubmittebat, qu& Vievillsei,
& Gafteilarenfis exercitus augerent. Quarum re-
rum expe&atione varia angebantur hoftes, neque
certum invenire poterant, progredi ne Philippus
longius, an regredi mallet, diverfique rapieban-
tur. Rex enim Sardinias, Hafta a noftris Pom-
peja occupata, omne ad fe bellum transferri,
iplamque imperii fui fedem Auguftam peti Tau-
rinorum arbitrabarur. Auftriaci autem, tantum
Ticini, Parmajque copiarum contrahi cum vide-
rent, Mediolano, Mantuasque timebant; & cum
veliet uterque fibi confulere, neque aker line
aitero poffet. non admodum conveniebat inter
eos, quid agerent, & quam belii rationem po-
tiflimum inlifterent. Neque pr&terea vacabant a
beilo afpera Alpium culmina, cogebaturque Sar-
dini^e Rex, in tanta omnium rerum difficultate,
eo etiam copiarum, & cogitationis fux partem
derivaVe. Na 11 quanquam Sardinia Regts iega-
tus Leutronius, ob defenfum fuperiore anno Cu-
neum, fumma: homo virtutis habitus, & fiJei
ab ea parte non ceflafet, tamen Lautrecchius
de exercitu Gallico legatus D. Columbani Fa-
num coenerat, quod Ocelo imminet, ipfumque
txpugnare Oceium cum cohortibus xii. conaba-
tur: & Mirapifcenfem Gailorum item legatum,
N 4 qui
203 De Bello Italko
qiri Ligufticam oram aflervabat eam, qux ver*
git ad occidentem folern, Cebam in maritimis
alpibus ut tandem oppugnaret , Genuenfes horta-
bantur., re£teque moftebant; quod 5 Ceba rece-
pta, propter loci opportunitatem, & levi inco-
larum, qui ferociffimi homines funt, & Subal-
pinis infeftiffimi, prafidio ipfa protegebatur ab
hoftibus ora, & Gallix Narbonenfis commeatus
maxime ad belium neceflarii facile explicabantur.
Sed longe efle alia Mirapifcenfi mens videbatur.
Dum vero Genuenfibus Galli imperitiam bellan-
di, Gallis contra Genuenfes incuriam obje&ant
agendi, interque fe de belli ratione difputant,
belli tempus abit. Ocelum certe Leutronii vir-
tus, Ce-bam Mirapifcenfis indiligentia defendit,
& avertit utrofque demum a belio gerendo,
qu# fuberat hyems iis in locis paulo maturior,
& Regi Sardinix peropportuna^ quem adverfus
Borbonios, faeviente hyeme,ipfa per fe akitudo
Alpium, itinerum difticultas, frigorum, nivium-
que immanitas, Sc vis tutaretur. Ita Oceli,
Cebaeque arcium oppugnationes , maximas in ma-
ritimis, Cottiiique Alpibus opportunitatis, dila-
tx toties flagitiofis hominum confiliis, ad extre-
mum anni tempore adverio dittiiife funr.
At Caialcniis arx, tormentis Dcrtona tan-
dem adveiiis, conftitutiique, atque aliquot ollis
immiflis incendiariis, ad deditionem compellitur.
Dedititios Philippus produdos omnes, qui gn
rii crant milites, neque apud fe facramentum
dixerant, Dcrtonam ad opus in arce faciundum
mittit, reliquos, accepta fide, adverfus fe, fuofque
ibcios surma non laturos, dimittit incolumes*
Roc-
Ltber Secundus. 201
Roccxfium vero Prafe&um fumniopere collaudat,
quod (trenue arcem defenderit, Sc proficifcentem
in Britanniam, ut eflet in Caroli Stuartii exer-
citu miles voluntarius, non vulgari commendatio-
ne profequitur, quas fortemejus, magnumqueiri
Cafalenfi oppugnatione perlpeftum animum fi-
gnificaret.
Jam hyems aderat fumma , & Brignoiius-
Salius Genuenii exercitui pnepofitus Genuam
cogitabat, cui difcedenti praeclarum ipfe Philip-
pus confilii, magnitudinis animi, fummi denique
in patriam amoris teftimonium dedit . Copias
Genuenfes, Liguftica legione ad obfidionem ar-
cis Alexandrinae relifta., nonnullifque cohortibus
Dertonae, Placentiseque collocatis, reliquse cuni
Efcerio caftrorum praefe£to in Liguftica ora ad
fines Galliae Narbonenfis hyemare jubentur.Ca-
fali fua Malibojus hyberna conftituerat. Haftam
Pompejam, expugnata jam a Gallis arce 5 cum
x. cohortibus Montaiius iegatus Gallorum te-
nebat. Philippus cum reliquo exercitu, Gagio-
que in Galliam Cifalpinam regrediebatur. Erat
de itinere ejus , ut hoftibus diutius ceiaretur y
incerta edita in vulgus fama. Aliter enim, ac
ipfe de Rcgis Philippi Patris fententia, atque
aucloritate conftituerat , Placentiam proficifci
dicebatur ; quern vulgi rumorem illa multum
res adjuvabat, quod eo exercitus pars prope-
rare in hyberna videbatur . Ille tridui viam
progreffus ^ ad Caftrum novum ad Iram a-
mnem confiftere cogitur , imbribus coortis y
quorum tanta erat vis, adeoque itinera inter
ut ne rupta , lente quidem p ac pauiatim proc.e-
de-
202 De Bello Italho
dere liceret . Summas flumina ripas fuperaverant ,
ponteique interruperant omnes , & reftagnaverant
late loca , eratque miferabilis fane , ac foedus
eluvionum reipedus, cum arma, viri, equi, ju-
menta commeatus paffim hxfitarent in luto,
atque haud procul%beifet, quin aquis obrueren-
tur. Viciis difficultatibus, cum Ticinufri, quo
cohortes , alafque aliquot pramhlas a Gagio
fuiiie diximus, copiae tandem omies conveniiient,
& qu& tempeftatibus in irinere detent^ fuerant,
& quae Placentiam ire fimulaverant, ipfe poft
paulo Philippus eodem perveait. Inde Marehio-
ne Campofan&enfi , qui ex vulnere in Derto-
nenfi oppugnatione accepto convaluerat , cuai e-
quitibus dc. & Pyrochitrophoris mille Mediola-
num praemiflb, qui adventu.Ti fuu.n minciaret,
& caveret ab Aaftriacis arcem obtinentibus ,
Ticino ipfe digreiiiis Maxentia.n venit . Quo
cum venilfet, praefto ei fuerunt Senatus, popu-
lique Mediolanenlis legati publice miili , qui
civitatem in ejus poteftate dicerent eifc , non
ftudio partium properantes, aut fubitierga Piii-
lippum benevolentia, fed tradito more in cujuf-
cumque Principis verba jurandi, qui propius ur-
bem Mediolanum xx. paffuum millia exercitum
admoveric. llle ad xiii. kal. jan. ipfo Regis
Philippi Patris natali die, Medioianum equo in-
vehitur mirabili celebritate, ac plaufu . Nam
& comitabantur Hominem Dux Mutinenfium ,
Gagiuique, ac Genuenfium Dominicus
Pallavicinus, multique prazterea Duces copiarum,
obviam ei prodierat Senatus univerlus: effu-
fumque vulgus prateritae jam dominationis ob-
li-
Liber Secundm. 103
litum, & faturae improvidum exultabat Philippi
juventa, novitate apparatus, tk ftudiis inanibus.
Nuila etiam fuit regionis illius, & vicinitatis
paulo notior civitas , quin partem Senatus ad
Philippum miferit gratulatum, oratumque, iitin.
fidem, & clientelam reciperetur.
Haec dum apud Borbonios gerUntur, Lifte-
ftenius , quem in Lobcoviczii lociim Auftriaci
in Italia exercitus imperatorem fucceffiile li-
bro fuperiore demonftravimus , fua in caftra
pervenit. Quas cum eiienc caftra inter flumina
duo , Agoniam , & Seflkem , iifdern ipfe quo-
que neceiiario alluvionum , atque imbrium in*
commodis diftinebatur , magnaque erat difficui-
tate affe&us, quaratione Ticinum amnem trani-
iret. Sed decedentibus paululum aquis, & quod
Philippum omnibus fere copiis Mediolanum cOrt-
tendifle audierat, vacare a cuftodibus ripas exi-
ftimans adverfas , ad amnem Ticinum acceffit .
Secus autem, atque ipfe crediderat, eafdem di-
ligentiffime a Vievillseo ripas cuftoditas cum co-
gnoviifet, primum, converfo itinere, Sextum ve-
nit , quo in loco Ticinus amnis ex Verbano la-
cu erumpit; deinde eo etiam transje£iu prohi-
bitus , quod omnia noftri ioca praoccupaverant,
mutato rurfus itinere, caftra ad Olegium^ op-
portuno, atque edito loco, communit : ubi vero
ab Hifpanis, qui Mediolanum, iteinque a Gal-
lis, qui Montemferratum tenebant , urgeri fe
pofle a fronte, atque a tergo videt, relktis cen-
turiis, turmifque aliquot ad Olegium, qui Ti-
cini fluminis ripas aflervarent, Tridinum ipfe de-
mum fe recepit, ut ibi 3 communkads cum Re-
204 T>e Bello Italico
ge Sardiniae confiiiis, de tota belli ratione con-
fideratius deliberaret.
At Gagius Mediolano profe£lus cum xx.
hominum miiiibus ad amnem Ticinum perve-
nerat , pontemque e regione Olegii efficere fe
velie fimulaverat • Dum autem Auftriaci roagno
concurfu eo contendunt, dum illum, ponte , tranf-
ituque ut prohibeant, aggrerem extruere, tor-
menta coiiocare, ripas denique communire fefti-
nant, ipie magnam equitum partem, qui fuos
in equos finguli fingulos pedites impunerent , oc-
culte, celeriterque progredi jubet, praefe&itque
ecrum, quid fieri velit , ofiendit . Hi , cum
ad locum pervenifient , qui Guia ficca appelia-
tur, vado reperto, equiles, peditefque ita, uti
erat a Gagio praceptum, fiumen tranfeunt , ra-
ptimque pontem efficiunt , munitionemque ad
capita pontis inftituunt. Quare nunciata, Gagius
extemplo movet, reliquumque eodem ponte traf-
ducit exercitum. Tranfduttum in duas partes di-
ftribuit, & partem Olcpii lubliftere jubet, par-
tem ita coliocat , ut Verbano lacu, Ticinoque
amne hoftes intercludantur. Decepti Auftriaci ii-
mulatione pontis, iubitoque equitum, peditum-
que noftrorum tranfitu perturbati ftatim profugiunt,
Novariamque continenti impetu petunt . Gagius,
longius a Ticino amne (ubmotis hoftibus, atque
expeditis commeatibus, Mediolanum revertkur.
Interim Coraphsus prafe£tu$ caftrorum Re-
gis Neapolis, & trib. mil. legionis Macedonioc
i Caftellarenli legato miffus cum centuriis ali-
quot Pyrochitrophorum , & equitibus ccc., tbr
mentifijue caftrenfibus vi. Guardiftallum Duci
Gon-
Liber SecunduS. 205
Gonfagse, qui principatum ibi obtinebat «> data
fide, nihil le oppidams nociturum, occupat; eo-
que occupato, & communito, Brixelloque item,
& Rubiera caftellis in poteftatem redadis, nul-
la interpoiica mora, Regium Lepidi proficifcitur,
ejuique civitatis impcriurn Duci Mutmeniium
reftituit. Quo faeio, pr&lidia , cuftodiafque ad
ripas Gabeili fluminis diibonere , ad ipfafque
Murin& portas provolare coeoit. AtPaliavicinus,
qui Regins Ungari^ juflu Mantu^ praerat, fum-
mx homo in imperio ieveritatis, ac diligentise,
cognitis his rebus , copias ftatim fuas contrahit,
atque auget. Sublidia Mirandulam , fubfidia iteni
in Mutinenfem arcem iubmitrit . Frumentum o-
mne, papulumque ab dextera Padi parte quo-
quoverfus Mantuam ad ie ferri jubet. Graviffi-
mas iis, qui non paruerint, poenas conftituit,
hoc confilio, ut, fi forte Borbonii arces oppu-
gnare illas inftituiilent, qux opinio percrebuerat,
ipfse eilent arces paratiores, noftri autem inopia
rerum neceffariarum , duriifimoque anni tempore
difcedere ab oppugnatione cogerentur.
Erant interea Mediolaniplenalaititia, Scgra-
tulatione omnia eorum, qui Philippi, novorumque
hofpitum ad^entu gaudere, & eorum , qui ex
tantis rebus geftis finem reipicere pericuiorum
videbantur. Erat anni tempus a bellicis labori-
bus remotiflimum: Urbs fertilis , & copiofa, ip-
fi Mediolanenfes benigni homines, & perhofpi-
tales , ut his omnibus rebus invitati Borbonii ,
quafi in perpetuum viciifent , neque ulli jam
iubeifent hoftes, facile curam omnem, & dili-
gentiam remitterent.
At
zq6 De Belh Itallco
At non languebat Sardinias Rex, neque,
tantis acceptk incommodis, deferebat fe; dele-
$us habebat, renovabat bellum: atque inter-
dum, dejeSum te imperii parte maxima, & fru-
«ftuofiffima cum videret fme exercitu, fine com-
meatu, fme fociorum auxiliis, quos propria bel-
la, propriaequ.e caiamitates premerent, illud co-
gitabat, fi poi.fet confiiio vincere, quos fupera-
re armisnon poterat. Proinde Gallos potiffimum
refpiciebat , qui Italiam ad fe minus pertinere
arbitrabantur, fperans, illos aut tollerabili ali-
qua conditione fibi adjungere, aut ab Hifpanis,
qui diffimillimo funt ingenio, avertere, aut cer-
te tra.jtandis conditionibus ferere inter concordes
caufam fufpkionum , atque mimicitiarum . Et
iifdem forte diebus peropportune ceciderat , ut
inter Regem Boruffi^ , & Reginam Ungariae
pax conciliaretur. Itaque unum illud elfe tem-
pus exiftimans de pace agendi, dum vicli fpera-
re Auftriaci, fublato. in Germania bello teterri-
ir<o, & defe&ione Regis potentilfi ni , timere Bor-
bonii victores inciperent, dit ejufmodi ad Regem
Gailias literas: Sefe quidem defendendi imperii
fui caufa, non Ircdendi alterius ad arma deicen-
dilie: fa:>um eife nimia Hifpanorum cupi ditate,
atque cbfequentia Gillorum, ut bello Italia o-
mnis ardeat gravi, &caUmitofo: quo bello in-
gere fe, quantam jim iple rerum fuaratn ja-
fluram fecerit, & videre etian, quantum lit
cico dtfcrimen aditurus omnium reliquarum: ni-
ninus tamen, nifi G auitore, at-
nte quamprimum abarmis difcedatur, eo
animoj atquc adeo obfirmato, ut ad er-
tre-
Liber Sccundus. 207
tremum ufque fpiritum prius depugnet, quam
patiatur dominari in Italia Phiiippum: regnante
enim Neapoli, atque in locupletiilimis provin-
s Carolo, fi Frater ejus Philippus Galliam
Cifalpinam teneat, quam iibi, quam liberis fu-
is fpem reliquam futuram, aut regnandi, aut
omnino quiefcendi? Cun hsec ita fmt, tamen,
ut exploratum fit omnibus, & quietem ie ab
initio fpedaife, & nihil belio,quam fecuritatem
quaerere, pacem, qux conditiombus fit non ini-
quis conftituta, fefe non repudiaturum , neque
recufaturum, quominus Philippus in Italia fe-
dem, regnumque collocet, fi modo ex aequo,
bonoque ita opes quoque i\xx augeantur , ut
non iemuer fibi fit a potentiore finitimo timen-
dum . Acceptas Rex Gaiiias literas cum Ar-
genfonio communicat, qui cum a belio, ut di-
ximus , Itaiico valde abhorreret , magnopere
auctor fuit Regi,ut oblatam conciliandse pacis
occafionem arriperet , neve quid Hifpanl cupe-
rent, fed quid iiu poftularent tempora, cogi-
taret : illos, qui Italiam omnem cortcupierint y
nunquam fore aequa parte contentos, nunquam
quieturos: ipfum, exhaufto serario, atque at-
tritis viribus provinciarum , debere aliquando
fibi fuifque confulere; neque tantum gloriae ,
atque utilitatis qusfitum, paucis expugnatis in
Belgio arcibus, & nonnulis in Italia caftellis
receptis, quantum effe fa&is in Occitania con-
jurationibus religionis calumnia , Britannicoque
in nova Gallia promontorio amiilo, periculi,
ac detrimenti importatum. Afflidtos hoftes non
perditos exurgere jam,factaque cum Rege Bo-
ruf-
2,o8 De Bello Italico
ruffise pace 5 properare in Italiarn infeflis fignis
Gerrnanicas legiones, quarum vim, atque ro-
bur addubitandum quidem effe, nurn Hifpani
fcenis, ludifque Mediolani marcentes fuftinere
queant. Quibus rebus cum Regem commoveri
Argenfonius videret, liberius jam fuadere, atque
in extrema oratione fua monere illum caepit,
tantam rem non eife cuiquam committendam 5
ne iis quidem, quibufcum maximis de rebus
communicare confueverit: jafctatam enim mul-
torum lermonibus, atque confiliis efferri facilius,
quam explicari poffe. Dat uni Argenfonio ne-
gotium Rex: atque iile ftatim Campofium , qui
Regis erat apud Genevenfem civitatem legatus,
diflimulata itineris caufa, propius Auguftam Tau-
ji-norum in villam quandam accedere jubet, eo-
demque Sardiniac R.ex hominem e fuis certum
jnittit. Cum Gallus pacem expeteret, bellum
Sardinienfis formidaret , facile inter utrum-
que conditiones convenere , quarum conditio-
num hanc fuiife fummam fatis conftat . Ha-
beret Philippus Hifpani Regis F. Dertonam,
Parmam, Placentiam, Cremonam ; ejufque im-
perii fines eifent amnes Iria, Abdua, Ollius,
ufque quo amnes hi in Padum influunt, atque
ad connuentem ulque Abduae Padus ipfe : Sardi-
i Mediolanenfis provincia reliqua, ;
urbs adjungeretur Mediolanum : nulium illi
in Finarium jus, nulla unquam effet aucloritas:
Onelienfis tra£tus omnis, itemqu arx,
, oppidum Genuenfi bnt; daret llex
Sardinise impetraturos
a Casfare Genuenfibus fununi earum re
num
Libcr Sccundus . 209
num imperii jus, quas regiones in vallibus Iri^,
Macraque fluminum., ex Caefariano quodan ju-
re, & beneficio Dynafte poiiiierent: Dux Mu-
tinenfium reftitueretur in integrum, eique pra-
terea pars daretur agri Mantuani ? qua2 Mutinen-
fi provincise finitima eft , & pertinet ad Padum;
& item ad eum, morte Ducis Gonfagae, Guar-
diftallenfium regio perveniret: invitarentur Ve-
neti in focietatem, oblata Mantua; fi forte gran-
di, atque opportuno praemio excitari poffent:
Hetruria a Francifco Lotharingio, qui accepta
nuper Imperatoria in Germania dignitate tene-
batur, ad Carolum fratrem transferretur. His
conftitutis rebus, foedus fieret inter Italise Prii>
cipes fanilum, seternum; quo ex faedere, com-
munibus confiliis armis, Mediolanenfis arx, Fo<-
rumque Jutwuorum^ Mantua denique expugna*
retur, & qu# cujufque Principis pars ex fcede-
re futura eifet, ei ftatim affignaretur : Omnis
ita demum ex Italia Tranfaipinorum dominatus
in perpetuum tolleretur. Erant conditiones Hi-
fpanis pro re nata non incommodae-, atque Ita-
liae potiffimum perutiles, cui tandem fuos agno-
fcere Principes , atque ab infinito exterarum na-
tionum metu refpirare aliquando contingebat,
magnumque merito fapientis confilii fui frucUini
Sardiniae Rex tuliffet: fed Hiipanorun, fi vera
tacere nolunius, cupiditas tanto obftitit bono,
fatumque nefcio quod Italis , atqae Hifpanis ip-
fis infenfum, vertit ad extremum omnia. Nam,
cum Sardinix Regis mandata in- Hifpaniam per*
ferenda curaifet Rex Galliae, eaque fibi literis
fua manu fcriptis non aliena ab #quitate vide-
O ri
2io De Bdfo Italko
ri oftendiifet, frernere Hifpanias Rex, atque in-
dignan gaspit ; iis condiaonibus com.nodius mul-
to baidmiae Regi, qui Borboniis partibus adver-
fiilimos iit, quam Pnilippo coniuii Borboniorum
Regum Filio, Fratri, Geaero. Itaque, fumma
adhibita ceieritate, Ofceniun Ducern excurrere
in Galham jubet , qui Regem ao intempeitiva
pace deterreat; in qua li eum perftare videat,
tum Hifpanos non iibenti quidem ani ao ad o-
tium , & concordiam , ied defcenfuros tamen ,
fuamque victona n Galiorum a.nicitiaj condona-
turos dicar, fed ita, ul provinciis Pmhppo ex
foedere attribuendis Laudis Pompejx, atque etiam
iniuper Alexaadriae , Montifque Ferrati oppida ,
agrique accedant. Qua? Hifpanorum refponfa cum
magnam pacis deiperacion^m afiferrent , veritus
eft Sardmi^ Rex, ne diutius agitata res Auftria-
cis taudem fuboleret , ipfeque propterea ab iis
relinquerecur, quos relinquere moliebatur . Ita-
que , dimiifa ftatim pace , cum inteiligerent ,
non defore fibi Germanorum auxilia, qui in I-
taiiam defcendere cum legionibus, jamque appro-
pinquare dicebantur, fufpicatus fore id,quodac-
cidit, ut ab Argenfonio certior per literas failus
de pacis conditionibus Mihbojus minus diligen-
ter de belio cogitaret, Leutronium, xx. fubito
cbntra&is cohortibus , ad recipiendam H iftam
Poinpejam proficifci jubet . Leutronius , primo
impetu, lupcrato cx itinere Tanari ponte, ea
ntatc progreffus eft, ut adventus lui famant
penc pracurreret. Pertcnitus Montalius , qui Ha-
ftse Pompeja cum x., rtt diximus, cohortibus
Gallicis praerat, nuncios ad Malibojitan mittit
ali-
Liber Secundus. 211
allos, atque alios, qui petant, atque orent, ut
fibi celeriter fubveniat : lefe hoftium, qui tanto
fuperiores numero fint, fuftinere impetum non
poife. Malibojus ad hgec unum modo refpondit :
Nihil effe a Subalpinis hoftile metuendum; ip-
fos de compofitione agere, atque ad orium ver-
gere univerfos : neque interim ullum Montalio
lubfidium mittit. Quod nobis quidem nulla ra-
tione faitum a Malibojo videtur , propterea
cjuod, quocumque effet animo Sardiniae Rex,
defendenda fuerat arx, neque tam incertis rebus
committendum , ut certum in periculum non
minima exercitus pars veniret . Montalius ab ho-
ftibus circumventus, qui tormenta etiam. ad op-
pugnationem neceifaria raptim advexerant, tri-
buique locis jam collocaverant y fimul diffifus pau-
citati militum iuorum^ Sc de fubfidiis nequic-
quam efflagitatis defperans, portas. aperuit, abje-
ftifque armis, fe atque oppidum. Leutronio de-
dit . Malibojus captum' prius oppidum fenfit,
quam lublidio poilet, aut vellet accurrere, quod
erat tamen , dedu&is Cafali , Monte-calvoque
prafidiis, facere conatus. At Hifpanis tantus in-
cidit terror, quod, ornnia haec cum non fme con-
filio fada efie fibi perfuafiifent , hoftes tlmebant,
fociis diffidebant, ut, reliiia Alexandrinae arcis
obiidione, qus fame jam coafta extrema, haud
procul aberat a deditione, pedem confeftim re-
ierre caeperint, eorumque receptus, projertis far-
cinis, atque lmpedirnentis, confimilis fugx vide-
retur. Quo facto, tam paucis diebus fefe fortu-
na inclinavit, ut cohortium Gallicarum deditio
O 2 ad
212 De Bello Italtco
ad Haftam Pompejam Borboniorum in Italia fe-
licitati finem atiuiuie videatur , eademque ini-
tium iniequentium calamitatum.
COMMENTARIORUM
D E
BELLO ITALICO
LIBEK UL
"5
CASTRUCCII BONAMICI
Commentariorum de Bello Italico
LIBRI TERTII
A D
D U C E M
S E N A T U M
P. Q. C.
UNIVERSOS REIP. GENUENSIS
PRJEFATIO.
Um in Galliam CifalpU
nam iter facerem , Ge*
nuamque venijfem , qua
i?i Urbe permulta accide*
rant eorum, de qutbus e*
go jcribere con^itueram ,
& ibi ejfem aVo^is^ P. C, honorifice^ Itbera-
literque traBatus , varie fum equidem aJfeBus^
maximamque animo voluptatem^ atqueuno tem-
pore moleQiam ccepi . Nam & venijfe ad ho-
mines y qui in fumma generis nobilitate nihil
O 4 de
ii 6 Prafatio.
de morum bemgnitatc remitterent , perquam
jucundum vidcbatur , & eorum ipforum homi*
num debcrc fdtia, confiliaque ita explicare nar-
rando^ ut uniuz haberetur ratio veritatis^ erat
fane molejlijjimum. Quamquam enim multa a
Vobis affa ejfc fortitcr , ac fapienter in illh
'Rcipubliccc tencbris antea etiam intellexijfem y
quam vcfiram cjfcm humanitatem expertus^non
hificiahov tamen multa itcm a muitis incul-
xata fuiffe mihi y qu<z fi fidcm illorum faHo-
rum convellere omnino non poterant ^ addubi-
tare quidcm certe cogcbant hominem in vetyris
stdhuc rcbus percgrinantcm , vehcmenterque ve-
reri 5 ?ie^ fi omnia dixiffet , mmus gratus^ fi
qucedayn rsticutffct y nimis obfequens vidcretur.
Quce me dubitatio cum diu 5 multumque an-
xium^ ac follicitum habutjfet ^ vicit tandem,
qui vinccrc profeffo dcbebat , amor vcritatis ,
cujm quidem i?i kifloria pr&fertim con r cribe?i-
da tanta cffe vis debet , ut eam quccumque
ratione hifufcare fiagitium y obruere autem fce-
lus etiam jit. Itaquc ajfcverarc poffum firmifi
frmc hoc animo me ad Genuensium rcs coqno-
fccndas acrcjfiffc^ ut cas, fi a virtuic profcftdc
effcnt omncs , libentijjimc fcnbcrcm^ fin minuSj
fcrtberem iaihen^ corumquc benignitatis nicmo-
ria nihil adco de vcritatis cura dctrahcrct , Ut
viultum etiam addcrct diligcntia: , & cautionis y
fic qutd m noftramnarrationcmpcr citufatn trrc-
, nuod vidcri poffct gffcntationt , aut
gratia d utn . Scd cgo ^Genuensibus di-
ligcntcr j attcntequc tufn cogitarcni\ m o-
mnia^ noh crcdctctn omnia y nibil janc rcpcri
cjfc
Prtefatio * zij
effe ab illis proximo hoc Italico bello cogita*
tum, nifi fummo confilio, nihil fufceptum, nifi
fide praflanti ; nihil denique attum, nifi vir*
tute fingulari m y atque omnia ita effe nota o~
mnibus^ atque tefiata^ ut ea mihi fcribentl
magis interdum veniat in mentem vereri^ ne
propter ingenii mei tenuitatem imminuta ^
quam dubitare^ ne propter benevolentice ftudium
ampltficata effe videantur. Quamobrem gravifi
fima liberatus molefiia , gaudeo , P. C. 5 ma«
gnificeque lcetor, oblatum mihi tempus^ in quo
grati animi mei pietatem Vos agnqfceretis 5
incorrupti fidem hi/iorici nemo defideraret . Non
enim effe arbitror^ aut tam inju^ios^ Genuen-
sium qui fuerunt hofies^ at urgere calumnik
velint , quos perfecuri funt armis^ aut tam in«
fanoSy qui funt invidi^ ut vocare audeant in
dubium , quod exploratum omnibus , certiffimum«
que eft.
Meorum vero lahorum fi qui funt obtre*
Batores^ quos homines jejunos^ atque ineptos
ne fummis quidem fcriptoribus defuif/e video^
accufent ii me licet ut rudem , ut inelegantem
( nihil enim impedio ) ut mendaceyn autem ,
atque infeftum fiudio partium jure nunquam' cer-
te accufabimt ^ cum Ubertatem in fcribendo meam
acerbius etiam 3 quam oporteret^ reprehenfam effe
omnes fciant^ ego fenferim. Sed nullce funt
fimultates, nulla prcemia^ no?i fpes , non me~
tus , qui pofjit conftantem hominem , atque
ingenuum a propofito deterrere : neque in Ca-
ftris Borbonwrum quod fuertm^ quodque hi
acie fteterim contra Auftriacos y minus idcirco
ai 8 Prafatio .
licere mihi fum arbitratus^ yeprehendere m
Borboniis , laudare i?i Audriacis^ qua reprehen-
denda, quce laudanda videbantur. Non enim^
cum fcrtbimus ^ animum retinemus armatum y
ctut eamdem ejje bellandi , & fcribendi licen-
tia?n extfJimamus. Nam miltti , fi adverfus ho-
flem ferocius fefe gerat, etia?n laudi datur,
cum fit hi/lvrico turptjjimum^ non dtcam ad-
verfario maledicere ■, fed paulo fcrtbere cupidtus.
Maxime quidem vellem^ ut mea qui leguntj
animo legerent eodem quo ego jcripfi^ ?iequc
in (criptorem culpam conferrent , quam ipfi fu-
fiinent. Etenim dum nimis favent, nimts i?i-
vident, mentiri me, ac maledtcere dittitant,
7ion quod itafit^fed quod ad libidtnem non
fcripfertm ipforum y eorumque aut hoQes lauda-
verim, aut amicos reprehenderim. Qua in re
non illi ftudtum, aut libettatem meam coargu-
unt , fed /lulttttam , atque iniolenttam indicant
Juam ; & cum iidem me cupidum , iidem
liberum dicant , eft certe quod fufpicer effe»
me in utroque moderatum » Equidem , ad
libertatem quod atttnet, eam?ieque immodera-
te exercui , quod arrogantts erat homints^ ne-
que fregi fervtltter^ quod erat abjctlt , idque
v/num conatus fum, & mihi videor perfa ftffe^
ut omnia Itbcre^ nthtl fcrtbere?n contumcltofc
t?i quenquam.
)d f quis cft ^ qift , donpta etiam con-
tumeUa^ ne innocuam quidem ferat in fcripto*
re I n ^ ne m videticet f
pot>-< latdatUT) is mea quidem fententia
vehementer^ t/t eoque ipjb errat^ tn quo i
Prcefatio . 219
fie^ dignitatique Princtpum caveri mayftme pu*
tat. Sublata e?iim libertate^ generofa extingu-
untur ingenia^ atque ejufmodi extinttis inge-
niis^ hifloria aut nufquam audet cmergere^
mt infufcata fordibus adulationis contemni-
tur ftatim, & jacet ; ipjaque propterea Prin-
cipum fama^ qu<z prceclaris rerum gefiarum
monumentis innititur , aut turpis , aut nuU
la omnino efi. Potentia item illorum non mo~
do non laditur libertate fcribentis, fed et-
iam confirmatur . Nam, cum propter co~
piam j atque affluentiam rerum omntum non-
nulli Principes , humance naturce vitio , ni*
mium ftbi indulgeant^ multofque ob eam cau-
fam circa fe babeant ajfentatores viles , impe-
ritoSy caflidoSy longe ab illis perterrita refit-
git veritas ; cujus ignoratione imperia exi-
flunt fceva , ignava , inimicd virtuti , plena
turpitudinis , plena calamitatis . Una eft hU
ftoria libere fcripta, qute repugna?item quafi
vcritatem hi Principum confpeHum audeat
adducere , eofque docere 5 qua fint officia di-
ligentisy & moderati imperii ; quibus cfficiis
manet vis dominationis firmijjima^ commemo-
ratio nominis fempiterna . Qu<r, duofitueri Prin-
cipes volunt*, ut maxime debent^ excitent 0-
portet prczmiis^ non coerceant pcenis^ fam<z ,
imperiique eorum veluti cufiodem 5 hifioricam
libertatem. Cu/us quidem libertatis , P. C, nu
hil eft^ de Vobis cum fcribo , quod me pxni*
teat , nihil quod Vos pudeat . CratiJJimum e«
nim mihi , quas oftendifiis in Itberanda Pa-
tria veftra 7 virtutes ufurpare fcribmdo , cum
in
220 Prafatio .
in eo fimul pofftm & veritati y ut ctntea di«
#iy fervire , & pietati fatisfacere erga Vos
mece : Vobis porro ho?iorificentilfimum e^i man-
dari libere fcriptis qu$ multa , & prxclara
pro ejuCdem Patrite falute^ ac dignitate gefi
fifits j ut , non folum eorum hominum , qui
nunc funt^ teQimonio^ fed etiam eorum^ qui
ndfcer&W) judtcio comprobentur . Illos pudeat
bifioritfy qui bella aut iniqua fufceperunt , aut
turpiter ad?ninidrarunt : Vobis nunquam fides^
nunquam fortitudo , nunquam animus 5 num-
quam eonfilwm defuit^ ne tum qutdem cum
omnia deejfe videbantur . Nam cum ejfetis
prceter jus oppugnati^ prxterque fas deferti ,
a quibus minime par erat^ cumyue tottus I-
taltci impetus belli ad moenia veftra conQttif
fet , ita , prementibus tot undique malis , ?ie-
cejjitati paruifiis^ ut nunqua?n dignitatis o-
blivifceremini : cum aute?n res ipfa^ & quafp
naturce vox populum ad arma vefirum impulif
fet, qui vexari , ac dtripi tacitus nollet, pri~
mum quide?n motum fortunce fubitwn^ ac ve-
hementem ratione quadam gubemaVis ^ ut nc-
que co?i(lantice^ neque Rcipubltcae deejfetis ; de-
inde cum popult Vos falm , qucc fuprema opti-
mts Principibus lcx ejfe debct^ ad bellum tra*
heret necejfarium^ id ita gejjiftts^ ut o??7nis ob-
Ittt pertrult , unius memores libertatis vtdcrc-
minti Quo tn bello tantum vtrtutc, fapientta-
qw prxhtt'its y ut qut caufa erdtis^ marte ct-
tam fuperiores ejjetts* fueritque confiltum magis
vefirum , « uam confitit laudandus eventus. Non
qutn fuertt tllc Jccundijjimus^fcd quta prolpe-
rt
Vroefatio . 221
ri eventus plerumque fortunce y femper vtrtuti
pr&clara confilta trtbuuntur. Neque vero, qui-
cumque belli eventus futurus fuiffet , non ea-
dem femper futffet rerum a Vobis geftarum
laus y non eadem Nomints gloria Genuensis.
Nullts enim unquam adverfis virtus obruitur,
qutn ettam fua interdum vi ereffa frangtt ad-
verfa tmpetum fortts y eaque pr&dat ipfa per
fe incommodo accepto , qua ne ab incolumi qui-
dem fortuna praftari poffe videbantur \ Id quod
ft unquam al/as y in vefyro certe bello viffo-
riaque apparutt ; quoe quidem vtftoria non ca-
fus temerttate , fed antmi y confilitque veftri
magnttudtne parta e$. Nam ferocientem armo-
rum infolentta plebts foscem continere , eandem
hodium reditu dejettam excitare y Sociis prcefi-
dium y Civibus afferre falutem y ho^tbus tpfis
egregiam in fcedere fidem , ftngularem in bello
confiantiam aftendere, hcec tanta y ex quibus
vittoria illa extttit admirabilts , non profetto
incerta y volubilifque fortunce munera y fed fru-
Hus fuerunt magnce cu]ufdam y & corroboratce
virtutis. Quod fi qui fecus exidimant adhuc y
ii y ut non fint nimtum perttnaciter Genuen-
sibus infenfi^ qui y cum virtus emineat , atque
appareat , fortunam mali?7t admirari y e qutbus
maximde tllce res ortce fint caufis y ignorant
quidem certe. Equidem ego >, antequam Vos pe-
nitus noffem y & mirabilia qutzdam de rebus
vefiris nunciarentur , non tam prtmum (libere
ut y quod fentio y dicam ) fapientiam fum ve-
flram y quam felicitatem admiratus y adeoque
erant ardua y mcredibilia y qu<% tentata a Vobis y
222 Prafatio .
geflaque dicebantur^ ut exitum illum formido*
lofi belli optandum potius , quam fperandum
fuiffie judicarem. Poftea vero quam vedram
Urbem ingrejjus^ vedrorum Hominum mores^
mfttutaque peripexi^ fermones audivi pruden-
ti-s ^graves ? authoritatem Senatus^ Populi obfe-
qmiim^ nthil arrogans in Nobilitate^ nihil inPle-
be contumax^ atque omnia plena jufiitia , ?nan-
Juetudims , dt/tgentice , cequitatis , concordice , for-
tttudints cognovi^tum autem ?ton tam ego Vosfeli-
ceSj quam fortes^ & fapientes putavi, atque
exijlimavi magis ejfe Vobis gaudendum quod iU
la acciderint , quam mirandum cceteris .quod
ita acciderint. Debebat enim in magno etiam
fortunce incurfu fiare Refpub/ica tantts fu/ta vir-
tuttbus, neque ullum ei a nmfragio periculum
effe poterat^ cum tales ad gubemacula Viri
tanto confilio ^ & rnagnanimitate prcedtti Je-
derent . Atque animi mn^nitudo, diffictlltmo
bdli tempore, ita perfpetta efi , ut obfcura ef-
fe ?2on pojjit: co?ift/iu?n vero eo ?nagts lauda??-
dwn^ quo diffict/ius cQ cavere omnia^& nihtl
timere \ Sunt enim qui timiditati , atque igna-
vide fuce moderationis & prud/nticv nrmcn
inane prcttcndant, Veru??i nihi/ elf quod vchc-
:tus Prtnctptbus obfit, qvarn pojfe imp
contemni^ nihil qmd tn watur in
vius^ quam ignavia ipfa^ qux fkTVOi eli
5 beHiqUi ■■;■■■ ->\
/;/-
fcrt . •'.t o-
mntn • \ vpleotiyHt
omn . ted
Vrdefatio . 223
ferant hi debham hanc hiertide fu$ poenam y
ut prdetereantur in hifioria^ qui nihil hi%ria
dignum gejferint , Vos autem, P. C. y diqnijjimi
fane efiis, quorum ftt in literts nomen illufire
atque magnum , cum non folum ad tempus ma~
ximam Reipublicx veftrxutilitatem attulerittSj
fed ettam ad exemplum , ut quicunque po^hac
Vobis nocere voluerh y nullam ejje intelligat
apud non timentes minantis auElorhatem ^neque
facile nocere iis exifiimet , hoc animo quos ejfe
vidit^ ut nullam neque faciant, neque patian^
tur injuriam. Scribatur igitur tantarum rerum
hifioria ; maneat fama defenfa 5 maneat exem-
plumPatricz defendendce : neque erh^opinor , quif-
quamtanta aut infchia, aut invidia depravatus^
ut^hunctenium deBelloItalico Librum quodVobh
quafi confecraverim y quodque ejus libri a prin*
cipio res Veftras dilaudaverim y fidem idcirco y
vel prudentiam deftderet meam. Nam librum
cui potius donarem y quam Vobis^ qui libro ipfi
materiem dedifiis uberem > atque excellentem ?
res autem quanta. illce fuerint y ipfa declarabh
luculentius hifioria ; in hifioria denique earum
confcribenda vefirorum ego Civium^ P. C. y So~
ctorum, etiam hofitum confcientiam tejior omni&
me verhati , mhil gratice dedijje.
COM*
zz<
COMMENTARIORUM
D E
BELLO ITALICO
LIBER TERTIUS.
VTperatore in Germania crea-
o Francifco Lotharingio con-
uge , & Boruico bello in-
^entiSilefiae totius ja£lura com-
•ofito , aiios in Italiam duces
•mmitteha.t Therefia Auftria-
^a, alios exercitus; neque tot
fatisata . deterritave adverfis
multo alacrior ad Itaiicum bellum duabus ma-
gnis, gravibufque domi cufis liberata confurge-
re videbatur. Quihus recreatus nunciis Li6le-
ftenius intra Novariae , Seffitifque amnis pndl-
dia 5 quo Borboniorum impetus declinans con-
P fu-
n6 Ds Bdlo Italico
fugerat, tenere fe jam non poterat, Screiiquias,
quas habebat exercitus copiis , adaugere ., quas
totos ex Gennania dies confluere Mantuam di-
cebantur, iiique Mediolaneniem recipere provin-
ciam nieditabatur . Sardini^ item Rex minus
eiie animo ibilicito coeperat, adventantibus Ger-
manorum auxiliis. Itaque, renovato belio , Cam-
pofianum ftatim colloquium dirimere , pacifque
cauia venientem ad fe ex Gallia Comitem Ma-
libojurn fuis cxcedere finibus juiferat, ne quam
daret Auftriacis immutatae voluntatis fufpicio-
nem . Quanquam.non defuerint, qui colioquium
omne tempons caufa , non diilentientibus Bri-
tannis, quibus # unis Sardinias Rex confidere vi-
debatur, inftitutum , neque verifimile dicerent
eife, ut iis Sardinix conditionibus ftare voluerit,
quae, dimiiio Onelienfi tra&u, & Philippi in I-
talia regno conftituto s pr#cipuum illud fuum
terra, marique amplificandi imperii confilium fi
non frangerent , retardarent quidem certe . Sed
five ex animo faftum, five limulate illud fue-
rit (in animis enim hominum , maximeque re-
gurn multse iunt latebra, multi receifus) ad ejus
certe colloquii , pacifque mentionem ita Galli
obtorpuerant, ut indormire bello, atque hofti
viderentur. Ille autem nunquam non vigilans ,
& temporibus imminens Haftam fubito Pom-
pejam, uti fuperiore libro demonftravimus , ce-
perat, alienaque tetus difcotHiaj quai naturae dil-
fimilitudine, & tacitis alta fufpicionibus inter
Hifpanos, Gallofque feypehat indies latius, nori
kccepta folum incommoda farcire, fed celeriter
majoribus utilitatibus (anare fperabat.
At
Liber Tevtius. 227
At Borbonii te£le primum inter fe, deinde
aperte graviterque diilidere coeperant . Erant Hi-
fpaai> repugnantibus vehementiifime Gallis , Me-
diolanum profe&i, & contra quam erat in con-
cilio de communi fententia conftitutum. , Me-
diolanenfis arcis oppugnationem urgebant : quss
res, & offenfionem illis noa mediocrem ad fo-
cios aflferebat, intempeftivam detegendo cupidita-
tem , & nimium diftrahendo vires , inftrmiores
reddebat ad rehftendum hoftibus . Sed nihit
commovebantur Hifpani • Omnia omnibus
viis ad oppugnandam arcem neceifaria Me-
diolanum conferebantur: jamque, aggere ja£io,
collocabantur tormenta , neque minus interea du*
ces, praefettique copiarum intra teda Urbis re-
cepti fcenis, ludifque oble&abantur, prorfus ut
videre eifet , & beili apparatu, & otii deliciis
eandem fremere Urbem, ac lafcivire. Poftea ve-
ro quam Campofiani colloqmi certus increbuit
rumor , Gallicarumque ad Haftam Pompejam
cohortium deditio non fine obfcuro quodam con-
filio, Sc quaft praevaricattone , fada eife diceba-
tur, tum autem prodi fe a Gallk, & circumve-
niri Hifpani exiftimantes Alexandrinx arcis ob*
fidionem repcnte dimiferant ; veritique uno tern-
pore & fociorum, uti quideiu ipfis videbatur,
infidelitatern, & hoftium advenrum, a Mediola*
nenfis item arcis oppugnatione tormenta deducia
omnia, in navefque fubito undique contradas
impofita fecundo flumine, casteraqxie terreftri i-
tinere impedimenta Ticinum fummiferant, eoque
Philippus ipfe, & Dux Mutinenfium, Gagiut
que proficifci quamprimum cogitabant ■> in biique
P z omni-
228 Dc Bello Italico
omnibus rebus conlilia, copiafque a Galiis fejun-
gere velie videbantur. Atque hi deieri fe ab
Hifpanis cum viderent, ne fuperfluentibus Au-
fbriacorum copiis foli objiciere nur , neu Genua,
Gailiaque Narbonenfi intercluderentur, omni cir-
ca Tanarum, Padum, Bormiamque amnes reli-
&a regione, Novas fefe verfus raptim recepe-
rant .
In Hifpania autem propter invidiam Cam-
pofiani colloquii male Galli audiebant, adeout
Rex ipfe fubica incitatus ira, & Regince uxoris
admonitu, non latis animadvertens quantam rem^
quamque alieno tempore moveret, a Gailis dif-
cedere fociis tam a.nbiguis, novafque experiri a-
micitias conftitueret^ eaque de cauia Hierony-
mum Grimaldum Genuenfem in excogitandis ,
gerendifque rebus prudentem hominem , atque
alacrem in Germaniam cum mandatis mitteret,
qax Regi maxime Sardinias officere, atque ob-
ilare dicebantur. Erat Grimaldus, Aranquefiano
confedo ioedere, legatione fun&US Reipublicaj
fu#, cui cum infervire fe poife exiflimaret, fi
qux Viennx agenda erant, quxque ad Italiam,
atque ad Rempublicam adeo pertinere videban-
tur per fe potius, quam per alios a;j,erentur,
fufcepta legarione, ftatim , ut erat juiius, pro-
fe::tus eft. Sed ea quoque legatio nimto ambi-
tionis fludio fulcepta , ut mulra «ilia Hifpanorum,
fruftra fuit. Natn tieque liberam erat Reginst
Ungarise cum Hilpanis adverfus Sardiniae Regera
oonlentire, infcientibos Britannis, quos tamenSar-
diniae Regis com nodh acerrim tsvidebat efle fau-
tores; neque facik Hifpanias Rc^i initam cum
Gal-
Liber Terttus. 12$
Gallis focicfatem, mukiique neceffitudinis, acque
utilitatis nominibus coagmentata n ilibito diiiol-
vere. liJa etiam Regin& Ungarias miederat fuf-
picio, fimulata legatione, h#c ab Hifpanis man-
data interponi, quo aut fuos ad Italicum bellum
impetus remorarentur, aut Gallorum animum
Campoiiano colloquio fopitum , alterius asmu-
latione colloquii repungerent, atque excitarent.
Genuenies porro , cum nova quasdam in
Italia mifceri, & concitari mala viderent, dief-
que adveniiiet «, quo die Principem Civitatis
( Ducem appellant ) fieri ab ipfis in biennium
per leges oportet , Francifcum Brignolium-Sa-
lium, quem miiium fuiiie ad exercitum fummo
cum imperio demonftratum eft 3 Ducem crea-
runt, perfpedte domi y forifque virtutis homi-
nem, ut, ii qua eiiet formidolofi temporis tem-
peftas oblata , haberet in fingulari viro ma-
gnum Refpublica prcefidium • Ita igitur omnia
funt fubito mutata, ut trepidare y ac fugere Bor-
bonii inciperent, qui vincebant; in fpem autem
viitoriai venire auderent Auftriaci, qui fuga M^
ha£tenus, & prafidiorum latebris occultaverant.
Maximis enim coadtis copiis alacres, ac fiducise
pleni altera ex parte Lifteftenius Viglebanenfen*
agrum parato, atque inftru&o exercitu tenebat:
altera* Berenclavius , domitis ille Boiis, direptif-
que nobilis dux cum x. hominum miliibus, quos
jam flumen Adduam tranfduxerat , expugnato in
itinere Codoneo, quo in loco praefidium Hifpa-
ni habebant; & Loveftenius Laude occupata
Pompeja, fuiifque aliquot, & fugatis ad Meli-
gnanum Hifpanis, inftabat: tum Brounius, &:
P 3 Fai-
z^o Bt Bello Itallce
Pallavicinus Mantua profe&i in Parmenfem &
grum irrumpere conabantur, partemque Hifpanien-
fis exercitus , cui Caftellarenfis praeerat , a reli-
quis copiis interciufam diftinebant. Quibus rebus
permrbatus Philippus tres modo menfes ex Me-
diolanenfi regno Isetatus maturavit Mediolano
difcedere, Ticinumque contendit, cum levis ar-
matmrfc equites nonnulli Auftriaci, Lambroamne
fuperato, extremum ejus agmen male haberent ,
& carperent. Sed Ticinum cum eifet ventum ,
caftra Gagius apud Chartufianos habere eo con-
filio inftituit, ut ad Padum, Placentiamque op-
pidum aditum haberet expeditum, utque fimul
Fulvii Forum refpiceret, cui Sardinise Rex, ex-
pugnaro Cafali, propius jam imminebat.
Magnopere etiam hortari per literas, nun-
ciofque, & fuadere Caftellarenfem non defifte-
bat, denique imperabat, ad fe quamprimum ut
veniret, ne hoftes, quorum in dies copix auge-
bantur, illius iter impedire, feque ab eo exclu-
dere poffent: idque valde ad communem falu-
tem pertinere arbitrabatur, cum^ diftra£tis viri-
bus, neque Caftellarenfis fatis firmus eifet ad-
verfus hoftes , neque partem exercitus validam
negligere ipfe poflet. At Caftellarenfis aut fua
nimium virtute ferox, aut ea fortalfis gratia fre-
tus, qua plurimum apud Reginam Hifpani.v va-
lere dlcebatar , vehementer Gagium contemnebat,
& parere homini recufabat, omniaque ejus 000-
filia criminabatur, remorabatur ; id quod erat
bello, fummaeque rerum adverfarium maxime,
Itaquc ,i Gagio ftfcrte diflentieus a Parmenii,
& Guardillallenli agro nondifcedere petfeveravit,
Bxou-
Libcr Tertlus. 231
Brounius intercludi Caftellarenfem a rehquo
Hifpanorum exercitu potfe fperans, Nadafthitn
mittit, qui in iiniftra Padi ripa oberrans nullo
certo itinere ludificet hoftem, pontemque ad Ca-
fale majus iimulet efficere. Qu» dum Nadaftius
exequi parat , Hifpanorum ftationes , ut omni
dextra fluminis parte erant difpoiitac inopinantes
ab Auftriacis nonnuiiis levis arm&tura^ qui Pa-
dum iilentio ratibus tranfgreifi in eas impetum
improvifo fecerant, opprimuntur. Brounius inte*
rim ad Burgurnfortem effedo celeriter ponte,
fuifque tranldudis copiis, Luceriam occupat; tum
inde Lucefius, & Novatus Auftnaci exercitus
decuriones Rhegiolo, Nadaftius autem Valterio
potiuntur: quibus occupatis locis, Guardiftallum,
quod erat medium, circumvallare Auftriaci, at*
que oppugnare, aiiatis tormentis, inftituunt.
At Coraphaeus prsefe£tus caftrorum Regis
Neapolis, qui , ut antea diximus , oppido prae-
erat, conatus eft, eruptione fa&a, oppidum de~
fendere, eique ad auxiiium ferendum Caftella-
renfis advolarat cum omnibus copiis . Sed Nada-
ftius uno fere tempore, & compulfo in oppidum
Coraphaeo , & primo Caftellarenfts agmine ad
Cruftulum amnem fugato, illum quidem, defpe-
ratis auxiliis, in deditionem venire, hunc, amif-
fo Guardiftallo, fele Parmam feftinanter recipe*
re coegit.
Quibus rebus Gagio nunciatis, omnibus con-
fiiiis antevertendum exiftimavit, ut Caftellarenfi
fubveniret, ne tanta exercitus pars tam longe
abftrada in poteftatem hoftium veniret. Itaque
Ticino cum omni itatim exercitu profcftus Pla-
P 4 cen-
i%z De Bello Italico
centiam venit, magnifque itineribus progrefTus,
fubfiftere ad Fiorentiolam cogitur , propterea
quod affiduis aui^a tempeftatibus Trebia pontes
interruperat , partemque exercitus intercluferat :
cujus mor^ beneficio ufi Li£teftenius, Sc Beren-
clavius fuos & ipfi exercitus educunt , properant-
que Gagium pr&occupare, fi eifet in perficien-
dis pontibus periciitandum s ut priufquam iile
Tarum amnem tranfiret, ipfi Brounio adjunge-
rentur. Quo fa&o, & Paliavicino, qui Caftel-
larenfem obfervaret , cum iii. equitum , pedi-
tumque miiiibus, & Pyrochitrophorum centuriis
fex ad Parmam reli6to, copias adTarum omnes
contrahunt.
Gagius, refe£Hs pontibus, expeditoque itine-
re ad vicum pervenit, qui Sanguinaria dicitur ;
ibique non longe a Taro caftra facit, loco non
fatis quidem idoneo ad commeatusparandos, fed
temporis brevitas, & rei cogebat necefiitas. Po-
ftero die cum paucis equitibus ad exploranda lo-
ca profedtus adverfam fluminis tipam obtineriad
hoftibus confpicatur : numero eiie armatorum ab
xxx. millia ; Taurum autem nivibus folutis , &
continentibus adeo pluviis creviiie, ut propter a-
qux vim , rapiditatemque amnis omnino perfi-
ciendi pontis facultatem non daret . Itaque ne-
celfario iter fupprimit, eratque uterque utrique
exercitus \\\ confpe&u, neque alter alteri noce-
re poterat, prohibente flumine: & crebris Gagii
literis Caflellarentis incitabarur^ quoniam primo
prcecepta, momtaque lua fpreviffet, ut, cognito
ialtem periculo, Parmam relinqucret . Enimvc-
ro ilie relicluriim ie negare, neque ullo paflo
com-
Libcr Tertim. 23 >
commitTiirum, ut Hifpanias Reginae urbs clanfti-
ma hoftibus indefenfa prodatur; in eoque perfe-
verabat . Sed perrinaciam ejus fregit tandem Phi-
lippus literis ieverius fcriptis, quibus placere ii-
bi demonftrabat, ut , nulla interpofita mora,
quam primum Parma excederet .
Qiiibus acceptis iiteris, Caftellarenfis, ad fpe-
ciem prafidii cum paucis militibus Caroio Lan-
franchio Protrib. mil. reliflo, in nb&em ipfe con-
jeftus cum reiiquis copiis omnibus ceieriter e
confpeitu urbis Parmx filentio difceilit. Profe-
dionem ejus primo non fenferant hoftes, poftea
cognita re, equites peditefque miierant ievis ar-
matura, qui confequerentur, Sc deprehenfum in
itinere opprimerent. Turrim vix dum ille Mu-
ladianam attigerat, cum repente circumfundun-
tur undique hoftes: omnes obfidentur vi#, Loca
fuberant afpera, faltuofa, omniaque erant nive,
geluque oppleta; coelum coortis tempeftatibus
fcedum, nuilum auxilium ? ne fpes quidem; fa-
mes urgebat. Tantis objedis difficultatibus non
defecit animo Cafteliarenfis-, kd virtute, ac per-
feverantia militum fuorum fummotis hoftibus,
fa&oque per Apuanos montes itinere difficillirno,
Spediam o£iavo tandem die venit , magna &
ja&ura fuorum, & admiratione hoftiurn, qui ex
tantis emerfiife illum anguftiis perfuadere fibi
comperta vix re poterant.
Gagius, poftquam conjunRas hoftium copi-
as, egreiiumque Parma Caftellarenfem cognovit,
a Sanguinaria difcedit, Placentiamque eodem,
quo venerat, itinere exercitum reducit, caftraque
ad
234 De Bello Itallco
ad oppidum habere, & communire, pontemque
in Pado facere inftituit.
Capta hoftes Parma, neque Caftellarenfis
iter impedire noftrorum virtute repulfi, neque
regredientem infequi Gagium tempeftatum, &
fluminis magnitudine detenti potuerunt. Itaque
neceiiario morabantur. Tandem, tranfduSo Ta-
rum exercitu, ad hoftem proficifci conftituunt^
iive illum in muniendis caftris occupatum, S*
nondum Caftellarenlis adventu confirmatum ado-
riri^ five obfidione premere poiiint. Namque
illi horum alterutrum fpedare maxime videban-
tur, Sed quominus adorirentur, affidui prohibue-
rant imbres, Gagiique effecerat iblertia , qui
& pontes interruperat omnes, &, expugnando
Codoneum, illos diutius etiam impeditos tenue-
rat. Pignatellius enim legatusde exercitu Hifpa-
nienfi cum parte copiarum miifus ad occupandum
Codoneum, cum ad Lambri, & Padi confluen-
tem perveniflet, primum quidem pedites, equi-
tefque nonnullos Auftriacos, qui ibi erant in
ftatione , in fugam dedit , in ipfum deinde Co-
doneum vicum, quo kk receperant fugientes,
impetum celerrime progreifus fecit. Reliftebmt
acerrime hoftes, domiciliifque occupatis repellere
noftros confidcbant. Scdcum noilri auda&er fuc-
cederent, allatifque iecuribus portas perfringerent,
domoique ferreispalis fubrucrent^ loco cetierunt,
defenforumqae pars in ipfo ctftamine interfeda,
fugat^que, pars, Coddneo capto^ capta eft, in
hifque Groflius fuit dux eorum. Quo fadtoPi-
gntteiiius fefe ad Gagium in caftra recepit.
No-
Libev Tertius* 235
Noftris ad Placentiam caftris communitisj
perfedoque in Pado ponte, relinquebatur Au-
ftriacis nihil, niii ut obiidione Gagium preme-
rent. Idque accidit.
Oppugnabantur interim Forum Fulvii a
Durlacenli Principe, eodemque Trib. miL Re-
gis Sardinire, & defendebatur egregie ab Afcoik
quio Hifpanienfis exercitus Decurione, qui Phi-
lippi juffu oppido prseerat, prgdidiumque ibi
Hifpanorum habebat , & Helvetiorum de exer-
citu Neapolitano. At Malibojus multum ad bel-
li rationem interefle exiftimans, prohibere, ne
in tanta rerum perturbatione oppido potirentur
hoftes, firmo., atque opportuno, fimul diftineri
profe&ione fua hoftium copias poffe fperans^
cum omni exercitu fuo , quem etiam cohorti-
bus Hifpanis ii. Dertona dedudis, & Genuen-
fibus vi. adauxerat , reli&is Novis , fuperatoque
flumine Bormia, fugataque ad Caftrum Bajanum
Subalpinorum legione ad Forofulvienfem oppu-
gnationem difturbandam omni celeritate, & ftu-
dio incitatus ferebatur. Sed accidit perincommo-
de, quod tantam Maliboji diligentiam , Praife-
ftique conftantiam commota elufit ab Helvetiis
feditio magno rei militaris flagitio, qui five fpe
follicitati, five metu perterriti, feceflione fa&a,
fele, quodque ipforum erat cuftodix attributum y
propilgnaculum hofti dediderunt, eodemque^ tan-
to illato incommodo, uti arcem tradcret , homi-
nem ftrenuum, & paratum defendere fe Praefe-
ixum ipfum compulerunt. Qiia re nunciata,
Malibojus pedem retulit, conceptamque ex tam
inopinata deditione iram in Statellates effudic,
quo-
%^6 De Bello Italko
quorum ex itinere Caftellum expugnatum di-
ruit, atque in miferos Irienfes, quos grandem
fibi, prafentemque numerare pecuniam pmer-
iens juftit.
Jam Caftellarenfis a Spedia profe&us, Sc
Genuenfium diligentia, commeatuque adjucus in
Gagii caftra pervenerat, Sc iummhfus a Mali-
bojo cum xii. Gailorum , Hifpanorum ] & Ge-
nueniium cohortibus Mirapicenlis adventabat,
au&ifque copiis repugnabat audader Gagius, &
cum equitibus, quorum magnum, & deledum
habebat numerum ., magis libere vagabatur , agroi-
que trans Padum integros habebat ad copiam
commeatus , pradamque tollendam . Auftriaci ,
pnefidaf noftrorum Uxolengo, & Monteclaro
reje&is, Ripaltam aggrcdiuntur. Ripaita vicus
eft a Placentia longe millia paifuum oz\o in ri-
pa pofitus Trebi#, arce munitus, atque apud
Gallos Cifalpinos Landorum dominatu, & Af-
canii Sfortiae Cardinaiis tuga, & dediaone inii-
gnis. Caftellum ibi eft aquae fluminis Trebi#,
qux depreflis derivata follis Placenciam ufque
deducitur, eratque magno Hifpanis ufui. Eo
majore tormentorum, & militum vi arcem ho-
ftes aggrediuntur, duce Berendavio. Pndidiarii
milites omnino a tormentis imparati, quod non
tzmx ene arcem opportunitatis crediderant, ut
defendi tormentis oporteret, cum ad horaS ofto
fortiilime pugnaiient, crebris tandem confe&i
vulneribus fefe, acquc arcem dedet* coguntur.
lllam ftatim Auflriaci , dedittone fid.i , diripiunt.
Omnibus (idTrebiam captis locis, quae da-
rc aliquam Hiiponis commeatufi facultatem \i-
de-
Liber Tertius . 237
debantur, ScLazariano occupato, communitoque
(iuburbanum quod erat Alberonii Cardmaiis,
hominis utraque tbrtuna notiffimi, atque abeft
a Piacentia miile circiter paiius) premere acrius
Lideftenius Gagium a fronte, atque a tergo,
ejuique caftra, collocatis tormentis, oilifque ja-
dis incendiariis, ipfamque divexare Placentiam
conatur. Gagius, quo arSius a fronte, atque a
tergo premebatur, eo latius in Tranfpadanam re-
gionem pabulatum equites mitteoat, per quos
commeatum omnem diligenter conquifitum com~
portabat . Multum etiam ut eilet frumenti, pa-
bulique provifum, & conve-itum curaverat, mul-
tarumque rerum facultates munitiflimus ad Pa~
dum pons prabebat y quem cum interrumpere il-
li fgpe tentaifent , nunquam potuerant .. Quan-
quam etiam contignationem ejus Padus interdum
concuteret nimiis intumefcens tempeftatibus . Tan~
ta erat operis firmitas. Ada&is praeterea ex op-
pidi muro telis , & protegebatur pons , & ipfi
vexabantur hoftes, qui totis diebus munitiones
proferre, caftraque caftris converterecogebantur.
Ita alter alterum obfervabat, magnaque vi in.
occupandis locis, prafidiifque uterque utebatur:
Li&eftenius, ut quam anguftiffime Gagium con-
tineret ; Gagius , ut Li&eftenium eluderet^ &
quam poiiet latiffime pabularetur . Crebraeque ob
eam caufam velitationes fiebant; id quod etiam
necefle erat accidere in tanta exercituum pro-
pinquitate, atque animorum contentione.
Valebat Gagius equitatu, loco praftabat,
defendebatur item pontis, atque oppidi munitio-
ne, adeout neque ad deditionem inopia^ neque
ad
238 De Bello Itatico
ad pradium oppugnatione cogi videretur poffe.
Frequenter etiam ex perfugis audiebat valetudi-
ne uti hoftes non bona, propterea quod in lo-
cis gravibus, atque apertis calorum intoleranda
vis, & reftagnantium aeftus aquarum corpora
moverant eorum, Caftrenfefque morbos vulga-
verant ; a quibus quidem afficiebantur noftri mi-
nus, utpote quos te&a urbis atque umbne re-
creabant; his rebus adduclus Gagius bellum du-
cere parabat . Intelligebat enim maximos Auftria-
corum conatus ad nihilum recafuros, extrafto
in hyemem belio , viribufque eorum levibus pra-
liis, morbis, eademque attritis inopia, qua no-
ftrum delere exercitum ipfi fibi perfuaferant . Ve-
rum erant in ipfis Hifpanorum caftris , qui jam
famem, cseterafque obfidionis acerbitates mifera-
biliter ja&arent, Gagiique confilium carperent,
patientiam ejus obfeJfionem appellando. Ille au-
tem in fua permanebat fententia, deque totius
belli ratione dederat ad Philippum Regem lite-
ras uberes, ac diligentes.
At Philippus Rex per Hieronymum Gri-
maldum de compofitione agere, inftareque de
conditionibus cum Regina Ungarix non delifte-
bat; quam minus, quam veliet, poftulatis au-
fcultare fuis cum intelligeret, diiiuadentibus aper-
te Hifpanorum focietatem Britannis, eique fe de
Campoliano colioquio purgante pcr cxquilitilli-
mas literas Rege Sardinia:, ftatUlt ipfe tummam
rerum pralio committerc, fperans (proinde qua-
fi in Regum poteftate eventus effent armorum)
infigni aliqua vidoria., aut Reginam Ungariae
ad interpolitas conditiones compelli, aut dubios
Gal-
Liber Tertius. 239
Gallorum animos confirmari poife. Inftabat pra>
terea uxor Regina Gallis infenia, quos fuis ad-
veriari confiliis arbitrabatur, atque aliquid prius
agere cupiebat, quam^ languefcente ira, 8c ve-
teri, infitaque emergente in Gallos benevolentia,
Philippi Regis animus labaret , Noallienfis etiam
Gallicse militiae Magiftri officiis impulfus . Nam-
que hunc propter flagrantiffimam apud eundem
Philippum gratiam Rex Galliae judicaverat ido-
neum, quem cum mandatis de Campofiano col-
loquio in Hifpaniam mitteret. Recenti igitur
adliuc illius invidia colloquii, & ftimulante uxo-
re, commotus Hifpaniaj Rex fcribit Gagio f Au~
ftriacos ut quamprirnum fine ulla dubitatione
adoriatur. Ita, negleciis imperatorum confiliis,
abfen-tium plerumque regum nutu bella admini-
ftrantur.
Gagius, quoniam Regi parendum erat, &
quacumque ratione pugnaiidum, Philippi Regis
de pralio mandata ad Philippum F. attulit.
Philippus, quo firmior prodiret in aciem , o
mnibusfere, qua:circum ea loca habebat, dedu-
£tis prsefidiis, etiam, atque etiam per literas iua
manu fcriptas evocato Malibojo, qui praelio re-
pugnabat maxime^ cum effet , convocato conci-
lio, conficiendi negotii dies, & ratio conftituta;
eos, qui aderant, hortatus eft, quoniam fieret
dimicandi poteftas, ne ufu, manuque fuam,Phi-
lippique patris expedationem fallerent: Philip-
pum certe Regem eorum virtuti tantum tribuif-
le dicebat , ut 3 cum ad opprimendos hoftes tem-
poris forfitan opportunitatem expeftare potuerit,
virtuti maluerit eorum y quam temporis beneficio
con*
240 ' De Bello Italico
confidere. Hax cum fa£ia effent m concilio ad
fuam quifque exercitus partem inftruendam, cu-
randamque difceiferunt .
Quo die pugnatum eft, dies fuit ad xvi.
Kal. Quint. Ratio autem, ordoque agminis erat
ejufinodi, ut Galli, qui extra Antonianam Pia-
centix portam caftra fecerant , in tres diftributi
partes dextrum noftrorum cornu obtinerent , ii-
demque in finiftrum Auftriacorum invaderent :
fubfidio iis adjungeretur Aramburus legatus cum
xvi. Hifpanorum cohortibus: ix. item Hifpano-
rum cohortes mediam tenerent aciem: in fini-
ftro autem cornu reliquae Hifpanorum, Neapo-
litanorum, Sc Genuenfium cohortes in tres pa-
riter divife partes collocarentur. Omnes uno un-
dique tempore, figno dato, concurrerent. Ex
oppidi maenibus, iifque munitiqnibus , qu« pro-
pter viam, qua ad Lazarianum itur, produ£ta
erant ab nofiris, tormenta interim ne ceffarent:
qu& res, & noltros protegeret in prxlium pro-
ficifcentes, & prodeuntes deterreret hoftes, eo-
rumque munitiones, & caftra vexaret . . Equita-
tus, quod ejus inutilis opera propter intercifos
foffis campos non fatis tamen prudenter videba-
tur, ab univerfa acie feclufus, atque ad omnem
rei eventum paratus conliileret, eique Vixvil-
iacus, de exercitu Neap. legatus preeliet. Ubi ea
dies venit,ad eum modum,quem diximus, co-
pias Borbonii fuas inltruunt , fuh occafumque
lolis Auftriacorum appropinquare callris incipi-
unt. Erant Auflriacorum caftra tormentis, pro-
pugnaculis, althlimifque indudis aquis, foffilque
munitiiiiiiid D ^x, quod pcr exploratores perfu
quc
Liber Tertius. ■ 241
que cognoverant, reique ipiaoftendebat, fuorum
oppugnationem caftfomm a Borbouiis parari,
foas item ip*i copias contraxerant , magnafque
munitiones addiderant, ipfeque Lideftenius,queni
incommoda valetudo multos jam dies longe a
caftris tenebat , rei magnitudine commotus ia
caftra venerat , ut prseiia intereffet • Caftella ,
quae erant ab iliis pofita locis opportunis^ noftri^
mulris utrinque vulneratis, atque interfe&is, ex-
pugnant , in iiique expugnandis nocturnum omne
ternpus cbnfamittir . Prima luce in ipfas irrum-
punt munitiones , exuperatifque aggeribus ad
foiias perveniunt , quarum tametfi quanta eflet
altitudo, noftri nondum duces perfpexerant , &
ne farmenta .quidem, quibus ese expierentur., com-
portari per equites juilerant, tam earum diffici-*
lis, impeditufque traniitus ardentes ftudio pu-
gnandi miiites, prafertim Gallos^ adeo non te-
nuit, ut fefe m eas audaciifime demitterent , ibi-
que pars magna militum aut confofla teiis, qnx
creberrima accidebant ex tormentis ad fumrna,
fotfarum labra conftitutis, aut indudis. haufta
aquis interiit. Sed nihil ea re noftri commoti
per coacervata fuorum corpora tranfgrefli ki fu-
perioribus locis confiftunt : jamque Aramburus
hoftium munitione poritus viginti in ea 5 Sc fex
collocata tormenta occupaverat: qui quidem, ii
in ipfo ftatim negotio confihum capiens erepta
hoftibus tormenta in ipforum perniciem hoftium
vertiiiet, iifque perturbatis, fpatium noftris dedif-
fet confirmandi kk^ accerfendique equitatus, qui
auxilio laborantibus accurreret, ..maximum certe
ad victonam momentum attuHifet ; neque ipfe
242. Dr, Bcllo Itnltco
foriitan multis poitea vulneribus confe£tus in po-
teftatem Auftriacorum veniifet. Eodem tempo-
re, &, quae m media erant acie \ Hifpanorum
cohortes Caitellum quoddam hoftium egregie
munitum atque defenlu n , quanquam iaapius re-
pulfi^ tamen ad extremum redintegraus vhibus,
expugnaverant ; & eodem impetu > eademque
fuorum atque hoftium jadura^ neque mious ex-
piorata viftorix ibe a iiniftro corau Sigius ir-
ruperat, neque multum aberat, quin toris Au-
ftriaci caltris expellerentur : cum cl. Eugenianse
alas dracones opportuniiiime fummiifi tanca vi
in Gallos irruerunt, ut, qui mcredibilem a prin-
cipio virtutem praefliicerant, nnprovifo eoru.n in-
curiu adeu exterrerentur, ut omnes protiaus, tur-
batis ordimbus, & equitatus fubiidium nequic-
quam impiorantes terga vertcrent , praoccumtif-
que animis vano quodam terrore > non ducu.n
conortaciones , non preces exaudirent : rpfeque
Malibojus, dum, equo dimiiio , fugientes incre-
pat, & gladium incentans retinere conatur, re-
liquorum fug-t, & tumuLu abrsptus peden re-
ferre cogeretur. Quo feroces iucceifu Auftriaci
milites, equitdque non negli$endam fibi occa-
fionem exiftimivefunt , & proHigatis Gallis,con-
fertiflimo omnes agmine in Hupanos impetum
fecerunt. At Gagius ubi fugere Gallos, trepida-
re fuos, feque urgen a fronte, nudari a dextra
vidit, & Belgarum , atque Hiipanorum PrxtO-
rianorum cohortes, quibus nuxime confidcbat,
omnibus fere ducibus aut vulncraiis , auC oc-
ctfis luftinere fc diutius non poiie , veritus ,
ne omnis circumventus clcleictur excicitus ,
fen-
Liber Tcrtius. 243
fenfim cedendo furorera repreftlt Auftriacorum,
fefeque ad oppkjum fatis 5 ut in trepida re,
quiete recepit. Biduo poft cum nominatim ra-
tio confeda etfet, qui numerus ex noftris fuiifet
eorum ., qui capti ab hoftibus-, & vulnerati ellent^
& item > qui m acie cecidiifent ; captorum fum-
ma reperta eft ixxxcxv. , vulneratorum iv. mil-
lia & cccclx., occiforum iii. millia & ccxx.:
quo in numero ex Gallis comes Broftellius pra>
ki\\xs Fabrum^ Equefque Teflfeus, ex Hifpanis
Duccsefius., & Romerius legati fuerunt, fortifil-
mi viri. Virtius Helvetius de N.eap. exercitix
caftrorum pr&feiius contrucidato corpore captus
eft . Atque hoc prafiio fatis conftat excelientii-
fimam virtutem militum. fuifle^ infigni auteni
primorum ducum imperitia accidiiTe, ut, ieclu-
io equitatu, quod unum eft in pradiis. maxim.e
neceiiarium, latera nudarentur, nullumque. fubii-
dium eiiet, quod fummitti poilet, ignorataqus
foilarum altkudine, maximum ex loci iniquita-
te detrimentum caperetur, fugaque propterea,
& cades militum, & totius rei perturbatio fieret.
Hac vi&oria. fublati Auftriaci tametfi ad
iii. millia ceciderant, multo ta.men erant alacrio-
res ad continendos hoftes, quos magno cum.de-
trimento repulerant, omnibufque modis huic ma-
xime rei ftudebant, ut pabula.tione r commeatu-
que prohiberentur. Noftris autem pneter Cre-
menfem, & Laudenfem agrum, non regia, adi-
tufve erat ullus reliquus ad copia.m, rerum ne-
ceflariarum. Quibus ne interduderentur, impli-
catique haererent, Malibojus, Gagiuique paucis
a Piacentino pra^lio diebus, Caftellarenfi cum
Q. 2 cir-
244 Ds Bello Italico
circker iv. hominum millibus Placentiae reli£to,
ut oppidum, eoque beili collatum apparatum,
qui erat maximus, tueretur, copias ipii fuas
Padum transjecerant, intraque Lambrum, Ad-
duamque amnes, munitis fluminum ripis, con-
ftituerant, ad Codoneumque Piiilippus progreifus
fuum lbi pratorium conftituerat.
Sardkifee Rex, poft imperatas Novenfibus
pecunias, longo erat intervalio Malibo,u ri infe-
cutus^ atque in magis magiique exploratam ipem
futurorum poft Piacentinum prselium ingreffus,
facio ad Parpanefum in Pado ponte, fuoque
tandem cum Qetttianorum cooiis exercitu con-
jtmdo 5 ad noftn exercitus reliquias delendas ac-
ceaerac; cratqae utriufque exercitus imperator
appeii.itus lumma omnium tetitia, & Subaipi-
noru.-n , qui ab Rege fuO imperatoriath ex Vor-
macienii fjedere iuiceptam dignitatem gratulaban-
tur, Sc Germainorum^ qui ejufmodi copiarum
conjun-itione Sardinienfis denique in bello ani-
mum nudari exiftimabant.
At aoud Borbonios adveria erant, plena-
que perturbacionis, & moellitiaj omnia. Infir-
micas vinun^ loci anguftia, commeatuum ino-
pia, magna in dutibus difcordia, in militibus
defperatioj parum in omnibus ariimi, nihil con-
fiiii: ut aatefti a principib fcelli aiiud ex alio
peccare non deftiterant, fic, pravis confiliis ne
adverfa deelfet fortuna , aliae aliis calamitates cu-
mulabantur . Nam tanta seriimnarum varietate
ja iatis acceifit inopinatum fubito malum, o-
mniumque maximum,
Po0
Liber Tertiui. 245
Poft Placentinam enim pugnam tertio &
vigefimo die mortem repente obiit Philippus is,
qui primus m Borboniam familiam Hifpanias
regnum intulit, & a quo nemo negaverit, au-
61o commercio, fufceptifque bellis, fenefcentem
prope iub Auftriacis Regibus Hifpanorum indu-
ftriam, atque virtutem eife commotam. Erat
rralitarium facinorum cupidiffimus rex, &«, gran-
de ad bella incitamentum, acceiferat uxor aite-
ra, quas five Parmam patriam fuam fervire Au-
ftriacis, iive liberos-, quos ex rege fufceperat,
privatos vivere indignaretur, omnia certe fupe-
riore Itaiico bello moverat, & praefenti move-
bat, utque belii jure Carolum Neapolis, ac Si-
eiliae regem tunc fecerat, ita nunc aiiquod in
Cilalpina Galiia regnum quaerere Phiiippo cona-
batur. Sed novo iub Hifpaniae Rege nova, ut
plerumque fit, inibantur confilia: & quanquam
vetera difplicebant, nondum tamen nova coaiue-
rant ? neque dum regni artibus, regnaridique.ma-
giftris aiiueverat Philippi fucceifor Ferdinandus y
ex priore fiiius uxore, eademque Sardinix Re-
gis forore . Interea novercam Ferdinandus ver-
bis confolatur amantiifimis, datque ad 'Philip-
pum fratrem literas, quas bonum ilium animum
habere juberent, omniaque #que ab fe fore pa-
rata dicerent, atque erant a Patre. Fada hxc
eiie pro tempore nonnulli interpretabantur, ne
metu pertemta mutatioms noverca cum omni-
bus opibus ex Hifpania fefe proriperet, neve
Gallorum amicitiae Frater confiius. exercitum,
fummumque in Itaiia imperiu n arriperet. Sed
in iuctu acerbiifimo neque Elyfx tantum erat
Q 3 con-
24<£ De Bello Italtco
confilii, neque Philippo animi, ut difficillimam,
graviffimamque rem auderent: & tanta eft in
Ferdinando Rege morum probitas, ut ab omni
officii fmiulatione abhorreat , decipique ipfe faci-
lius, quam decipere alios queat.
At Ferdinandi litera poterant illai quidem
Philippi animiuji confirmare, exercitum non po-
terant : quem recentis praslii metu perterritum ,
diminutis valde copiis, non tam inopia prxien-
tis, quam futuri temporis angebat timor. Jam-
que Auftriacorum pars Lambro, pars Abdu<£
appropinquaverat . Botta Prafedus Fabrum (nam
Li&eftenius morbi caufa difceiferat) cum xx.
hominum millibus ad oppugnandam Placentiam
fubftiterat, & Lazariana domo, munitionibuf-
que difturbatis, Goranum miferat, qui cum par-
te equitum, peditumque levis armatur# ab al-
tera Padi parte iter faceret, repentinafque no-
ftrorum eruptiones quam diligentiifime obfervaret ,
ac demoraretur.
In his anguftiis clamare Malibojus, deos
hominefque conteftans , non deftiterat , iis quam-
jprimum locis excedendum eile, cSc, dum vires
fuppeterent, eruptione fa&a, Dertonam rever-
tendum; quod ibi propter ioci opportunitatem
neque eliet commeatuum impedita fubvcttio,
neque receptus, ii quid durius accideret, adem-
pta facultas. Qux cum ille diceret, non tani
inopia: periculo commovebatur, quam incerta
novi Regis Hilpania: voluntate, qucm tama erat
fib Italico bcllo, Sc Gallica focierate abhorrere.
Quocumque autem fortuiu indinaret, tutum
iibi, fuifque in Galliam receptum dari volebar.
At
Liber Tertius. 247
At Gagtus ncque adeo rem eife in angufto dice-
bat, ut iit iub oculis hoftium eruptionis utendum
conlilio tam delperato , & quod iemel jam mmium
male cefferit; neque hoftium copias eife tantas,
vulgatis morbis, & recenti etiam, quod fuit ne-
criTe, acerrimoque praelio attenuatas, ut omnia
longe, lateque loca infidere, & cuftodire pof-
fint. Non defore pabuium, non commeatum o-
mnis generis, qux ut anguftiora fuerint, ni-
miam eiie iftamin militemollitiem, non poife ino-
piam ferre paulifper. Poftremo feu manendum
fit, feu profkiicendum 5 nihil fe videre, cur te-
mere quicquam, aut raptim agatur; & maneri
fine incominodo, & perrumpi etiam, ii neceife
fuerit, fine pericuio pofle; ft modo tanta res
temporis potius beneficio, quam fortunaj teme-
ritaci committatur.Haecconfiliantibus eis, nuncia-
tur, ab Germanis Subalpinifque cum duodequa-
draginta cohortibus, fuperato flumine Lambro,
Laudem peti Pompejam. Tum vero Malibojus,
quid cun&aris, inquit, Gagi? an expe&as, dum
omni aditu prafepto, omnique coniumpto com-
meatu, aut fame intereamus, aut in contume-
iiam hoftibus dedamur ? Commemorat deinde
quanto fit #ftimanda momento totius exercitus,
denique ipfius Philippi falus; cujus nullam, nifi
in celeritate eruptionis, pofitam eife fpem, di-
cit: premi jam undique, & pene teneri: quid
futurum autern, Laude amifla Pompeja? Mira-
ri porro fe, tanta efle homines pertinacia, face-
re ut malint quod paeniteat, quam videri mi~
nus reile confuluiife : quis vero dubitet , quin
poenitere eos quamprimum coniilii oporteat illi-
0.4 us >
248 De Bello Italko
«s, in quo iniquiora fuerint omnia neceffe eft
circumvallatis, fame confe&is , erumpere fruftra,
feroque tentantibus ? nam ? ne erumpatur, quis
audeat fuadere, nifi turpiiiimse idem au&or de-
ditionis? qued ad mollitiem attinet, non effc
fas eurii arbitrari difficultate rerum frangi, qui
rnortis pericuio non terreatur . Verum , inquit
Malibojus, in confiliis capiendis, non quid pati
miles poflit, fed exitus quid rei poftulet, impe-
ratori cogitandum cife arbitror, ne aut patien-
fia militum abutatur, aut agendi tempora con-
fumat • Perfeveranti nihilominus in fua fenten-
tia Gagio litera ab Hifpania redduntur, qu#
placere Ferdinando Regi nunciabant , ut Derto-
nam ipfe cum omni exercitu adipifci propera-
ret. Quibus ille iiteris coafcius rem fufcipit ar-
duam, difficilem, & in qua peragenda, quo mi-
nus ineffe confilii videbatur, hoc majore animo,
atque admiratione fuit. Nam cum ab hoftibus
pene circumdatus teneretur, iifque invitis \ ac re-
pugnantibus flumen eiiet ipfi tranfeundum altif-
iimum, iatiflimumque Padus, tanta virtute, ac
diligentia confe&a funt omnia, ut incolumi e-
xercitu erumpi potuerit , nifi unius tem?ritate
legati fatis in ea re peccatum eifet. Prvmiiiiis
enim erat ad Tidonium amnem Pignatellius le-
gatus, eique mandatum erat a Gagio diligenter
Auftriacos nc laceffeitt, &, (i ipie iaceiferetur,
fuftineret , quoad eiient impediraenta exercitus
progreffa, fuumque copiaeomnes iter arripuiflent*
At ille ubi primum hoftes confpicatur, quorinn
erat xiL milliura numerus, cum ipfe non am-
plius iv. hominum miilia baberet , inconfultc
pro-
Liber Tevtiusl 249
progreflus praelium temere committit . Malibo-
jus, qui.primo pr&erat agmini , incredibili-
que ccleritate , atque animi magnitudine in-
tra Tidonium amnem, Parpaneiumque vicum
pontes perfecerat , traniierat Paduni, Goranum
(ubmoverat , fubito ab inftituto defle&ere itine-
re, laborantique fuccurrerc Pignatellio cogitur.
Interim Gaftellarenfis, figno cognito proiectio-
nis, quod inter eum , & Gagium convenerat,
abdudiique, qu& poterant, tormentis, atque im-
pedimentis,&tamen parte maxima relicta ? pro-
ficifcitur Placentia, pontem, pontifque munitiones,
oilis fubjetiis incendiariis disjicit, fmeque uila
offenfione no£luabundus ad Gagium pervenit.
Quibus rebus Bottse nunciatis, reiidio Na-
daftio, qui Placentiam reciperet , mittit primo
Goranum cum Pyrochitrophcrum dele&a manu,
poft cum equitatu Serbellonium, poftremo ipfe
omnem exercitum fublidio adducit. Au&is utrim-
que copiis, atrox oritur praelium. Berenciavius
effhenatae homo ferocire, & magnae habitus au-
£ioritatis, Auftriacorum dux occiditur. Vulne-
rantur Pallavicinus, & Brounius, praftantiffimi
viri. Multi ex noftris milites, multi item ca-
dunt duces , in his de Hifpanienfi exercitu Trib.
mil. Julius Deodatus Lucenfis fumme fpei 5 no-
biliffimaque ortus iamilia adoiefcens . Auftriacos
certa jam prope viitoria, & toties fiigatus ho-
ftis, Borbonios poiita incitat in dextris falus,
falutifque fpes defperatione quarfita . Cum info-
lenter irruerent hoftes , impugnarent acerri-
me Galli , refque effet in fummum dedu&a
difcrimen • Gagius > qui mediam curabat a*
ci em 3
2$o De Bello Italko
ciem, in qua ipfe erat Philippus, atque impedi-
menta omnia agebantur, juiils extremi agminis
militibus imminentem moran Sardinise Regem,
acceierat ipfe, ut pralio interfit , iaborantibuf-
que iubveniat . Longiilimum erat agmen , ma-
gnaque impedimenta, iifquequi pr&erat, ignoran-
tialoci deerraverat a via.Qux, res, retardatoGa-
gii iubfidio, majoris fait cauia csedis . Irrumpit
tandem Gagius, & licet equo vulnerato deje-
&us, affliduique inftruere aciem , inferre fign-a,
cohortari-milites, ne labori fuccu.nbant; memi-
nerint denique illo die , illa hora aut morien^
dum ipfis, aut ferro iter ad ialutem aperiendum
eiie. Hoc idem facit Malibojus. Quorum vir-
tute rertituto pradio, repulfifque hoitibus, fupe-
riores difceifiile noftri videbantur: ire certe , quo
intenderant, perrexerunt, ad Iriamque oppidun
vulneribus, & laiiitudine confedi, perturbatique
fefe receperunt. Hoftes ab infequendo aut in-
credibiiis audacia noltrorum , aut fuorum jadu-
ra , aut denique pradse tenuit cupiditas, qua,
capta Placentia, potiti erant ingenti, & de qua,
tormentoruin maxime caufa, celenter eit inter
cos orta dmeniio , cum fuam Subalpinus pr»-
dam, qu# iua m urbe, iuam item Germanus
diceret, qua: iuo labore, iuoque fanguine parta
eiiet, atque iniquum videri vociferaretur, belli
aiios pericuiorum debcre, alios velle pratlliorum
elie participes .
Dura haec in Cifalpina Gailia geruntur,
Rcx Sardiniae Philippum Marchionem Baieftri-
natem in provinciam irrumpere Genuenfium juf-
ferat ab ea parte, quae fpt&at in occidentew
io-
Liber Tertius. 251
, folem^ Sc quam Ligures incolunt Ingauni. Hac
re fieri poiie arbitrabatur, ut turbatis domi re-
bus, ab fubminiftrandis foris auxiliis Genuenfes
retardarentur , & (i Aibingaunum Baleftrinas,
aliave ad mare loca occupaiiet , ut Borbonii ipfi
receptu, commeatuque intercluderentur . Baieftri-
nas, acceptis cohortibus iii. legionariorum , quas
ex iegionibus Oafalenfi, & Nicsfcenfi^ & item
ea, quae appeilatur Maritima, deduxerat, multo-
que majore tumuituariorum militum , montano-
rumque peditum coaila manu , tttin etiara Ci-
fano ex itinere cafteiio expugnato, direptoqtie,
atque aliquot miiiis , qui Caftrumverus oDiide-
rent, ipie cum reliquis copiis Saccareilum tri-
bus ex partibus fumrfta vi oppugnare inflituk.
Ea funt Ligu um caileila Ingaunorum. Anfrano
Saulio, quem Genuenfes Alb:ngau:ium 3 tti tam-
que provinciam miferant cum imperio , cum id
renunciatum effet, conari Baleftrinatem ea oc-
cupare caftelia, maturat aiiquod iis auxiiium fu-
bito mittere : imparatus ab legionanis , quam
maximum poteft ex agris, vicifque tumukuario-
rum militum numerurn cogit, eofque eo ftatim
jubet proficifci .
Erat forte Aibingauni Marchio Berioienfe
Gallici exercitus decurio cum cohorribus duabus,
iterque ad exercitum habebat. Hominem Saulius
appeilare, & multis obteftari verbis, aliquot e
fuis legionariis fubfidio mitteret : occafionis efie
rem, non prseiii; ad quam quoniam tilurn for-
tuna obtuiillet, infuitare diutius in finibus Rei-
publicve hoftium coiiuviem ne pateretur: non de
Borboniis ita, Genuenfes meritos effe, ut aftan-
ti-
2 «5 2 De Bcllo Italico
tibus, & infpeflantibus ipfis, agri vaftari, caftel-
la expugnari eorum debeant . Negat Bariolenfis
fui arbitrii rem eife aut iter intermittere , aut
fibi commiiias diducere copias : proinde haberent
per fe Genuenfes periculi iui rationem, fibique
confulerent . Dejectus Saulius opinione Gallici
auxilii, tamen animo non deficit. Evocat Aften-
gium centurionem, qui non ionge aberat . Aften-
gius cum non ampiius Ixxxx. militibus partim
legionariis, partim Pyrochkrophoris auxilium ob-
feffis ferre contendit. Occurrit ilii in itinere tu-
muituariorum manus, eique adjungitur . Interim
caftella ardle, graviterque, unoque tempore ob-
fidione, & oppugnationibus premuntur. Refifti-
iur accerime ab praefidiariis • Accelerat Aftengius,
ut laborantibus fubveniat. Francus Protrib. mil.
de exercitu Genuenfi , qui Caftroveteri praerat,
eruptione fa£ta, Subalpinorum compluribus inter-
fectis, & captis 1., in arcem revertitur. Saccarel-
lum autern cum longiorem fuftinere oppugnatio-
nem non polfet , in poteftatem hoftium venit .
Habet illudBaleftrinas contra fidem^ & deditionis
conditiones pnvdx loco; pecunias imperat ; qui fo-
rumibiagebatjtogatum hominem, & gravem vexari
indigniilime patitur abiuis. Montaniveropedites
Subalpini aifueti latrociniis, effufi per agros o-
mnia diripiunt, vaftant. Appropinquat Aften-
gius. Ejus cognito advgntu, vifiique militibus,
quos fe lequi juiierat, fubito hoftes timorecom-
moti ( !a ione n relinquunt ,
ac profugiunt. Hoc idem facere Baleftrias cona-
tur. At, fugatis mon mis, Aftengius luorum
is virtute fretusj quammemorpaucitatis, pro-
Liber Tertius. 253
\*imos colles , & femitas pra^occupari uni ver as ju^
bet, & trepidantem in arcem Saccarelii Baieftri-
natem compellit. Tum vero ille aqux inopia
confethis, frunento, commeatuque aiiibt, 8c
fuga interclufus, neceiiaria.n lubire deditionem
cogitur. In his prseliis vulnerati iunt ex Genuen-
iibus tumultuarii milites nonnulll, & Pvrochitro-
phori omnino vi. deiiderati. Ex Subalpinorum
copiis circiter lx. cecidere: fed in deditionem ve-
nerunt milites cccc, & nobiliffimus homo Bale^
ftrinas ipfe, & prasterea duces xx. alii minores,
inque his centuriones tres .
At- Genuenies, repreffis jam ab alpium par-
te , maritimoque ad occidentem litore fummotis
hoftibus, majore animo, ftudioque in reliquum
bellum incumbebant , novaque Mirapifcenii fui>
iidia ad exercitum adducenda fubmiferant, neque
tamen non magnopere perturbabantur > audita
Philippi Regis morte, Sc cognitis iis , qu& ad
Placentiam, Tidoniumque amnem erant gefta ,
verentes , ne tantae aliquando calamitates ad per-
niciem ferperent Reipublicas.
Gagius defatigatum ex fuperiore praelii la-
bore, ac c#de exercitum ad Iriam oppidum con-
traxerat, confirmabatque, indeque Dertonam pro-
gredi, intraque ipiius Dertona3, Serravaliis , Sc
Gavii prafidia locare caftra cogitabat , quo fa-
cilius, munitiffimis , atque opportuniffimis locis,
quantafvis magnas hoftium copias repeilere poi-
fet, intereaque ex Hifpania, Gallia, Genuaque
iubfidia, & commeatus convenirent , atque ita
ie reliquam belli rationem expiicare poiie pru-
denter fane confidebat . Qux dum parat , atque
ad-
z$$ De Bello halko
adminiftrat ; ecce tibi repente Marchio Minen-
iis cam d&tbus apparet Ferdinandi Regis epifto-
lis, quamm altera jubebat Rex Gagio , exerci-
tum y atque imperium. Minenfi tradere , altera
Caftellarenii denunciabat , uti conieftim Italia
excederet . Atque ita virtute .> quam felicitate
major Gagius in Hifpaniam rediit imperator ie-
yeritate, ufu, coniilio cum veteribus comparan-
dus. Erant tamen qui tardum , parcumque ni-
mis elie dicerent : led tarditatis culpam longiffi-
ma ab Hiipania ufque mandatorum expedatio
minuebat^ parfimoniam autem nulia de alieno
prseda etiam commendabat . Caftellarenfi , qui
& ipfe confilio bonus, manuque ftrenuus habe-
bitur, contumacia obfuerat, qua ferocius Ga-
gio repugnaverat > ne idem fibi adverfus fuccef-
ibrem iicere arbitraretur ,. & ipfius apud Elyfam
Reginam audoritas , extin&o Philippo Rege ,
criminis loco ponebatur.
Interim magna fa£ta erat in Hifpania vo-
.luntatum, & ftudiorum commutatio . Abhorre-
bat Ferdinandus natura lenis a vehementioribus
noverui' conliliis, & Campofiano irritatus collo-
quio Gallis diffidebat : quaidam etiam Phiiippi
patris non probabat, inveterata fucceilorum li-
bidine immutandi femper, qux priores fecerint :
erat ipie quoque uxori obnoxius, qiuv vidug
\nx itudiis adveriabatur. Quippe lr.vrcbat a-
nimo, rcgnante Socero, contemptus fui, multa-
que erumpcbcint jam diuturna dilii.iiulatione com-
preifa . Novoram pars Purpuratorum obfeouio
erga Reaes aflentiri prat&ntibus, pars odio Gal-
lorum, & KIQulatiOQe eOIIUIl) pnore qui regno
lio-
Liber Tcruus. 25^
floruerant, damnare pr#terita, reique publicac
caufa ad privatam obrepere potennam pro fe
quifque cceperant . Nam quid aliud tot fumptibus,
tot exercicibus, tot commeatibus^ fupplementif-
que quxfitum, quam vulnera, fugas, luftus,
opes paucorum , egeftatem omnium ? latis cre*
dulitate peccatum ; fatis Gallis infervitum y
qui quidem bellum alant iplis opportunum,
aliis perniciofum : refpicerent aliquando vafti-
tatem . Hifpaniae , quse facta eilet Italieis
bellis qu^rendo foris regna, §c dominationes :
denique commodius multo Philippo Regis Fr. y
quando armis jam non poifit, pactione, aut foe-
dere confuli pode. Hxc jadabantur apud Re-
gem, h&c edebantur in vulgus, hifque de cauiis
raptim, atque turbate educere Itaiia exercitum,
relinquere iocios, ad eaque conficienda, curn
fatis tuto com uitti literis non viderentur, mif«
fus erat fummo cum imperio Marchio Minen-
fis confiliorum gnarus omnium , & mira homo
in fimuiandis negociis ingenii altitudine^ maxi-
meque admodum inimico in Gailos animo.
Sufcepto Minenlis imperio Dertonam ftatim
progreditur; ad quem cum nonnulli de Hifpa-
nienfi exercitu Trib. mii. gratulatum veniuent,
ejuique duiiu fefe meliora tperare dixhlent : Quid
vos, inquit ille, meiiora? anquicquam hoc non
exercitu, fed exercitus nomine perfici poife fpe-
ratis? Inftantique Malibojo, ut Dertonse fubfi-
fteret propter ejus ioci opportunitatem , aliter
Regi fuo videri refpondit ; Sc, ligno dato pro-
fedionis.eveiii figna, & caftra moveri juffit.
Forte autem, cum iter Borbonii facerent, acci-
z$6 De Bello Italico
derat, ut Marehio Novatus, qui cum x. homi-
num miiiibus primum hoftium agmen ducebat,
in mediam noftrorum aciem temere iliatus op-
primi faciii negono poifet; utque tanto ad vin-
cendum fortunae beneficio uteretur, magnopere
erat Minenft au£tor Malibojus. At illius men-
terti una occupaverat cura receptus. Itaque^
fpreto Maliboji confilio, ultra Ligufticas fauces
fefe recipere properabat.
Interea Genuenfes magna afficiebantur folli-
citudine, ne in tanto reru n motu deftituerentur
ab fociis, & variarftibus ab fpe, metuque ani-
mis, in partem difputabant utramque. Cur enim
alius fubito imperator? cur relitta Dertona? cur
non oppreifus Novatus? cur denique praceps ad-
eo, inopinatufque Minenfis receptus, ut confi-
milis fugx videatur? Movebat etiam eos aucto-
ritas Gagii , cujus percrebuerat fermo, quem de-
cedens habuiiTe inter caenam dicebatur apud Au-
guftinum Grimaldum in Arenario fuburbano.
Cum enim illum Genuenies nonnulli, qui falu-
tandi hominis cauta convenerant , paulo curioli-
us de exitu rerum percun^arentur: Me quidem,
inquit Gagius, depofito imperio, Ferdinandi
Regis confilia neque fcire, neque interpretari
decet ; fed, li Dertonam, Gaviumque noilri
reliquerint, non verifimile eft, velle ab iis,aut
omnino pofle Liguiticas fauces teneri, fed ul-
terius progrediantur oportet . Occurrebant illa
contra: krunt igitur hdet, & beneficiorum im-
memores ; optime dc fe meritos Genuenles dc-
ferent? Quid turpius? loci negligent opportuni-
tatem? unum tommwtuum, uomm pecuniae
vim
Liber Tertius. 257
vitn Genux colleitarn hoftibus tradent? Regetn
Neapolis, cui, Gemia amiflk, fubmotiique Ita-
lia Borboniis, nulla fere fpes, llegem focium,
fuorumque Regum fratrem, Sc confanguiaeum
deferent? non verifimile videbatur. Itaque fupe-
rabat fpes, fore, ut circa Serravallem, Gavium-
que confifterent , & Ligufticas faltem fauces te-
nerent. Verum rnulta in hominum vita accidunt
inopinata, 8t nihil eft fpei, perplexifque homi-
num confiliis credendum. Nam Borbonii, pau-
cis ad Odavium vicum reli&is centuriis ad fpe-
ciem defeniionis, omnem, citra Ligufticas fauces,
ad Langienfes exercitum contraxerunt prseter uti-
litatem fuam, atque- omnium opinionem ; ipfo-
rumque fpe hoftium maturior Serravalleniis arcis
deditio fada eft. Tum Tero Genuenfes, ad
fuperiorum rerum metum addita prafentium opi-
nione, Borbonios fugere arbitrati, mittunt ad
eos Dominicum PaJlavicinum omni Italico bello
legatione funilum apud Philippum Ferdinandi
Regis Fr., Phiiippoque ipft, & Reipublicae pro-
batum, qui, fi defperarent , animum perterritis
adderet, fi labarent, fidei defcifcentes admpneret.
Eorum confilio belium Genuenfes fufcepilfe : eo-
rum caufa, fubmiifis auxiliis, patriam prafidiis
nudaife; focios tam fideles- hoftibus tam incitatis
conculcandos , diripiendofque ne relinquerent :; neu
nimis valde perturbarentur adverfis : loca, homi-
nes, commeatus fuperelfe ad repugnandum, exer-
citumque commode, & fine periculo habendum:
denique recordari dehere, quoties ad pauciifimos
redadti, redintegratis mox viribus una virtute,
& perfeverantia vicerint; qua poft Campofan-
R aea-
2j3 Dc Bcllo Italico
ftenfe pnslium, qua ad Velitras conftantia exul-
tantem m vicioria hoftem repreiferint : . hoftem
ipfum aut inopiam non laturum in locis afperis,
atque impeditis 5 aut tradum difficultate itinerum,
& levium crebritate prseliorum longius receflu-
rum. Mineniis, tametfi vera Pailavicinum loqui
intelligeret, tamen ipfe longe diveria animo agi-
tabat ea fpe&ans, qnx erant apud Regem in
Hifpania conftituta. Itaque ingenio ufus iuo in
occukandis negociis, & fortaiie ab Genueniibus
nietuens, ne in receptu impediretur, contilium
profeitionis quo diligentius obtegeret, ftudium
manendi vehementiflime fimulabat. Pailavicinum
fuo, fuique Regis nomine iine cura eife jubet,
de ftatu belii, de locorum natura, Cecilienii ad-
hibito Genueniium cooiarum legato, confultat,
denique bene poilicetur.
Haec a Minenfi, hasc a Muniaino, quicum
fummis de rebus Philippus communicabat, pu-
blice, privatimque inculcabantur, haec eadem ite-
rabantur a Gallis vel ignaris, vel neceifaria erga
Hiipanos ob.equentia, conniventibus quidem cer-
te; eratque unus omnium fermo, interclufuros
fuoinet ipfos fanguine hoftibus aditum, & pro
Urbis Genure moenibus tanquam pro patria pu-
gnaruros. Quibus rebus confirmati Genuenies,
8c eo decepti, quod neque caufam viderent , qua«
re fufpicarentur , neque fine caufa fufpicandum
putarejit, dcfenfione urbis negls£ta v ad lublevan-
das Borboiiorum copias curam omneoi, & dili-
gentiam conferunt; Bc, cuid id Minenfis ftudio-
jius expeteret, quas ad Urbts prsefidium cohor-
tes reiervaverantj eas etiam Savonem verfusad
con-
Ltbcr Tertius + 259
confcinendos ab ea parte hoftes, ne, ut ipfe aje-
bat Minenfis, Borbonii intercluderentur, profici-
fci jubent .
At Borbonii eadem ufi fimulatione Marchio-
nem Villadarienfem Genuam mittunt, ut coratn
ipfe quoque defendendae Urbis opinionem monen-
do, confulendo, Feginum denique ad caftra lo-
cum detignando excitaret. Dum autem Genuas/
atque in caftris ad Reipublicae defenfionem mul-
ta confuluntur.y Refpublica indefenfa relinqui-
tur.
Sextum jam Philippus progreiftts Varum
amnem, Galliamque Narbonenfem fpettare yide-
batur. Eranr omaes ad litus appulfa; atiuarise;
tormenta, commeatufque exercitus conveheban-
tur ad mare; imponebantur ; mare omne, lituf-
que nautis, navibuique, impedimentis, atque o-
peris ftrepebat , diicedere properantibus . Qu»
cum fierent, erat eadern in ore Gallorum y atque
Hiipanorum de Urbis defenfione affirmatio, Pal-
lavicinumque Philippus , negotium ut ta?ndem.
conficeret^ poftridie redire julferat.
Auftriaci , dimiiio in Cifalpinam Gailiam
omni fere equitatu, quod ejus in montibus inu-
tilis opera videbatur, neque iatis eife pabuli po~
terat, & reii#is, qui Dertonam , quique Ga~
viura obfiderent, recepta, ut diximus,in itinere
Serravalle, occupatifque Novis, bipartito copias
dividunt. Subalpini Savonem, Finariumque -ver-.
fus eraptionem facere contendunt; Germani au-
tem, Ligutficis primo impetu faucibus potiun-
tur , cum , quiE prsefidio ibi erat , Hifpanorum
manus, commiifo vix dum praeiio^ fefe ad fuos
R z ma-
2<5o Dc Bello Italico
magis reciperc , quam aliena tueri cogitaret.
Poftridie mane Sextum Paliavicinus redibat,
ut, quo tantas demum Borboniorum pollicitatio-
nes erumperent, videret. Atque ei millia paf-
fuum aliquot progreilb nunciatur, paulo ante
diiceffiiie Philippum, omnes duces, omnem exer-
citum properare, atque eife in itinere. Itaque ,
inieftare, in Urbem revertitur. Paucis poft die-
bus, cum jam Auftriacorum adventu in maxi-
ma Genuenfes eiienc perturbatione , ac ludu,
apparent a Muniaino literae, quas fcripfiife isdi-
citur Ovalii Hiberni callidiftimi hominis admo-
nitu, ut a Borboniis reliitionis invidiam averte-
ret in eos ipibs, qui relinquebantur. Infimula-
bantur Genuenfes, per inde quafi nimia liberta-
tis cura recipere intra Urbem auxilia noluiiient,
qux maxime imploraverant , aut per quafdam
conditiones placare Auftriacos tentaflent, a quibus
duriilimaquxquepatiebantur. Muniaino exauiio-
ritate Senatus Pallavicinus omnium earum re-
rum teftis , atque a£tor refpondit ; iifque eum
fententiis, rebus, & temporibus adeo repugnan-
tibus icripfifle, qu# fcripferat, demonftravit, ut
liquido conftaret intempeftivam expoftulationem
longe plurimum a vero abhorrere. Tam autem
anxia profedionis occultanda! rcligio eo fpe&af-
fe videtur, ut impeditis circa Genuam deditio-
ne, prsedaque Auilriacis, quietiorem Borbonii
receptum nabercnt .
Aultriaci Genux appropinquabant , in Arc-
nariumque luburbanum pervenerant , magnaque
erat m Urbe perturlut io, magna COOCUrftu
tio fcilcitantiuin quo loco Auitnaci ^ quo Kor-
bo-
Liber Tertius. z6i
bonii effent, & augebat tumultum agreftiurn
mulierum, virorumque turba, quam, adventanti*
bus Auftriacis., repentinus in Urbem pavor com-
pulcrat . Erat holtis ad portas , nullum foris au-
xilium, nullum intus pnefidium, non pecunia^
non milites, exhaufto serario^ diftraito exercitu,
paucis relidis cohortibus > iifque ex transfugarum
genere infideiiilimo fuppletis. Urbana cum vo-
caretur ad arma plebs, aut nomina non dabat, aut
dilabebatur . Irritataenim Borboniorum receptu ,8c
capta compendio, quod locandis operis , venali-
bufque vendendis belli tempore fecerat, deteftaba-
tur magis fociorum perfidiam quam hoftium hor-
rebat adventum, minuique fervitutis quietse opi-
nione, quam ancipitis belli metu perturbabatur. A-
pud Parres variae erant fententisc, & erat magis
in promptu v quid fequerentur , quam quid fequi
e Republica foret. Mittendum tamen Efcerium
caftrorum Prafe&um cenfuerant, qui Brounii eli-
ceret animum; namque is Auftriacis tunc copiis,
abfente Botta, praerat. Sed cum acerbius ellet
Efcerius tra£tatus, & negligenter auditus, mifll
funt Raynerius Grimaldus y & Auguftinus Lau-
mellinus, qui , Brounio convento y ita locuti
funt: Bellum Genuenfes nemini, minimeque o-
mnium Reginas Ungariae intuliiie , quam femper
fingulari obfervantia coluerint: ejus rei teftimo-
nium effe 9 quod eorum Legatus nunc quoque Vien-
nx apud ipfam fit, neque certe, nifi falva ami-
citia, liceret efle; ad Borboniorum focietatem
coadtos defcendiffe, atque omnia prius de com-
pofitione expertos ; arma fumpfitie defendendi
fui caufa, ne fua fibi eripi fi. inermes finerent,
R i igna-
261 De Bello Italko
ignaviffimi mortalium haberentur. Quare neque
infe&andos videri , qui fua defenderint , neque
hoftium numero habendos, qui nunquam ab a-
micitia difceflbrint. Immo vero acerbiffimorum
hoftium, inquit Brounius: quid enim iine vobis
Borbonii -potuifient? iis vos auxilia, vos com-
meatus fubminiftraftis, & fexennium fere, fru-
ftraque nitentibus vos foli, Genuenfes, patefeci-
ftis aditum ad ea conanda, quse fi valuifient, Auftria-
cum in Italia nomendeletumeffet. Irent propere^
Senatuique renunciarent, omittendum eile in prae-
fentia amicitise nomen, eafque leges accipiendas,
-quas viftoris ira impofuerit. Miifurum fe cum
iis Comitem Goranum, qui eas perferret, Se-
natuique de fcripto pronunciaret .
Biduo , quo hsc gefta funt , Novis Botta
profeftus ad exercitum advolavit, ne quis dedi-
tx Urbis gloriam, pradarnve alius interciperet ,
& improvifum accidit Auftriacis incommodum.
Nam cum in ipfo Porciferse amnis alveo teten-
diilent, qui latiffimus eft, & erat a diuturna
ferenitate exficcatus, tantus repente imber coor-
tus eft, ut nunquam illis locis majores aquas
fuifle conftaret, & milites, tabernacula, equites,
cquique rapidiffimo amne abrepti gurgitibus hau-
rirentur, eaque tempeltate homines ad mille pe-
rirent .
Bottte adventus, ut in malis, gratus Gcnucn-
fibus fuerat, propterea quod rccordatione civita-
tis, qua familiam (uam cum fufiragii jure ho-
noris caufa donaverant, & alfinitatis, qug erat
ei cum nonnullis Gcnuenlibus , facilem, mitcm-
que Ipcrabant. Ad quem cum Augullinus Laifr
mcl-
Liber Tertius. 16 3
mellinus , Sc Marcellus Duratius ( nam valetii-
diae Grimaldus impediebatur ) ia caftra vcnif-
fent , precibuique ab eo petiflent , ne hoftis ani-
mo, qui civis eftet, ad communem quodammo-
do patriam evertendam accederet, eum ingrelfos
in iermonem Botta interpellavit, & loqui plu-
ra prohibuit: Quid enim , inquit, verbis opus
eft? aut refiftendum vobis eft, aut ftatirn facien-
da deditio. Si refiftitfs, ego Urbis ruinam aclu-
tum futuram puto; tin deditionem facitis, acci-
pite. Expiicat codiciiios, in quibus ejuimodi e-
rant fcriptre conditiones: portam Urbis unam
ftatim traderent: qux in arce Gavii, qux item
in Urbe prxiidia eifent, fe uti Auftriacis dede-
rent , Senatus cenferet : Auftriacos belium geren-
tes, eorumve focios oppidis , arcibufque recipe-
rent: ornnes Reipublicse portus, ftationefque Au-
ftriacis fociifve nautis , Navarchifque paterent, atque
immunes effent .: adverfus Auftriacos , eorumve fo-
cios hoftile quicquam netentarent Genuehfes 5 neu
tentari paterentur ab fuis: arma. commeatus,
tormenta, quae Galioruni, Hifpanorum, ac Nca-
politanorum effent, fme mora traderent ; qui
item Galli, Hifpani, Neapolitanive milit.es, du-
cefve eifent apud ipfos , eorum fine ulla exce-
ptione nomina profiterentur: qui beilo capti y
quive transfugae ex Auftriacis effent , refte o-
mnes redderent: Dux, cumque eo Senatores fex
Viennam proficifcerentur , advoiutique Regin^
pedibus clementiam ejus implorarent : obfides ea
ita futura Senatores quatuor darent Mediolanum
deducendos; 8c tricies HS., quod exercitui con-
giarii nomine donaretur, penderent inprafenti,
R 4 &
2^4 De Bello Italico
& tantumdem pmerea pecunias Comiti Cotechio
Italici exercitus Quaeftori curarent, quantum con-
veniret: de his omnibus rebus xx. horarum fpa-
tium ad deliberandum haberent. Hoc a me, in-
quit Botta, beneficium habetis, ut aliquae imt
conditiones, quibus vitam, ac libertatem pacifci
poffitis; quas non ademiffe erit vobis argumenti
loco, me nec humanitatis, nec, quandoita vul-
tis, patrise oblitum efle. Si cui vero conditiones
latae graves, atque acerbae videantur, reputet
ipfe fecum, quanto illa graviora ^ftimanda fint,
expugnari domos, diripi fortunas , abitrahi in
fervkutem, c#des fieri , ineendia, rapinas, qua!
omnia neceffe eft accidant vittis , vittoribufque
parere recufantibus . Perle&is Legati conditioni-
bus, auditifque Bottas minis ingemuere, & quo
funt, quae prater opinionem accidunt , acerbiora ,
eo vehementi us Bott# oratione commoti iimt . Fa-
cilis enim qui putabatur, ad eas conditiones ^
quas Senatui Goranus ediderat, duriores ipfe
multo addiderat : ut autem fpatium intercedere
pofiet, dum his malis remedium aliquod inve-
niretur, negarunt Legati xx. horarum negotium
illud effe, in quo de totius Reipublicx ftatu a-
geretur, cum prefertim lege apud ipfos fancitum
eiiet diligenter, ut, nequid eadem die de eadcm
re & confuleretur, & ftatueretur, neve quid
prius ftatueretur, quam Senatus antea cognovif-
iet, & Concilium poftea Minus approbaliet .
Tum Botta barbare irndens, quam vos mihi ,
inquit, legem, quem Senatum narratis? una efl
hodie VoblS lcx p.irere victori, neque armatis
hominibus cogitandum eft 3 quid \ cfter ilie To-
Liber Tertim. 265
gatorum conventus decernat. Legati, defperata
qe$ in Urbem revertuntur.
Habetur ftatim no61u Senatus: ac tametft
plerique accipiendas confeftim a vi$ore leges,
Sc, pofita ferocia, fortunas cedendum exiftima-
reotb tamen non deerant, qui m extremis rebus
ab animi magnitudine auxilium petehdum effe
arbitrarentur, conftantiam , 8c fortitudinem v ve~
terumque Romanorum non accomodata tempori-
bus exempla ufurparent, praeftareque dicerent
omnes perpeti acerbitates, .quam, tanta accepta
ignominia, & libertate amiifa, precaria falutis
fpe pendere. Vicerunt ii,qui neutrorum, neque
approbata, neque improbata fententia, placere
fibi cenfebant, uti antequam quicquam de tan-
ta re ftatueretur, evocarentur Pr&fedi copiarum,
deque ftatu maenium Urbis, ac defenfbrum in-
terrogarentur. Evocati raptim, interrogatique
num his moenibus, his militibus defendi Urbs
poifet, ad unum omnes non videri refponderunr.
Senatus, cum nihil in mcenibus, nihii in mili-
tibus prafidii effet, & prasfenti vi cogeretur ad
inique pacifcendum , moveretur autem mifericor-
dia populi fui, quem in expugnatione Urbis
diripiendum, atqueinterficiendum videbat, necef-
fitati parendum cenfuit. Sic fuga ibciorum , in-
firmitate prafidii, terrore praefentis exercitus in-
du&i Genuenfes, compulfi, coa&i conditiones a
Botta latas accipiunt. Fit in eam fententiam S.
C. , quo ex S. C. Gavii arx munitiflima Auftria-
cis deditur, frementibus praefidiariis, cegreque ip-
fo arcis Prafedto Joanne-Luca Balbo ferente, juf-
fu Senatus ad deditionem compeiii , cum duo-
de«
z66 De Bello Italico
decimum jam diem fumma vi oppugnantem Pi~
colomin#um contemnerent . Mittit ipie continuo
Botta, qui portam occupent, qu# ad Pharum,
novorumque moenium ambitum pertinet, ncque
ea contentus mittit etiam, qui Thomafianam
portam obtineant, qux in veteri Urbis muro
^edificata eft; cum Legati Reipubiicx innrmari
conditiones iruftra teftarentur , ii duas pro una
■portas occuparet; illeautem portam nequicquam
tradi diceret, quae introitum non daretin Urbem.
Harum ciiim portarum fitus is eft, ut alteraal-
teri includatur, neque adiri ad alteram nifi per
alteram poffit . Urbs autem ipfa duplici muro-
rum arnbitu veteri, novoque cingitur.
OppreiiaGenua, fugatis Borboniis, infpera-
ta rerum commutatione elati Auftriaci, nadique
ex diuturna egeftate copiam fubito rerum omni-
um majores iumere fpiritus, majoraque multo
agitare animo caeperunt , neque poife ad ea con-
ficienda quicquam deeiie arbitrabantur^cum Ur-
bem haberent refertiiiimam , quam primum con-
filium erat penitus exhaurire; & iis, quibus vi-
tam, atque arma relinquebant , mala minitari,
fpoliaque omnia extorquere inftituerunt .
Quadtor Cotechius, cumin Arcnarium fub-
urbanum veniiiet , petiit ftatim a Senatu per
literas, uti nobiles (ibi aiiquot daret, quibufcum
colloqui, & de lumma, qux Reginas Ungarifc
nomine curanda eiiet , convcnire poiict. Gravit
fimi viri, & lummis honoribus uli Joannes-Ba-
ptifta Grimaidus, & Laxirentius Flifcus defignan-
tur, qui cd dere cum Botta,& Cotechio agant:
atque iis, cum ad Quatftorem veniflent, priuf
quam
Liber Tcnnis. 26 j
quam coiloquercntur, ipfei ultro Cotechius edn
ctum obtrulit, quo Senatus compellabatur, &
in quo tle clementia Ungariae Regin& erga Ge-
nuenies muha prxdicabamur: ejus bcneficio iiiis
, quos in poteftatem redigere beiii
jure potuiUet; & ne nunc quidem id illam age-
Ut oWrtia illaiia bello damna diilolvantur ab
Genuenfibus, & compenfentur pecunia,- quod ta-
men effet aquiflimum; led multum remittere,
exiguaque eile parte contentam. Darent millies
octingenties HS. tribus. defcriptum penfionibus
&quis; quarum ex qua die, quave hora hsec
fcripta, editave poftulata eiient, uti ex' ea die,
eave hora intra viii M & xL horas prima penfio,
altera intra otiavum diem, intra quintura deci-
mum tertia folveretur. Ni id ad certam dieni
faiium fit f Reginam fifie oblitam manfuetudinis
igni, ferro, omnique cladis genere m Genuenfes
animadverfuram. Legati^ demonftrata , deplora-
taque acrarii inopia, orant hominem , .atque ob-
fecrant , ne civitatem atroci evertat edicto, quod
futurum provideant, fi tot malis confe&a alio
infuper tributo, ac foenore trucidetur; .multaque
& de iniquitate imperandi , & de acerbitate exi-
gendi conquefti funt . Ad ea nihil Cotechius, oi*
fi parvulam temporis dilationem muteis prccibus
expreiiam concedere. Re Senatui nunciata, cum
propter negotii gravitatem, temporifque angu-
ftias, exploratis omnibus rebus, quo confugeret,
non effet, decurritur ad ultimum illud miierum
& grave , quo ne turbulentiflimis quidem Rei-
publicas temporibus nunqnam antea veatiim erat,
uti pecunia, quse eft ad Georgn 5 etferatur, ex
ea-
z6S De Bello Italtco
caque prima peniio folvatur. Erat illa quidem
publica ibi fide non folum ab Genuenfibus, fed
etiam a reliquis plerifque Italis, ac Tranfalpi-
nis depofita pecunia, eamque Gecrgianse menfe
tuendse 0£toviri diligentiffime adfervabant ; fed
extremis malis aliis malis remedia dabantur.
Tot, tantique acervi nummorum partim in tri-
remem impofiti, partim plauftris exportati ter-
ra, marique deferebantur in Arenarium fuburba-
num ad Auftriacum Quxftorem, palam infpe&an-
te populo, atque ingemifcente. Et Botta flagi-
tare pabulum, fiagitare frumentum, tabernacula,
ve&uras non defiftebat increpitans , minitanfque,
& cujus modo rei nomen reperire poterat, hoc
fatis efle illi ad cogendas pecunias, vexandofque
Genuenfes videbatur.Contrahebat naves, bellum-
que adverfus Neapolis Regem parari,idque Ge-
nuenfium commeatibus, atque auro adminiftran-
dum elle diditabat; ieu quod iftud, fi Genuam
cepiilet, a Regina Ungarise mandatum haberet,
iive eoquod defiderium ejus interpretaretur, bel-
Jique apparatu praveniret. Namque Regina ar-
denti, veterique Neapolim cupiditate rapiebatur,
quam cupiditatem tot jacentem adverfis , tempus
opportunum, & fecund& fubito res excitaverant,
accendebantque turbandarum rerum nunquam abje-
daipes, irritique lemel ad Velitrasdolor conatus.
At Neapoli , hoc literis , nunciitque di-
vulgato rumore, trepidatur. Carolus Rex , et-
/i Ferdinandi Fr. egregiam in le voluntatem ex
litcris to^noverat Plumbini , Ilv&que Printipis
qucm wx Praefedum docnus , audita Philippi
Patris morte , in Hiipaniam mifcrat ; ncquc du-
bi-
Liber Tertius. 16 g
bitabat, quin, illato bello , Hifpanorum auxiliis
defenderetur, tamen rei ejus moram, temporif-
que longinquitatem timebat, quod exercitus fui
receptu 5 novifque regni confiliis occupatus Fra-
ter non ita celeriter juvare eum poterat • Re-
linquebatur, ut fuis fe copiis tueretur : fed ve-
teranae Italico bello diftradte , ac vehementer
erant diminutae, reliquse ex provinciali dele&u
ita recentes, ut neque expefltandum ab iis fo-
iis, neque committendum iis quicquam effe vi-
deretuf. Itaque nor\ egredi regno, quod fuerat
Veliterno bello utilulimum 3 neque hoftibus y
fi adveniffent , occurrere cogitabat , fed commu-
nitis ad regni fines, defenfifque arcibus , repu-
gnare, intereaque veteranas fuas 5 atque auxilia-
res Hifpanorum copias , qnx infefto Britannis
mari, a^gerrimeque coadis a&uariis, Neapolim
identidem commeatibus confluebant, expetiare ,
& , fi gravius accidiffet , in Siciliam navigare
conftituerat . Verum Auftriacorum fpem r me-
tumque Neapolitanorum Caroli Regis videtur
fortuna quxdam difpuliffe, qux aliam Britannis
Regique Sardinia^, aliam Auftriacis mentern in-
jecit. Britanni propiorem multo, atque infeftio-
rem hoftem Gallum perfequi, in Galiiamque
propterea penetrare Narbonenfem cupiebant , illa
etiam fpe du£ti, fore, ut adventu fuo percau-
fam religionis excitarentur in Occitania feditio-
nes, conflatoque domi bello, abftraheretur Gal-
llx Rex ab oppugnando Belgio, ad fuaque de-
fendenda revocaretur. Sardiniae Regi non iifdem
de caufis eadem erat mens . Ille neque longius
a finibus fuis , hoftem veritus , difcedere Ger~
ma-
270 De Bello Italtco
manos , neque recepta Neapoli •, nimium con-
valefcere fuis utile rebus arbitrabatur, implica-
tifque beiio Gallis , magis libero folutoque a-
nimo Savonem occupare, eaque occupata (quod
erat iiii maxime propofitum) optimo tandem
portu potiri meditabatur. Viiletius Britannorum,
& Riccaxurtius Auftriacorum Legati in Arena-
rium iuburbanum conveniunt , eoque Marcia-
nenfern Comitem Sardinias Rex mictit • Cum
Britanni Sardinise Regi cuperent , Auftriaci au-
tem Britannis obfequi cogerentur , conftitutum
communiter eft , ut , depofito invadendaj Nea-
polis confilio, in Gailiam quanprimum Narbo-
nenfem eruptio fieret, eoque Brounius proficif-
ceretur, ad quem fumma imperii refpiceret.
Rex Sardinise ex maxima in Bormienfi
valle icinerum difficultate Ligufticam naftus oram,
quaj eft ad occafum folis, cum omni fere exer-
citu fuo Savonem oppidum ingreifus, arcem ad
deditionem compellere ftatim non potuit. Defen-
debat eam Auguftinus Adurnius Genuenfis ex-
cellenti virtute: neque ulla denunciatione pericu-
li, aut defperatione auxilii, aut denique defen-
fionis iniquicate permovebatur. Nam, quod erat,
ut diximus,in deditionis conditionibusadlcriptum,
ut ne adverfus Auftriacos, corumve focios hoftile
quippiam Gcnuenfes tentarent, neu tentari pate-
rentur ab fuis, ejus ufi foederis caiumnia Britan-
ni poftulavcrant, ne, quae adverfus arcem infti-
tuebantur, Subalpinorum opera a praefidiariis di£
turbarentur ? adeout jugulum armatis hoftibus pri-
us Genuenfes dare cogerentur, quam fedefende-
rc poiicnt , Relidis Rex cohortibus, qua: aliatis,
&
Liber Terttm. 271
Sc conftitutis quietiffime tormentis arcem oppu-
gnarent, ipfe Finarium progreflus, receptis arci-
bus, oppido potitur, qus cauia imprimis Itali-
ci belli fuerat. Aliquantum fuit ad Albintemeli-
um mor&, qu# urbs eft in finibus Liguriae lo-
co poiita excelfo r & arce fatis munita. Sed ea
quoque advedis mari tormentis , odtavo capitur
die . Dejedis inde Montealbano , Villaque Fran-
ca hoftium prafidiis , Nicseam Rex venit , pu-
ftularumque ihi morbo tentatus leniffimo, pau-
cifque propterea diebus recreatus reliquam eo iti
oppido agere hyemem conftituit.
Hifpani, Gallique in fugam conje&i nihil
de refiftendo cogitabant, fub adventumque hofti-
um omnibus ftatim locis excedebant , Varum-
que flumen tranfgreffi fua ipfi, 8c aliena, necui
effent Auftriacis infequentibus ufui, evaftabant,
parfque tandem in Galliam Narbonenfem ulti-
mam penitus recefferant, pars intra Allobrogum
faltus, montefque fefe abdiderant. Ita Borbonii
Italia ceflerunt non tam hoftium virtute, quarn
fuis devifti confiliis.
Brounius, pramiffo terra Gorano, qui loca
exploraret, extremumque carperet hoftium a-
gmen 5 quique ad Tropaeam in ipfo expeditionis^
initio jaculo transfixus interiit, ipfe ab Arena-
rio profpera tempeftate folvens, Britannicaque
ad Viliamfrancam navi delatus, Nicaeam biduo
poft pedibus pervenit : & cum intelligeret in il-
lis locis fibi bellum gerendum, ubi propter iti-
nerum anguftias, agrique minime uberis naturam,
& per quem etiam fuperioribus diebus hoftis pra-
dabundus incefferat, futura effet in magnis res
dif-
zjz De Bello Italico
difficultatibus, atque uncie xl. ante annis Princeps
Eugeaius tantx au&oritatis imperator , gravi
accepto incommodo , proiugiifet ; non mediocrem
iibi diligentiam adhibendam intelligebat. Itaque,
convento Rege Sardinia;, commumcatifque con-
liiiis, cum fupportaturos Geaua tormenta, com-
meatufque Britanni bi fe recepitlent, expe&abat
ipfe, dufii reliqucB ex Subalpinis, Gailiaque Ci-
falpina, Liguriaque ad eum copix convenirent ,
iifque augerentur, qux, extrema jam fame coa-
fta ad deditionem Dertona, adventabant; atque
omnibus rebus paratnFimus non dubitabat, quin
bellum ex fententia conficeret , ad eamque glo-
riam , eumque diem properabat , quo ipfe , per-
domita Gallia NarbonenQ, Principi Eugenio rei
geft# fama anteponeretur.
At Genuas Auftriaci jure belli, Sc patien-
tia abutebantur deditorum. Nam Botta hiberno-
rum inftrumentum, aliaque multa, Cotechius
alteram penfionem luo more flagitabant, c&dem
videlicet, incendia, rapinas, ni id eifet celeriter
fadum, denunciantes . Senatus jam a principio
fummos viros Csefarem Cattancum, qui biennio
poft Dux fuit, Matthaium Franfonium, Augu-
itinum Gavottum, Auguftinumitem Laumellinum
profkilci Viennam jutlerat, qui Reginam de his
iebus certiorem facerent, iratamque placarent
Keipublicx. Verum ne hoc quidem juris obtine-
re potuit, Ut clarillimorum Civium leaationc
totlus exitium Civitatis deprccaretur. Adeoipta
fpe dcprecationis, calamitates augentur, chi
tationes, min.v. Tantac conlicicnd.v pecuniaB ra-
tio qua;rcbatur.Trcfdctim viri huic negotio prx-
Lthcr Tertius. 273
ficiuntur. Tributum extra ordinem Iocupletiori-
bus imperatur. Erat tamen ad id , quod vehe-
mentiiiime fiagitabatur, perexiguum. Etfertur ke-
rum ex Georgiana rnenfa argentum, eoque ake-
ra Auftriacis penlio iblvitur. Qua vix dum fo-
luta, expofcitur ftarrm tertia. Fit magnus do-
lor, 5c gemitus populi, totiufque admiratio Ita-
li&, tam grandeai, tamque impudentera Genuen-
fibus muldam irropri, neque aliud criminari ,
quam volukie ab ieie potentiori-s injuriam pro-
pulfare. Ipfc Benedictus XIV. non tam, quod
Pontifex clfet y paterna quadara benevotencia^
quam quod commnneni Itaii^ fortunam miiera-
retur^ cujas perK^Um in Genueniiu.ricalamita-
te agsbacur, oram :> P^egina ftudio contenderat*
ut leniret le tarxVm mifene r atque oppreifo
Civitati, imixta^ue pscunise partem remitte-
ret. Ac primo aiu^oi;ita;e Pontificis commota
fleciebatur .xi-tio Regina, Legatoque ejus par-
tem ltrnittere pecfcmas benigne receperat, poftea
vero vel inopia pecilnise, *$&x ^rat et ad maxi-
mum beilum nrc?ifaria, vel eorum addu&a con-
filio, qui Genuenles oderant, pixcife negavit ;
&, quafi facilkatis pcenkeret, non foium ter-
tiam exigi fubito penfionem, fed etiam fexcen-
ties HS. hibernoran* nomine imperari juilit.Tum
vero nemini dubium fuit quin piane totius im-
penderct interkus Reipublics. Adeunt Rottam
Legati, orant, atque obteftantur* ut, li quis
locus mifericordise relinquatur, det aliquam ex*
trema tolerantibus veniam. Fletli Botta videba-
tur; at Coteciiius conekabatur } cum interint
«diferi ja&arentur Genuenfes, & crudelker iilut*
S de*
2-74 De Bello Italtco
derencur. Sed perfeverantibus Legatis Botta r£-
fpondit: Nequicquam ejus Reipublic^ inopiam
pratendi, quxcives habeat dithiimo:>: cu:ii adeo
patnam amarent, acque ejus incommodis tam
vehementer commoverentmy fatisfacerent llh de
fuo, qui maximam apud exteros popuios pecu-
niam occuparint. Quae Rott£ mandata contra
jus omne publica privatis permifcentis cum Sena-
tui renunciata eiient, extremumque, fi rejiceren-
tur, malum inftaret ;omnes autem quibus Vien-
nXj Medioiani, reliquiique in locis pecuuia erat
in nominibus, fortunas fuas pro Reipublicse falu-
te libenciiiime offerrent, iifque caveri, oppigneratis
Reipubiicae vectigalibus, ^quiifimum videretur, de
hisrebus omaibus Dux ad Concilium Majusretulit*
Quo m Concilio nonnulli nobiles, cuai
vel prooriis impediti malis Reipublic# non fatis
caiamitate moverencur, vel reru/n ignari in pu-
blica ooligara fide bona quoque fua, corporaque
obligan talfo crederent, conari funt, cum perro-
garentur fententias, ftremtu, admunnuratione ,
turbatis denique fuffragiis imoedire , quominus
decerneretur . At Philippus-Francifcus Spinula
grandis natu , jurifque confultus, cum filentium
ieciiiet, conienuiiie fe, dixit, in Republica ,ne-
que unquam ejulmodi turbis nobiliflimum Con-
ventum agitari vidiiie: debcre quidem ferendo-
rum fuffragiorum libertatem fervari, fed turbao-
dorum licentiam a dignitate loci, atque hony-
num, qui nihil fapere plebejuta deberent, longe
abnorrere. Hic tum Auguilinus Gavottus fur-
rexit, & placere fibi cenfuit, ut cognofcendac
rci fpatium darctur iis, qui non feditionis cupi-
di-
Llber Tertius. 275
dline inckati, fed rei prolapli ignoratione infrc-
muerint. Vita eft &quior fententiajitaque Con-
cilium dimiffiim eft . Cum autem Botta, im-
mutata repente voiuntate, noa fyngraphas fibi
dari, fed numeratam appendi pecuniam juheret,
res dilata eit, totaque demum, converns. tem-
poribus, populari motu interpellata refrixit.,
Non remittebat interim furor flagitantium^
minitantium Auftriacoram; neque in LJrbe fo-
lum, fed m vicis , caftellifque fingulis, ubi re-
liquae Auftriacorum copiae ad. divexandam Ligu-
riam cum Botta relidtx hiberna conftituerant y
eadem denunciabantur^ eadem imperabantur , a-
cerbiilimeque exigebantur . Ipfum in portum in-
grefia Britannica navis bellica Urbeii r portu.m-
que inaudito praedandi genere hahebat infeftum;
dicebaturque a Rege Sardiniae, cujus arbitrio
Britannica ad rriare inferum claffis adminiftra^
batur, eo conlilio lubmiifa, ne opulentae Urois
prada omnis Auftriacis cederet: £greque is tu-
lerat, ilios,ipfo negledlo, cum Genuen(ibus'tranf-
egii.Ie. Comes Chriftiaaus Ligur, magnus Scri-
ba Mediolanenfis, Genuam improvifo advenerat,
certamque, noa coufentiente Senatu, cujus, erat
is beneficio cum fuffragii jure civis Genuenfis,
taheliariis Mediolanenfthus fedem. conftituerat y
dataque iis immunitate , difceiierat .. Damnati
majeftatis, vindique Rjvarote turhulentiffimi ia
Corhca horninis fiiiir, ieditiofi ipfi folvuntur ^
exorante quidem Botta y ted armati y & vi6toris
preces imperantis habere vim videbantur . Erat
inUrbe juftitium quoddam, nihil^ invitis Auftria-
cis, Senatus,nihil reliqui poterant Magiftratus.
S & Mo^
27^ Dc Bcllo Italko
Movebat maxime multitudinem fui Ducis , prout
videbatur ? fpreta majeftas. Nam, cum mos ef-
fet ? quoties prodiret in publicum , ut inftru£H
milites Reipublicx fora,viafque obfiderent, hanc
honoris fpeciem removeri Dux, five cafu juiie-
rat > five temporis iniquitate commotus : id
tamen in Auftriacorum importunitatem con-
ferebat vulgus inquietum, fufpicax , &, prxoc-
cupatis femel anitnis , etiam tbrtuita durius
accipiens. Contemnebatur nobiiitas , maiedidis
omnes, contumelioiifque vocibus infedabantur;
atque ita ad jaduram rei familiaris adjun-
gebatur contumeiia, quam pati Itali homities
difficiiiime poifunt : eratque utrumque acerbum
<idaiodurn ferociifimo populo, & lucri cupidi ii-
mo. Opifices, 5c tabernarii aut fe fuis artibus
removerant, aut pala n vi, maio, plagis addu-
cebantur, ut merces veaderent, non quanti ef-
ftt ^quum, fed quanti cog?rentur. In his an-
guftiis minuebantur ab opulentioribus fumptus,
egentiu nque propterea, & perditoru.n nunerus
augebatur. Nonnulli ex nobilitate, & cujufcum-
que loci honeftiores, patria; everlionem cu n au-
dire millent, quam videre, cum liberis, & uxo-
ribus profugerant, multoque plures profugiifent ,
nifi Concilii Minoris decreto fuga repreiia eifet,
quo decreto Senatori , nobilivc , qui Concilio
Mmori intereffet , abeife ab Urbe ad annum
vetabatur, mul£taque dicebatut, fi abelfet: ad-
eo, defpfcratis omnibus rebus, plena erant o-
mnia moerbris, Iu£his, & triftiffimi cujufdamfi-
lentii. Auftriaci contra milkes, ducefque vaga-
bantur paiiim larti, atque ereili cum mgcntibus
mi-
Ltber Terttuf. ijj
minis, 8c barbaro, acque immani terrore verbo-
rum, oculis, maauque loca, domofque deligna-
bant, quas occuparent, quas pradarentur . Eil
Genux locus, extruio mari , magnifice exftru-
flus, ubi publice , privatimque merces afiervan-
tur diligenter. Eo irrumpentes Auftriaci iniblen-
ter obequitabant, & mercatorum bona fuam ef-
fe pradam didtitaates, omnium ejusordinis odia
in fe itultiffirna jaflatione concitaverant . Audei-
bantur voces quafi vaticinantium : madefadunt
iri minus o&o diebus Genuam fanguine, futu-
ramque ftragem caede ipfa foediorem. Ipfe im-
perator Botta Legacis Reipublicas pro patria o-
rantibus dicebatur dixiffe, nihil fe Genuenfibus
prater oculos relidurum, quibus miferiam pof-
ient Civitatis, atque Urbis flere vaftitatem .
Brounius, tranfdu&o Varum flumen exerei-
tu^ cum lxiii. cohortibus, quo in numero xx*
erant Subalpinorum , & xlv. equitum turmis in
Galliam Narbonenfem eruptionem fecerat , & y
cum mare tenere, commeatufque vellet •> qui
Britannicis ab Genua navibus fupportabantur ,
primum omnium Antipolim oppugnare cogita-
bat; qua capta, reliquum facile bellum explica-
re polie confidebat. Nulla erat Hifpanis perma-
nendi in Gallia voluntas , null# Gallis eo loco
ad refiftendum vires. Qui ex Italia redierant
continuis praliis, atque itineribus attriti vix fe
fuftinebant: qui a Belgio abftradi fubfidio ac-
currebant, atque expeftabantur acerrime , abe-
rant longius. Hoftes imminebant; legebant lit-
tus Britanni; & ieditiofis in Occitania- animus
accelferat. His omnibus rebus tantus, adventu
S 3 Au-
278 De Bello Italico
Auftriacorum , univerfae provinciae terror incidc-
rat, ut alii res fuas in Lerinam, Planafiarnque
infulas^ qua minime adire hoftis videbatur, con-
ferre properarent , alii^ proje&is omnibus, lon-
gioris fugse confilium caperent. Mafliliae, Telonis,
atque ipfas ad Aquas Sextias, ubi Philippus Hifpa-
ni Regis Fr. conftkerat y metus erat fummus, & de
deditione fermo nonnullus, jamque corrogabantur
pecuniae ad direptionem, caedemque fedimendarru
Sed debebatur fatis, ut Galliae falus, Italiae-
que libertas una Genuenfium virtute ftaret. Nam,
cum ad oppugnandarti Antipolim tormentis opus
eflet, eaque afportari, fupportarique Genua pla-
ceret, mifit continuo Botta magis ad fpeciem
officii, quam quod denegaturos crederet , qui
ab Duce , Senatuque peterent^ uti ea fibi con-
feftim traderentur* Negavit Dux concedi cui-
quam pofle, quae uni Reipublicae in defenfio-
nem refervarentur ; neque decere Senatum, qui
ad patriae cuftodiam dele&us eflet> ipfum tra-
dere aliis patrix praefidia. Quando vero omnia
vi, minifque agerentur; quid Botta precibus pe-
teret, qu# per vim poiiet auferre? Hoc acce-
pto refponfo , aliquot ftatim milites proficifci
Botta juffit, qui tollenda e moenibus tormenta,
afportandaque curarent. Hic tum populus , at-
que univerfa multitudo paulo apertius queri <Sc
clamare coeperunt: ereptum argentum, ereptaiu
libertatem; etiamne conftituta a majoribus piw-
fidia, atque ornamenta Urbis barbari eriperent?
id enimvero ajri, & parari, ut, inermes cum
furrint Gcnuenics > pecudum more jugulentur.
Namque erat callide vulgatum, & temere tre-
Liber Tertius. zyg
ditum, futurum paucis diebus ut omnia ferro,
flammaque delerentur: & nobiles, qui Minori
intererant Concilio, fueti antea feveriflima re-
ligione occultare arcana Reipublic^, nihil jam
de Bottse minis, immanique Auftriacorum ru-
piditate reticebant . Ipfe Dux Brignolius iri
tanta rerum perturbatione, incredibili animi ro-
bore, confiliique prseftantia neque nimis popu-
lari concitationi indulgebat, neque fatis repu-
gnabat. Venientes enim ad fe cujufcurique ge-
neris homines, impotentiffimumque Auftriaco-
rum dominatum, <k plebis jam ex dolore infa-
nientis rabiem commemorantes leniebat magis,
quam coercebat 5 ne aut coercendo Auftriacorum
vim approbare videretur, aut incitando armati
exercitus furori populum, totamque Rempubli-
cam objiceret. Simul videbat populares motus,
fi.levesfint, faciie quiefcere , fi implacabilius
exarferint, ambiguis verbis multo magis inflam-
mari. Itaque moderabatur orationi fuas, tempo-
porique , & Reipublicae ferviebat .
Sed tot publicis, privatifque de caufis ingen-
tem in populo irarum molem tacite jandiu graf-
fantem inopinatus repente cafus accendit . Aipor-
tabatur seneurn ab Auftriacis mortarium 3 quo uti
in belio confuevimus ad oilas jaciendas incendia-
rias. Degravata forte pondere via fubfedit, mor-
tariumque deje61um eft. Illi plebem, ut educe-
ret, accire, & repugnantem vi, verberibuique
cogere incipiunt. Agebantur h&c in frequentilfi-
ma Urbis parte, qux Porta Auria dicitur, erat-
que ingens multitudo, majorque multo rei co-
gnofcend» iiudio convenerat. Qua ex frequentia
S 4 pro-
28o De Bello Italtct
proripit fe fubito fingulari puer audacia, &, in-
coeptone opus effet, reliquos interrogans, faxuni
in milites jecit. Fit magna continuo lapidatio.
Dant fefe in fugam male mulcati milites; qui-
bus fugatis, & clamore fublato, excipit rurius
€x omnibus Urbis partibus clamor. Vocatur ad
arma populus. Tumukuantur: direptaque odio
gentis Auftriacse t&bellariorum Mediolanenfium
domo^ad fores Pmorii, in quo erat armamen-
iarium, catervatkn convoiant^ arma fibi dari
poftulant, arma ciamitant. Habebatur eodern
tempore Senatus, qui ferocientis multitudinis fre-
xnitu commotus, grandes natu cives,quos aufcio-
ritate, & populari gratia pra^are oognoverat,
ire ftatim, plebemque blandi&me appeilando fe-
dare juffit. Quorum oratione, maximoque coor-
to imbri, plebis paulifper impetus refedit, cum
potiifimum, no&e ingruente, tirneretur. Mittitur
ctiam ab Senatu Nicoiaus Jovius, qui Bottam
commonefaciat; videret, quid ageret, quo pro-
grederetur: ignofcendum plebi, quse militum
commota injuriis dolorem fuum vehementiori
animi contenrione perlecuta fuerit : tumultum vix
potuifle hefterna die ab Senatu comprimi, inter-
nunciis nobiliifimis viris: plebis patientiam ne
ultra, quam iatis eft, tentaret : orare, monere
Senatum, & denunciare etiam, caveret, ne res
negleda rnaxima: denique Auftriacis fraudi foret.
Ad hxc Botta jam a principio plebem defpiciens
Genuenlem., neque fe temeritate vulgi commo-
veri refpondit, neque arbitrari milites fuos, qui
graviffjrna praelia tecerint, Borbonioique device-
rint , furentis plcbeculx ululatu poffe terreri. Sed
gra-
Ltber Terths* %ti
nihil in bello oportere contemni ea quoque res
docuit, pravoque effeufum confilio Bottam, qui,
dimifiis in diverfa hiberna copiis, paucifque apud ie
reliftis cohortibus , defpexerit imparatus tot homi-
num millia, tantofque fine armis terrores jecerit.
Pcftridie mane minaci vuitu, intentifque ar-
mis centum Urbem Pyfochitrophoriingrediuntur*
Horurn adventu redintegratur tumultus. Jaciun-
tur undique iapides, iterumque ad arma condama-
tur. Fugam Pyrochitrophori arripiunt . Natta plebs
duces Bavam,atque Aileretium; audaces homines,
nec infacundos, arreptis, qu# cuique fors offerebat^
armis, addudiique tormentis vias,qu# ad portam
pertinent Thomafianam, occupat omncs, eafque
trabibus indudis praeiepit, fic parata, (ut videbatur)
quidvis perpeti, & conari ut mallet, qua non fe a per-
petua avariliimorum hoftiu importunitate liberare.
Auftriaci, redintegratis viribus, acriufque in
plebem impetufafto,eam repellunt, qua repuifa, u-
noque capto tormento, audacius jam cum parte e-
quitatus fefe in viam, quee appellatur Balba, effun-
dunt . Sed lapidum, jaculorumque multkudine, qu&
undique ex te£tis etiam, ac feneftris mittebantur^ per-
territi, rurfus ad Thomafiana ihk portam recipiunt •
Senatus iterum per Legatos fuos liberius
jam, conftantiufque monere Bottarn, ne incita-
tis militibus eflferatam plebem, armorum fuorum
gloriam infanienti plebi committeret: progreiium
pracipitem., regreffiim inconftantem eiie. Il!e
contra nihil nifi atrox, & fevum cogitare, Sc
loqui : fuccenfere Senatui, contemnere plebem,
minari omnibus. Ac fpretis Legatorum rnonitis^
quas Novis, quas in Ligufticis oris eiie jufierat,-
con~
s&a Dc Bello Itallco
confeftim fibi copias adduci imperat. Portani
firmari Thomalkaam, Benigni, quam vocant,
munitionem , quae Pharo imminet , mortariis in-
ftrui, itemque eum locum, quo animi caufa
Philippei fodales convenire folent, qui in Bal-
bam viam devexus eft, duobus communiri tor-
mentis jubet> eo confilio, uti Urbem, ollis ja-
6t$s incendiariis , telifque e loco fuperiore dirue-
ret, populumque tormentorum vi, atque Urbis
ruina perculfumaddeditionemcompelleret, omni-
umque ita rerum potiretur . Simul ab Senatu
petit, quoniam ipfe a plebis confiliis abhorreat,
tumultuantem a tergo plebema militibus concidi
Reipublicae jubeat. Exiftimabat enim hoc fa£to aut
adverius Senatum, fi repugnaret, caufam quserere
fe poile inimickise, aut, fi concederet, plebem anci-
piti peruulo diftradam facilius opprimere. Sum-
ma Senatorum indignatione excepta eft poftulatio
tam impudens, & conftantiffime repudiata: neque
enim poitulandum ab Senatu, ut civibus vim, Sc
manus afferat, & quafi fanguinem hauriat fuum.
Auftriaci, cum, multis in tecia dilapfis,
infrequentiores excubare populares animadvertif-
fent , concubia repente node erumpunt, fanum,
domumquc occupant Equitum Jerofolymitanorum,
ibique ie communiunt, quo tutius progredien-
tem, averiamque percellere plebem fuperiore cx
loco poilint. li vero, qui ex altera Urbis partc
ad Bifimnatem vallem in Albarenli iuburbano
confederant, allato de pl$bs ooacitatja nuncio,
port.u Urbis, qu.i' Romana dicitur , appropinqua-
bant, quod neque a miliribns Reipublkas pro
porta cxcubantibus timcicnt, quos inpote dedi-
ti-
tJbcr Ttrtiut. 283
titios fumere arma adverfus fe non arbitrabantur,
& ea tranfgrelli, perque fparium illud proceden-
tes, quod inter veterem, novumque murum in-
tercedit, circumire Urbem, fuifque fefe ad Pha-
rum adjungere confidebant. Quod cum Albaren-
fes providiitent, Genuenfium exckati exemplo pro-
deunt armati, locum prxoccupant , intercluibf-
que hoftes, & diilipatos diverias in villas com-
pellunt, atque obfident. Quin confeftim irrum-
perent, Auguftini Ayrolii obftitit au6ioritas,qui
Senatus juiiu iis erat in locis cum imperio.
Hic dubitans, concurfanfque , neque gnarus re-
conditioris Senatus coniilii, accepta fide, ftihii
Auftriacos adverfns Genuenfes tentaturos v illos
continebat a pralio. Sed auditis paulo poft Al-
barenfes, quae Genuse erant a&a, rurfus irx Au-
ftriacos impetum fecerunt ? iifque, Petri Cane-
varii Protrib. miL legionis Ligufticae, nobiliffi-
mi, fortiflimique adolefcentis interventtt, deditio-
nis uti conditionibus permiferunt 3 atque Ayrolio i-
rafci fijnulantes, quod ftetiile per eum, quominus
caedem Auftriacorum facerent, videbantur^ c#terum
praed& cupidi villam ejus incenderunt ■. Deditorum
autem in numero cohors fuitlegionis Cailianas.
At populus audacior jam fa6tus,quod com-
plures nobiles, & militares viros patrise charita-
te, atque Auftriacorum injuriis perrnotos fenfini
in caufam defcendere, plebeiifque obvolutos pe-
nulis confilio, manuque adefle perfpiceret, ala-
cer, fpeique bonae plenus hoftes aggreditur. Bot-
ta, cum contra, atque ipfe exiftirnaverat, auge-
ri populo animum, numerumque videret 5 atque
ex conftantia Senatus aiiquid fubeffe gravius fuf-
284 De Bello Italico
picaretur, qui nihil primo trmuerat, nimium po-
ftea timere, fuifque diffidere viribus coepit. Ita-
oue, ut ibatium intercedere poiiet, dum milites,
quos evocaverat, convenirent, aliquid interim
agere de compofitione conftituit, Ocheliumque
Trib. mil. ad Aunam mittit Meiphitanorum Prin-
cipem, quem populo acceptum, facillimifque
nioribte cognoverat. Cum eo ita Ochelius egit:
miiericordiaGenuenfium commotum imperatorem,
quibus extremum jam fatum impendeat, petere
a Melphitanorum Principe, ut populum ad in-
teritum ruentem voluntarium pro fua ipfe au-
Soritate retineat 5 patriseque confulat univerfae .
Quibus Auria rebus cognitis Ducem Brignolium
extemplo convenit , & quanta iit conciliandarum
rerum oblata facultas, oftendit, fuumque ad eam
remftudium ultro potlicetur. Dux, etfi re&e in-
telligeret, quo h#c omnia Bottrc confilia perti-
nerent, neque fine caufa nobiliilimum, atque
optimum virum produftum exiftimaret; tamen,
ne videretur per fe ftetiife, quominus compo-
neretur, palam liberaliter Auriae refpondit , eum-
que collaudavit, fui, fuorumque Majorum me-
morem eiie juiiit: clam per certos hominss,
quos ReipubliccK caufa ofticiis, largitionibufque
allexerat, populum monuit, ne nimium hofti
crederet, neve ullam , niti traditis ftatim por-
tis, omnique de argento exigendo, aiportan-
diique tormentis fublata mentione, conditionem
probaret. Etaque, cum ad populum Auria, ad-
hibito Auguftino Laumetlino, de conditionibus
foqueretur, conclamat omnis multitudo , deriun-
ciandum Auftriacis effe, ut portas confeftim
tra-
Liber Tertim . 2S5
traderent, tormenta ne attingerent, neve ullun
unquam amplius de argento iermonem inferrent .
His Bott# mandatis renunciatis, diem ille ex
die ducere, quxdam rejicere, nonnulla accipere*
portas vero traditurum fe negare: & tamen, ut
manerent inducise, non diilimulanter petere.Po-
pulus, ubi fe diutius duci intellexit, redire Au-
riam, Laumeliinumque, denunciarique Auftriacis-
juoet, fi rem conditionibus, qu,E eiient aliatae,
componere velint, ante horam v. alcerius diei
iine periculo licere, poii id tempus non fore
poteftatem. Illi redeunt, iterumque popuii
mandata exponunt. Vidtus Botta confentientis
Populi pertinacia accipere fe ait conditiones, &
portam tradere. Agnovit Laumellinus verbum,
-veritufque, ne^ quod ab Senatu poftulaverat,
in (e Botta recufaret, portamque tradens Tho-
mafianam, alteram ad Piiarum teneret, non por-
tam, inquit, Imperator, ied portas tradi tibiPp-
pulus poftulat. Quo ille di:io adeo excanduit,
ut Auriam, Lau neiiinumque retineri juienc ; at-
que^ aliquot poit hons, ne fanitum ad omnes
gentes Legati nomen vioiafte videretur, diinifit.
Pofteaquam in vulgus hominum elatum eft, qua
iracundia ufus Botta Populi Legatos detinuiifet,
eaque res colloquium ut diremiflet, nemini du-
bium fuit, quin per caufam compofitionis inii-
diarentur Auftriaci tempori, expeiiendique eflent,
priufquam illi kk evocatis fubfidiis confirmarent.
Tota it ad arma Civitas. Non religio, non fe-
xus, non cetas fatis eftcuiquam caufe , quare fe
domi teneat. Prodeunt armati, feieque invicem
adhortantur. Nemo imperat, omnes exequuntur-.
z%6 De Bdlo ttalic®
Rapiuntur e navalibus, mcenbufque tormenta^
atque opportums locis coliocantur. Arduus ad
eum locum, qui Petraminuta appellatur, & ad
viam Balbam pertinet, difficilifque adeo eft ad-
fcenfus, ut expeditus ea. hcmo vix poffit repe-
re . Iiluc eveftigio bajulorum, puerorumque mul-
titudo, incitato, curiu , mortarium advehit aene-r
um maximi ponderis • Ta.nta vel patrix charitas,
vel puniendi doloris erat cupiditas, aut etiam,
qu& permultum valet apud mortales , exempli vis.
Ibi tum Viiettius Jefuita, qui antea etiam
privatim cum Botta egerat quadam notitia pro-
dudus, quod erat ei cura Bott& Fratre amici-
tia, imperatorem convenit, eumque, neu fe,
neu popuium in apertiftimum deducat difcrimen,
monet, atque obfecrat, & de conditiombus loqui
incipit. Cujus mediam orationem interru npunt
undique fubito tela immiifa. Omnia ftatim e
facris turribus repulia #ra perfonant, exceptuf-
que longe, lateque fragor perturbat hoftes tan-
to obftupefa^tos ftrepitu . Acerrimo contenditur
pralio. Deturbare Auftriacos e tano^ domoque
Equitum Jerofolvmitanorum cum Genuenfes ja-
culis non poiient, adaitis procui a maritimo
propugnaculo telis, fani turrim concutiunt; qua
concutia, qui ibi funt Auftnaci projicere arma,
& deditionem facere coguntur. Bocta poft Tho-
mafianam ponam in area, qux eit ante Prin-
cipis Aurix domum, equitum, peditumque a-
cicm inftruijubet. Telaacciduntcreoerrima^ fuper-
incidentibufque e Petraminuta ollis incendiariispef»
turbaiur equitatus. lntcrnn, qua eft intcr vcte-
rem Urbis novumquc murum aditus, inllrudi
pro-
Liber Tertius. 2S7
proruunt Genuenfes, refradaque Thomafiana poiv
ta dant reiiquis, qui in Urbe erant, erumpen-
di fpatium . Hoc omnibus audacius viis Genuen-
ks luccedunt. Multi ex Auftriacis capiuntur ,
multi hterficiuntur. Ipfe, durn in foro Nigria-
no miiires retinere, atque inftruere fugienres co-
natur, Botta impado ad murum quendam telo,
lapideque disjecio levitcr in faciem vulneratur;
eodemque it\\i Comes Caftaleo, qui Bottae ade*
rat, perfoifo equo deje&us magnum adierat vi-
tx perkulum. Tum vero popularium multitu-
dine, fuorumque cxde perterritus imperator ter-
ga vertit, eodemque a£ti, perturbatique timore
permixti cum equitibus pedites Pharurn petunt.
Genuenfes ab fummis , novifque maenibus pro-
ximos nadi colles horribili & muititudine , &
fpecie defcendentes cernebantur. Ilii, ne a tergo
circumvenirentur^ veriti Pharum ipfum, Beni-
gnique munitionem relinquunt y fefeque ad Are-
narium fugientes recipiunt. Ea ftatim loca Ge-
nuenfes occupant * Nox appetebat % & totius
diei labore, Sc pugna defatigati ab infequendo
defiftunt . Portas vaiido prafidio firmant , & tan-
to alacres fucceffu in Urbem revertuntur . Unus
de plebe homo Joannes Carbo, ut erat a prae-
lio horridus, & cruore oblitus Praetorium ingre-
ditur, atque ad pedes accidens Ducis, portarum
traditis clavibus, vi&oriam ejus diei Duci, Sena-
tuique gratulatus eft.
Eodem fere tempore qui Recci , quique
Nervii erant, nonnuilique item , qui , ut fe
Bottx adjungerent, accelerabant Auftriaci nova
re perturbati, interclufique in Genuenfium po-
te-
1,88 Dc Bello Italtce
teftatem venerunt. Qui vero a tlaverino ad Segl
ftam rigullioru.n litus onne pr#iidus tenebant ,pe-
riculum vefiti, quod ejus homines oraGenuenfis prx-
liifama excitatiadvim,£rque ad arma fpectaoant,
diicedere properarunt, SergiaAumque profe^ti,
Sergianiolurn fi. arcem fatis natura mimitam oo
cupaffent, ibi fubfiftere cogitabant. Sed cum for-
titer dvteniereu Petralba Protrib. mil. de exerci-
tu Genuenfi, nullaque illis propter ailidua, qu«
ex arce adigebantuf, teia, fuipe:tumque oppidar
norun aaundii conS&mdi in oppido facuitas,
nulia irem conneatus, oimibus cirea iocis in-
feftis, nulla efFugii fpes eifet, pa:tis, quas Pe-
traiba voluit, conditionibus, datifque oblidibus,
inde emiifi ad Aullam iefe,omm dimnia Ligu-
ria, co;iui(erunt.
Botn j cu.m in fuga a ferocilll nis homini-
bus, qui Porciferaaii vaiiem incolunt^opprimi fa-
cile ad anguftias locorum potuiflet , dum alii
morantur,& dubitant, quid fit capiendum con-
filii, alii exitum rerum ignorant $ incolumis eva-
fit. Erat eo pftBterea uius dolo, ut, anrequam
rei fama latius manaret, pronuntiari juberet: o-
mnia conveniffe ; ipfum, facta cum Genuenlibus
pace, difcedere. Qua fimulatione deceptis, Sc non-
nulla largitione permuifis ruiticorum animis, ip-
fe, reliths xgris, abdutU pecunia, Ligullicas n-
ptirn fauces tranfcendit, mutilatumque Novas
exercitum reduxit. Ita Auftriaci, converfis fubito
rebus, maximam fpem, maximamque utilitatcm
amiferunt, Genuaque pulfi funtabiis, quosneque
UumJCOS toilcre,nequeamicos parare cognoverant >
2.89
CASTRUCCII BONAMICI
COMMENTARIORUM
LIBRI IIL PARS IL
Enu;e plebs parta vi&oria fe-
rox Academiam Jefuitarum r
qux eft in Balba via, fedetn
concilio fuo delegerat . Cujuf-
cumque loci homines arma fer-
re, pro portis, ftationibufque
excubare cogebac, neque fa-
tis habere videbatur expulifc
fe Urbe Auftriacos, fed arcem eveftigio recipe-,
re Savonenfem contendebat ; ad eanique rem r
quantum gratia , au&oritate, pecunia valebat,
nobilitas nitebatur, exemploque prceibat. Conu
paratis cibariis, & aliquot pramiffis Reipublicae
T iruli-
•Z9p Dc Bello Italic*
militibus, fignum datur profe&ionis. Armata ce-
leriter magna convenit multitudo, fiduciaeque
plena proficifcitur. Hic cognofci iicuit, quam
vana fit animorum aiacritas nullo certo duce , at-
que imperio firmata. Narn portis egreifa plebs, cum
commeitus quoldam, impedimentaque Auftriaco-
rum offendiiiet, ad ea diripienda ftatioi dilapfa
eft, neque optimatum precibus retinen potuit :
iilorum eife prajdam, atque illis refervari quae-
cumque Auftriaci reliqjuient : iiberat^ patriac
gloriam ne tenuiifimae modo fpe prawjae contami-
narent . Non homines laus in fordibus, tabernif-
que natos, non, ioluto legum metu, arrogantes
pudor coercet. Ipia oberat opulenciorum libera-
litas, qui plebem in captandis nummis occupa-
tam iegniorem largitione reddebant . lnvitati
praeda longius procedunt populares , aliique aham
in partem diflipati feruntur ; atque ex tanta pro-
perantia rem negligunt , qu# , perterritis Genuen-
fium adventu Subalpinis, qui pauci erant, fa-
cile perfe&a maxim£ xuilfet ad omne bellum
opportunitatis . Eo acrius , priufquam auxi-
lia concurrerent , oppugnant Subalpini , alias
evocant copias, alias proferunt munitioues , ve-
xare arcem telis, atque ollis incendiariis diem ,
no&emque non defiftunt. Ac tandem, qui op-
pugnabantur , dejedis propugnaculis, labefaaa
mxgna parte rriuri, adaao cuniculo, qui arcem
bat, atque omnibus defperatis auxiliis, ie-
ledere cogunturj cum eorum virtus, Adur-
niique Prsefeai conftantia ab ipfis effet hoftium
ducibus collaudata.
Aiv-
Liber Tertius. zgi
Auditis, (\ux Genuae acciderant, varius per
univeriam Europam motus fuit animorum . A-
liis preclarum 5 veterique Roma dignum, aliis
periculofum, nonnullis vix credibile videbatur.
Fraitas Auitriacorum fpes, irritos in Italia cona-
tus gaudebant Borbonii Reges > im.primufque Gal-
lias Rex, cujus in finibus hpftes verfabantur,
certo r que miferat homines Genuam , qui ,
quid rei eiTet, cpgnpfcerent ? fibique renuncia-
rent. Regina contra Ungariae gravi commota
cafu Jofephum Spinulam Legatum Reipublicas
finibus excedere fuis , & qwx eifent in fuo regno
bona Genuenfium publicari, obfidefque Medio-
lani in. carcerem condi, 8c redintegrari ftatim
bellum juilerau
Botta perfidiam Genuenfium , qui ne-
que colloquii, neque induciarum jura fervarint,
fuamque in illos indulgentiam prasdicat, neque
interim popularium animos literis r nunciifque
tentare defiftit. Deduci praefidiis, evocarique to-
ta Cifalpina Gallia milites, atque ad fe adduci
jubet. Qmnibu.s circa locis pecunias imperat ;
quos ad eos, qui erant e nobilitate Genuenfi,
agros pertinere cognofcit , illos habet praedse lo-
co, ut maxime iraci nobilitati videatur.^ Qui Ge-
nuenies, Ligurefque arma pofuerint , iis veniam pol-
licetur, reiiquis maium d.enunciat . Quihus rebus con-
fe&is, levis armaturae pedites, quorum nugnum ha-
bebat numerum 3 pramittit, eifque, ut Ligufticas
iterum fauces tranfcendant , irnperat, injiciendique
terroris caufa yomnia csedibus ., incendiifque permi-
fceant. Illi primo impetu Rulcinone, Campo-
que frigido potiuntur, difficilefque alios , acque
T z op-
2,92 De Bello Italtco
opporturtos in illis montibus aditus occupant.
Cum tongius progredi vellent , ab Hieronymo
Baioo Equite Jerofolymitano , qui eo, coacla
Ligurum manu, advolarat, repulfifunt; & cum
arcem Mafoniam ad deditionem minis compuUe-
re tentalient , defendente Anfrano Saulio , non
pocuerunt .
Genuenfes fua apud Langenfes pr&fidia po-
fuerant . Hoftes fubnubilam nadi tempeftatem
prima luce ad Genuenfium ftationes , triplici
inftrudta acie , improvifo accedunt, Ligureique
fubita re , illatifque ignibus perterritos in fu-
gam conjiciunt , rontemque decimum occupant,
ipfumque expugnare Langenfium pagum fumma
vi conantur . At Gafpar Bafadonnius, qui Por-
ciferae vaiii praerat , ea re nunciata , rnilitum,
Ligururaque contraftas copias ad Pontemdeci-
mum ducit , Auguftinumque Pinellium , qui
illi in itinere occurrerat , adoriri a latere hoftes
jubet . Impetu faito , multis interfeftis , loco
hoftes pelluntur , depulfofque ad eorum uique
munitiones Genuenies infequuntur , atque ad
Langenfium deinde! pagum converfi , liberatis
fois 5 fugatis hdftibus , in fua fe prafidia recipiuht.
Interea Genuse Senatus, c&m, accepta igno-
minia & dilata ultione , iratiores reverti Auftria-
cos videret , pro magnitudine periculi defenfio-
. Francilcum Auriam proficifci in
Briranniam jubet , qui cum R.ege agat , 8c in
Genuenfi tumultu nihil publico fa&um confilio,
populumque licentia militum , vecordibufque du-
minis efferatum ad vim d6lcendilie demon-
ftrot 3 atque pmnibus > quibus poifit , modis
aba
Itiber Tertius* 293
abalienatam maievolorum fermonibus Regis vo-
luntarem ad priftinum erga Rempublicam ftudi-
um revocare conecur . His acceptis Auria rnan-
daris proficifcitur , commodaque per fummam
hyemem navigatione ufus in Gailiam exit Nar-
boneafem v atque ex itinere Beiinfuiannm ^ftu-
antem dubitatione propter varios , qui de re-
bus Genuenfibus effluebant 5 rumores ad fub-
mittenda auxilia Senatus nomine confirmavit .
Lutetiam cum veniffet , cognofcit ibi .> ut ift
Britanniam tranfmitteret , impetrari a Britan-
ri\x Rege non potuiife y quod gratiffinium libi
quidem Genueniis Legati adventurn fore , fed
vereri diceret Rex , ne daret ea res anfarrj Au-
ftriacis ad fufpicandum . Quo cogaito^ Senatus
optimum fadiu cenfuit , Auriam in Galiia re-
manere , faciles qui apud Gallorum Principes y
Regemque ipfum Gallix aditus haberet • Lega-
tis item aiiis fcriptum ab Senatu eft , ut Bor-
bonios orarent P v eges , atque adhortarentur , ut
celerrime Pveipublicae fubvenirent ^ quos tamen
ipfa temporum inclinatione , relicl&que iocieta-
tis pudore , & communis caufse cura incitari e-
xiftimabat : plurimumque ei rei extemplo pro*-
fuiife certum eft Joatmem- Francifcum Pallavtci*
num , qui Reipublicae apud Galiise Regem Le-
gatus erat , 8t fmguiari fidei, iblertiajque exi-
itimatione florebat . Muros Urbis aut vetuita-
te parum utiles ad prafentis ufum belii y aut
diuturna pace negleftos reiici , & communiri ju-
beoat • Idoneos deligeb&t homines , qui cives
hortarentur omnes , ut iux & communis falu-
tis cauia arma fumerent , brevique tempore to-
T z u
294 De Bello Italko
ta eft rcgionatim decuriata Civitas , nobilefque
ipfi potentiores , omni in tanta perturbationc
f uhlato dignitatis difcrimine , promifcue defcri-
bebantur . TMautas , mercatorefque in fumma ca-
ritate , quam prsedatoria claffis ., & belli metus
adauxerat 5 pramiis , atque immunitatibus al-
liciebat , ut effent , qui Britannos fallere y
frumentumque in Urbem importare auderent .
Pecunia deerat , haerebantque in ea expedienda
Patres vehementer , cum & cives 5 univerfis
imperatis pecuniis , ad tributi nomen obfurde-
fcerent quotidie magis , & , Georgiana exhau-
fta menia , fides concidere publica videretur .
Tum Brignolius Dux , de Senatus fententia ,
cum effet ea de caufa Concilium Minus coa-
£lum : Non rede confuli potfe Reipublicx , di-
xit , cum privati ad confulendum fenfus affe-
runtur . Si Patriae lalutem , fi ejus confervatcc
gloriam qusererent , ingreffi Concilium oblivi-
fcerentur omnium fuorum , curam abjicerent
rei familiaris . Maximas a majoribus aedificatas,
ornataique clafles , maximos efie fados priva-
tim fumptus , ut tranimarinas imperio Genuen-
i\ provincias adiungerent : quid pofteri dubita-
rent , paululum conferre argenti , non ut au-
geantur opes Reipublica; , fed ne deleatur no-
men ? non ut hoftem in longinquo Oriente fcru-
tentur , fed ut a patriz mcunibus , te&ifque
rcpellant ? nequicquam privata iervari , li pu-
bhca conciderint : eam eife Rcrumpublicarum
rationem , ut bona , maiaque earum ad omnes
cives pertineant : oportere eos, qui Reipublics
prjdunt , omnia , qux gerant , non ad pro-
priam
Ltber Tertiut . 295
priam utilitatem 3 fed ad comune bonum con-
ferre ; aequiflimumque porro haberi , ut qui
reliquis hoaore , atque opibus ameceliunt , a-
more etiam erga patriam 5 & liberalitate pra-
ftent . Ego equidem , inquit , ad hunc prin-
cipem locum , inclinata belli fortuna , cum
vocarer, non eram , P. C, tam ignarus reruoi,
ut multa Reipublicae mala impendere poife ,
titubantibus fociis , au£lis hoftium copiis , non
praviderem , eumque me fortaife futurum Du-
cem intelligebam , cui vigiiandum pne c^teris,
nullique rei pro Republica parcendum eifet .
Sed recreabat me pr&ftantiiTima'Senatus fapien-
tia , ex cujus auRoritate ordinis Rempuhlicam
gerere debebam , & tantum me , amplhlimo
prafertim accepto beneficio , patri# debere exi-
ftimabam , ut vitam , nedum pecimiam , ejus
falutis caufa profundere jucundiiiirnum ducerem .
Hoc quidem tempore , quanquam & tempe-
ftas opinione mea major coorta eft, & omnia
11 tantis Reipublicx tenebris metuenda funt,
tamen eo fum animo, P. C, ut neque deeife
patri^e , neque fupereffe veiim . Hac Ducis o-
ratione , 8c quod extra ordinem habebatur ( nam
moribus Genuenfium Duci verba publice facere,
nifi ex S. C. non licet ) & quod maximum
fui , optimeque oelati argenti pondus ad Mo-
netam deferri ipfe jufterat , & voltmtaria ila-
tim fada erat omnium Senatorum coilatio , tan-
ta innata eft alacritas > ut adjuvandas Reipubli-
cx certamen excitaret omnium animos , & pro
fc quifque faftum ., fignatumque argentum con-
tribuerent ; Matronaeque ipfaj opulent& , atque
T 4 opti*
lg6 De Bello Italico
optimates ^ ne in amore patrix fuis ceiliffe vi-
ris viderentur , auribus gemmas 3 collo monilia
detraherent , atqus in publicum conferrent . In-
ligniscum primis extitit Auguftini Gavotti, Jo-
fephique Duratii liberalitas , quorum alter iv*
millia , xv. alter millia aureorum Reipublica:
donavit.
At plebs immoderata? libertatis vitio info-
Iefcebat more fuo, latrocinandique cupiditati de*
fenfionem patrise, atque Auftriacorum obtende-
bat odium . Simulans enim bccultari bona ho-
itium, domos fcrutabatur, & multis fe rebus
pro patria pugnantem egere di&itans pecuniam
precibus flagitabat, quibus contradici non pote-
rat. Erant exploratores hoftium, erant improbi,
& fcelerati homioes, qui, turbatis rebus, fedi-
tionis, & pned# caufam quxrerent. Silebant le-
ges: tacitus obfidebat curiam Senatus, neque
illud eife tempus animadverfionis exiftimabat.
His malis h&c fubJidia fuccurrebant , quominus
omnis immutaretur ftatus Reipublic#, quod &
honeftiores populares feditiofis motibus adverfa-
bantur, optimeque de Republica fentiebant, k.
plebs partim illuftrium familiarum fplcndorem ,
atque opes aiiueta mirari fui gregis ibrdes afper-
nabatur, partim lucro, pr&dxque addidla nihil
de regno cogitabat; & mitiiiimi etiam, optimi-
que nobilium impeni memor, comparationL* de-
terrima pndentem tumultum faftidiebat: ejufque
crant duces adeo rudes, ut regerentur magis ple-
bis furore, quam ipli regerent plebem; apud
eamque fufpicione fraudis, & tion aequabili prae-
d* partitione offcnderant. Itaque paucis diebus
cor-
Liber Tertsm. 297
corfuerant, magnoque erant odio omnibus. Adju-
vabant rem proclinatam, qui vel a nobilitaw
fubmiffi, vel plebejam ipfi per fe pertsefi arro-
gantiam Senatus vigere audoritatem y \ y re-
motis ducibus, plebis languefcere infolentianrt
cupiebant. Quibus rebus extimulata piebs fua-
pte natura mobilis , & temeraria repente ador-
ta eft deprimere, quos pauio ante in coelum
extulerat laudibus. Latrones iilcs, hoftes-, pro-
ditores eiie vociferabatur. Comprehenios, atque
omni contumelia vexacos in Pratorium adduxe-
rat, Senatumque, ut in eos animadverteret , ob-
teftabatur. Ilios ftatim Dux in carcerem duci
jubet, & daturos poenas aftirmans a praienti
exitio f libtrahit ; monet deinde, quam potefl:
mitiffime, plebem, ut eorum ignofcat imperitia^
qui legum 5 & Reipubliae gerendae ignorantia
peccaverint : non polle bene geri Rempublicam
imperiis ftoiidorum . His didis mitigata diiabitur
plebs, Ducis manfuetudinem , & sequitatem col-
iaudat. Iilos poftea Senatus, repetitis rebus,
non modo iniquiffima invidia liberavit , fed etiam
honore habito deciaravit, nihil eife ab iis un-
quam de Repubiica nifi optime cogitatum . At
plebs curarum, turbarumque taedio petit ab Se-
natu, ut alios fibi det duces, qui Concilio fuo
prafint, atque interfint. Itaque ex audoritate
Senatus deietti funt nobiles iv. Joannes-Baptifta
Grimaldus, qui de omnibus rebus ad concionem
referre con&everat, & Joannes Scalea, Jacobus
Laumellinus, Caroius Furnarius. Horum facili-
tate, folertiaque permulcebatur multitudo; his
au&oribus, controverfis minuebantur^nondiiien-
tien-
298 *Dc Bello Italice
tiente Senatu, cui fuam obtinere au&oritatem
nondum maturum videbatur. Erat plebs fuorum
magiftratuum imagine alacrior ad defendendam
Rempublicam ? & cum nonnulla periculofiiTimo
tempore fieri oporteret, q\xx abhorrerent a mo-
ribus, videbantur ea meliusjn plebis temerita-
te, quam in ampliffimi ordinis confilio delite-
fcere: plurimum etiam valebat in vulgus opinio
benignitatis , qua erga populum Dux utebatur,
qui nullius ftultitiam, atque humilitatem fafti-
diebat, interdiu, no&uque faciebat omnibus con-
veniendi fui poteftatem. His rationibus manebat
(domi concordia, commode adm;niftrabatur Ref-
publica, cum fubita fedicio oborta eft.
Poftremi quidam projeSa audacia homines
faecem multitudinis ex facinorofis, atque egenti-
bus congregatam in Senatum, & nobilitatem
concitare feditiofis vocibus coeperunt : immortuam
nobilium tyrannidem verfari diutius in Repu-
blica non eile ferendum: illos primum auftores
belli, prodita plebe, feparatim fibi confuluiffe;
illcs nunc de ejus c#de cum Auftriacis confen-
tire: &, cum forte nunciaretur, venire Auftria-
cos, conclamatumque propterea ad arma effet*
unus ex iis pracipiti furore inflammatus : quid
vos, inquit, Auftriacos perfequimini, cum do-
mefticum in Urbe hoftem habeatis? delete Se-
natum, qui,ut fibi,fuifque nobilibus provideat f
veilrum cum Auftriacij exitium pa&us eft. Cur
enim arma capere vetainur ? cur publict
occluduntur armamentaria? nempe id agitur, nifi
pnecavemus, ut omnes, qui nobiles non fint«
ex iniidiis opprimantur. Scd ptasda oftenditut
opi-
Libcr Tcnhit. 299
©pima, praclara datur miferis oecafio ulcifccndt
& ditandi fe. Audeatis modo inane nobilkatis
nomen, vaniffimaque magiftratuum infignia con-
temnere, veftra funt, o audaces & fortes viri,
qu&cumque iili per fummam ignaviam poffident.
Continuo pradarum fpe, & impudenti induda
niendacio magna fordidiffimse plebis multitudo
ad Pmorium convolat, & per caufam quaeren-
dorum armorum irrumpere conatur. Cum ab
armatis excubitoribus repelieretur, tormentum,
quod forte advehebatur, in foro novo ante fo-
res Pratorii ingenti concurfu, fremituque, &
minis conftituit. Tum Jacobus Laumellinus po-
pulari quadam ratione plebi gratus in mediarn
irruens turbam; occafu-ne Urbis vultis finiri
Rcmpubiicam ?-vo£ne hujus patri^ alumni, &
vere Genuenfes Ducis excindetis, Senatufque fe-
dem, quorum virtute, & confilio veftra adhuc
libertas, veftra omnium ftat falus? non hercuie
illi nobis infeftiffimi Auftriaci audeant. Cum
nihilo remiffius inftarent, jamque ignem tormen-
to adjicerent, oppofito Laumellinus corpcre, agi-
te, inquit, explete irani, mea fatiamini c#de:
minori flagitio interficietis civem, quam totius
Civitatis praefidium evertitis; & ego opportuna
morte fubiatus tantum fcelus non videbo.Ma-
ximo viri animo obftupefcit multitudo. Paula-
tim incipit emergere paenitentia^redire obfequi-
um, & fra&us denique plebis furor eadem,qua
exarferat, celeritate, reftin&us eft. Seditionis
duces paulo poft comprehenfi, necatique furio-
fiffima» temeritatis poenas dederunt; & Con-
ciliuni Populi, revivifcent» fcnfim Senatus au«
ao-
300 . De Bello Italico
ftoritate, paulatim confenefcere coepit, & cum
nihil fuit caufx quare haberetur, atque hoft?s,
reli£ta obfidione, difcefferunt 5 tunc demum effe
omnino defiit.
Dum h#c in Liguria geruntur^ Brounius,
captis Lerina, Planafiaque infuiis, Foroque oc-
cupato Vocontio, & prsemiftis, qui ad Argen-
tium ufque flumen progreffi terrori effent hoftibus,
Antipolim ipie, perfpefcto urbis fitu, 8c Britan-
xiis adjuvantibus, terra, marique oppugnare in-
ftituit. Sed defecerat Genua. Augebantur Gal-
lis copi^: ix. a Belgio cohories advenerant,
cumque iis Hifpani iterum conjungi dicebantur.
Nam Galli^e Rex 5 Ferdinando Regi ut fatisfa-
ceret, Philippum Argenfonium Campoliani au-
ftorem colloquii a Concilio fuo removerat, Ma-
libojumque abltalico exercitu revocaverat; quo-
rum in locum domi Marchionem Puilienfem,
fumma virum probitate, &' prudentia prceftan-
tem, apud exercitum autem m Gailia Narbo-
nenli Ducem Belliniulanum, eundemque Galli-
cx miiiti^ Magiftrum fuffecerat. Rex vero Fer-
dinandus, fi Auftriacis in Italia Borbonii fuccu-
buiilent, Carolo Fratri, Neapolique timebat;
iique, quorum Ferdinandus conlilio utebatur ( ut
timida eft, iongeque nimium piofpiciens am-
bitio) vereri coeperant, ii domum,amiiia Nea-
poii, Hifpani Regni hasres, regnandiquc pericus
Caroius rediret*, ne fraterno arfiore, regiique
riominis audoritate apud Fratrem Ferdinandum
ilic plurimum, ipliminimum valerent: atqueita
commutato conGiio, Italicum bellurn fuadebaat,
eratque adeo eoruro fuafione Ferdinandi immu
ta-
Liber Tertius. 30 r
tata voluntas, ut prxcipitis eum receptus, con-
filiique poeniteret relinquend& Italise. Itaque
Borbonii, au&is, conjundifque copiis, exercitus
eduxerant iiios . Quorum adventu perterritus Brou-
nius, limul reputans, Genuenfis fpe commeatus
amiifa, neque Antipolim oppugnari ? neque diu-
tius toJeran exercitum m locis minime frumen-
tariis poiie^onfilium commutat, oppugnatione
defiftit, exercitum contrahit, in Italiam redit.
Regredientem illum ufque ad Varum flumen
Borbonii infequuntur; quin longius procederent,
hyems pronibuit., & militum labor, quos tot
praetiis , atque itineribus defatigatos oportebat
aliquando m hiberna deducere . Idem Sardinise
Rex , idem Brounius facit , collocatoque
in hibemis exereicu , Sardinias Rex Auguftam
Taurinorum revertitur 5 Brounius Mediolanum
profieifcitur.
Botta deponere juffus imperium , Piccolo-
mineo exercitum, atque is paulo poft Sculem-
burgio tradiderat . Brouniani exercitus pars in
Ligures deducebatur . Legionarii , ferentarii-
que ex eo circirer cc. progreifi villam Radia-
nam , qu& non longe eft a capite fluminis
Urbis , occupaverant , aggeremque ante illam
praduxerant . Qua re nunciata , Eques Hie->
ronymus Balbus mittit eo confeftim legionarios
Genuenfes lxxx. , & voluntariorum militum ma-
num , qui, cum ad hoftes veniffent , fuperata
munitione , fcalis admotis, in ipfam per fene-
ftras villam irruperunt . Illi Genuenfium oppref-
fi audacia , nonnullis amiffis , interclufa fuga,
projeftis armis dediderunt fefe.
In-
'm
ge^ iDc Bello Italko
Interim Rex Neapolis de Genuenfi tumut-
tu certior faSus ^ & au&oritate permotus Mar-
chionis Folianenfis nobiliffimi hominis , qui e-
jrat apud eum non tam dignitate , quam fide ,
folertiaque , &, amore in Regem fingulari pri-
mus , aduariis fuis, Sc^quo maxime indigebant,
frumento , commeatuque reliquo juvari Genu-
enfes jubet . Genuenfibus item , quo effent ad
*£ , defendendam patriam paratiores , iis , qui in re-
gno fuo poiieifiones habebant ^ legeque ea te-
nebantur , quse eft de abientibus , veftigal in
annum remittit . Rex autem Galliae Hiipaniae
Regem per literas adhortabatur diligentiifimas y
ut Genuenfibus quamprimum fubveniret : per-
tinere id ad communem Borboniorum caufam .
Neque ipfe pecunia , auxiliifque deerat > Bel-
linfulanoque mandaverat , ut de exercitu fuo
idoneam na£tus tempeftatem vi. hominum mil-
lia Genuam celerrime fubmitteret .
Jamque o&o minores ex eo numero duces
advenerant , atque in his architecti militares duo,
qui duodecies HS. attulerunt , & quam prom-
pto , exceilentique effet Rex in Rempublicam
animo Genuenfibus expofuerunt , magnafque Gal-
lorum copias fubfidio ftatim venturas confirma-
runt . Tanta erat Gallici fubfidii expedatio y
ut ad eos , cum exfcendiifent , vulgus conflue-
ret max ima occurrenti um ^ profequenti u mq ue
alacritate ^ perinde ac li libcrtas ^ 8c ialus Ci-
vitatis advemifet . Sed ab eorum adventu quin-
quc , & quadraginta ipfi crant dies , hyemjfque
pra&cipitabat , & jam 8 majoribus coa&k co-
piis, hoftes erumpebant, oeque e Gallia rvaves,
au-
Libcr Tertiui* ^3°3
auxiliaque veniebant , angebanturque fingula-
rum horarum expe&atione Genuenfes , & , qux
natura foiiicitudinis eftjquod fperabant , quod
fumme fa&um cupiebant t idipfum ne fieret ,
magnopere metuebant . Miferat Senatus Augu-
ftinum Laumdlinum Gallica fun&um legatio-
ne , qui Phiiippum Hifpani Regis Fr. , Bor-
boniofque in Gallia Narbonenfi imperatores con*
veniret , eiique Civitatis fpem , metum 5 pe-
ricuium oftenderet : defatigatos Genuenfes quo-
tidianis prope prseliis per quatuor fere menfes
cum ferocnii no hofte folos confligere > nequc
jam , licet animus fuperfit , vires fuppetere.
Actelerarent , raperentque occafionem , q\xx m
armis plus interdum , quam ratio poifet.
Tandem Maiiilia , Teloneque commeatus ,
navefque folverant * Sed is fuit perfequentium
Bntannorum impetus , ut alias , unde erant pro-
ktix , referrentur , alise idonea ad egrediendum
loca in Liguftico litore , ad orientem folem
quod vergit , Corficseque portus peterent , non-
nullae etiam ab hoftibus ci^erentur . Qu« vero
navis Marchionem Mauriacenfem auxiiiarium co-
piarum^ ducem , militefque una aliquot fuftu-
lerat , in altum prove£ia , & profpero ufa ven-
to Genuam xiv. Kai. April. acceffit , tardius-
que confecto curfu ? & quse deerraverant , Sc
quae Hifpanorum militum partem advehebant ,
Britannicaeque claffis metu in Lunenfem fefe por-
tum introduxerant , eodem poftea delatae funt.
Sculemburgius , hyeme confefta , cum ip-
fo anni tempore ad belium gerendum vocaretur,
magna difficultate afficiebatur , qua ratione id
ad~
304 De Bello ttalico
adminiftrare poflet . Nam fi hoftem affiduif
prxliis conficere vellet , non fatis erat copia-
ruai ; fi ad oppugnandam Genuam contende-
ret , tormenta deerant . .Quod fuerat in exer-
cku roboris, Galliae occupandae Narbonenfis con-
fiiium , itus , reditufque copiaru n abfumpfe-
rac 5 8c y cum illata, uti fupra d^monftravimus,
de Placentina prasda controverfia minui non po-
tuiflet , jacpbant ea in Ucbe multa, & prseclara
iormenta , qttse Borboniorum fuerant , quseque
magno ad bellitn G^iuenfe ufui eife poteranu
Cuiquidem bello ipfe Rex Sardinias non fatis
infervire dtligenter videoatur vel iilius prxdx cu-
piditate abftra:tus , vel eo permotus , quod
neque Auftriacorum , fi Genuam cepiiient ,
xiimis valde augeri in Italia potentiam , neque
fuum , fi auxilia fubminiftraifet , imminui exer-
citum volebat . Itaque poftulatis , refponfis ,
colloquiifque rem ducebat , eaque de cauia Au-
guftam Taurinorum miflus ab Sculemburgio
Blonchedius fuerat Trib. mil.,qui omilla Pla-
centinse ptxdx controverfia , cum Rege Sar-
dinisc de tormentis auxiliifque , aliqua inter-
pofita racione , detiberaret . Uc autem Regis
Sardiniae anitnus expugnari poffet 5 tameri erant
v propter itinerum anguftias duriiiimx commea-
tuum , tormentorumque fubve&iones . His ta-
men difficultatibus non deterriti Aultriaci <, at-
que odio du&i Genuenfium, a quibus fe in I-
co primum , deinde tn Gailico bello impe»
dii • ant , tot contumeliis acceptis, gjo-
rei miiitaris di ninuta , rccentes , Veteref-
que inj - perfcqui properabant , & non«
dum
Ltber Twttm. 30$
dum fittis parati ad ipfam Urbem Genuam op-
pugnandam accedere conftituerant .
Ad mare Ligufticum 5 ipfumque Apennini
initium fita eit vetuftiftima Urbs Genua 5 faxis,
fcopulifque fuhlata , quos maris fecuti opportu-
nitatern induftrii primum homines incoluerunt,
affluenteque mox civium , & divitiarum copia,
fumptuofis , magnificifque ^dificiis exornarunt .
Inftrudis mari propugnaculis , moeaibufque 5 ve-
teri , novoque 5 ut dixirnus , terra muro cin-
gitur . Portum habet ante fe in axiificatione ,
afpe£tuque Urbis inclufum 5 projeitis in mare
molibus 5 quae portus oftium efficiunt , em-
poriique ceiebritate nobilem 5 & quantaevis clafc
ii fatis amplum , ab Africoque 3 cui primum
vento maxime erat ohnoxius 5 objecla nunc
immenfi operis mole 5 fatis protectum . Quas
pars Urbis in occidentem folem fpettat ad Pha-
rum , mirificas fubitructionis turrim in pro-
montorio poiitam. , pertinet ; qu& vero in ori-
entem vergit 5 tumulo terminatur ,' qui Cari-
nianus dicitur . Ab utraque parte novus per
inaequaies , praeruptofque colles ducitur murus
circiter millia paiiuum ix. in circuitu patens,
atque in anguium ad eum locum coangufta-
tur , cui nomen Spero eft : opus certe arte,
naturaque 5 qua maxime ad occidentem fpe&at*
munitiflimum . Duac duabus ex partibus fre-
quentiflimas valles ; duo item funt fiumina y
quorum alterum , uti primo libro demonftra-
vimus , Porciferae valli nomen indidit 5 ad A^
renariumque fuburbanum in mare influit , al-
terum Bifamnatern interfluit vallem , Feritor-.
V que
%o6 De Bello Italko
que appellatur . £ regione Cariniarii fuburba-
num eft Albarenfe paulo editiore loco , atque
omnium amoeiiiiurno. Huic iuburbano 3 eique
Urbis munitioni 3 quse Zerbinus nominatur , in-
terjedo Feritoris numinis alveo , fanum immi-
net Mari& Montanaj 5 ccenobiumque Minori-
tarum ; neque ita longe continuatio quxdarn
montium aiiurgit, quae paulatim ad mare de-
labens quarto ab Urbe Genua lapide orientem
verfus in vallem defmit , quam Sturlam vo-
cant . Duo fuftf a Sepi:emtrione pari fere al-
titudine , formaque fflOrttes , Geminique ideo
Fratres appellantur , qiu ab angulo novi mu-
ri , Spefoneque paiius ferne dcccc. abfunt ,
muniti , & circumcifi admodum , maxim&que
ad repugiiandum , oppugnandumque opportu-
nitads ; iifque mediocri diremptus intervailo
mons eft oppolitus, qui nomen ab adamancc
accepit , ad ejufque radices fitus eft Turracia
vicus , medio fere inter utramque vailem fpa-
tio . Loca omnia circa Genuam afpera , rupes
praialt* , itinera ardua , duri homines , nulla
pabuli , nulla frumenti copia , adeo ut pro-
pter inopiam regionis neque morari diutius e-
xercitus , ncque progredi propter iniquitaicn
facile poilint . Ipfa Urbs nvuznitudme opcrum,
fir mitate muri ^ multinidine civium 5 atque o-
mni beilico apparatu iftftru&a long*rti j 8c difti-
tilem habet oppur.nationcm <
Kc^crius Blorrchedius rmpetrata ftb Rcge
SrirJiiiLi' auxili.i , eumque co , agente Britan-
non, tto , m has termc leges iranlactum
nunaat : rclicia Gcnua , Aullnau , Rcx-
quc
Ltbcr Terttm. 307
que Sardiniae partirentur inter fe Reipublicae
imperium , & qua ad orientem occidentemque
ipedat , aequalitev quifque , atque opportune
haberent . Lunenfis autem portus Francifco Lo*
tharingio Cacfari , eidemque magno Etruri& Du-
ci attribueretur , cum debellatum etfet : atque
ita Auftriaci ne praemiorum belli Genuenfis par-
tem Regi denegarent , Rex ut , rejeila in a-
liud tempus Placentinas prad# controverfia , xiL
cohortes , dedu&aque arce Savonenfi tormeata
fubfidio Auftricis mitteret ; idque fubfidio cele-
riter venturum idem Blonchedius confirmat „
Quibus rebus cognitis , Sculemburgius , & re
frumentaria praparata y pluraque in agmina di-
ftributis copiis , quae effe ad duodeviginti homi-
num millia dicebantur, Novis noftu proticifcitur .
Occupatis, uti fupra cognitum eft, Ligu-
fticis a Botta faucibus , Auftriaci , exquifito
per exploratores itinere , ex omnibus montium
jugis iubito fefe ejiciunt univerli , 8c Porci-
ieram fimul vallem , fimul Bifamnatem conari
ootinere videntur : eodemque tempore Prasfe-
61 us Britannicse claffis Genuenfis portus aditum
obfepferat , nullaque a cuftodiis navium Ligu-
ftici litoris loca vacare patiebatur . Prafcriptum
item erat Vogternio, uti , coaftis ex Cifalpi-
na Gallia ii. hominum millibus , in Sergianen-
fem provinciam erumperet , eo confilio ,
ut ? omnibus obfeflis viis , interclufo terra y
marique commeatu , aut fame fubadti deditio-
nem Genuenfes facerent , aut ferro ignique con-
fefti pervicacis furoris poenam fubirent .
V z At
2o8 - Dc Bello Italico
At Genuenfes natura loci , auxiliifque Bor-
boniorum 5 & venisc defperatione confifi para-
tiifimo erant ad refiftendum animo . Sed cum
neque ardua , neque munita loca vim hoftium
undique erumpentium luftinere poilent , cum-
que rei militaris imperiti Ligures exercitatiffi-
mis hoftibus opponerentur, pedem referre Genu-
enies coguntur 5 amiiioque Moncogio, ad Mariae
Montanx fanum itk recipiunt : & Porciferani ,
quanquam acrius Piccolomineo repugnaverant ,
cafam quandam prope Langeniium pagum non-
rmllis levis armatursc peditibus fortiiiime defen-
dentibus ; tamen ipfi quoque hoftium virtute
fubmoti ad Bolzanetum fefe recipere coadi funt,
quo in vico praefidium erat Galiorum . Scu-
lemburgius , qui in itinere ex equo ceciderat ,
latuique vehementer ofifcnderat , captis quaqua-
verius locis pluribus opportunis, occupato a fron-
te, communitoque monte Adamante, & collo-
cato poft fe San£tandr$enfi caftforum Prefefto,
ne intercluderetur , ipie apud Turraciam , i-
doneo, ut diximus, ad utramque vallem loco
pmorium conftituit .
At Mauriacenfis Galiorum Prsefeftus , ubi
hoftes t.im prope ab Urbe conftitifle accepit ,
vel inopia confilii perturbatus , vel non (atis
cognita locorura natura, fimul ftiis, qu) pau-
ciiii.ni erant , atque Urbi premetuens deduci
Bolzaneto prsefidium, Geminofque Fratres relin-
qui, omnefque fub moenibus copias conftitui ju-
bet . Quo fa&o , qui ad Manae Montans ex-
cubebam , ii etiam Leie ad Urbem receperunt.
Porciferani autem , etfi a Gallis deierti , tamen
in
Ltbcr Tertius. 309
in tuendi Bolzaneti confilio conftantiffime per-
manferunt, quod verebantur , ii eum Auftriaci
locum tenuiiient, ne liberius , vaftandi , prae-
dandique caufa fefe in vallem eflfunderent .
Relifto monte Geminorum Fratrum , ce-
dentibus Gallis, cum tota fremeret Civitas , com-
motus omnium querelis, & Guimontii potifli-
mum , qui erat apud Rempublicam Gallorum
Regis Legatus, monitis incitatus Mauriaceniis
petit eadem no£te ab Senatu, ut urbanae mili-
tix partem Rocc&pinio Trib. mil. attribuat y
cui mandaverat ipfe , ut relidtum fine ulla cun-
ftatione montem reciperet. Cum Galii inconii-
derantiam receptus celeritate irruptionis corrige-
re cuperent, Genuenfes, quorum maxime res
agebatur, arreptis armis, concurrerent , facile y
aliquot dejeilis Auftriacis, qui ex vicino Adaman-
te fucceiferant , Geminorum Fratrum mons rece-
ptus eft, eoquerecepto rurfus, qui aMariac Mon-
tanse fano profugerant 5 eodem celeriter redierunt *
Montem Senatus firmo prseiidio tenendum , ad-
ditifque operibus muniendum, eique munitioni,
qui invicem cum Gallis praeifent, quoque res
•vocaret, Senatus nomine accurrerent, Joannem-
Carolum Pallavicinum, Felicem Baibum, Ni-
colaum Jovium, Francum Grimaldum defignan-
dos cenfuit, & Jacobum item Grimaidum, at-
que Ambrofium Centurionem, quorum aker
Venetiis, alter e Gallia, audito patri^ difcri-
mine, Genuam confeftim advolarat : iifque dein-
de, qudniam pro multitudine rerum gerendarum
pauci videbantur, Carolus, & Paiqualis Spinu-
la, Sc Francifcus Franionius ex S. C. adjun6ti
V 3 funt:
310 De Bello Italico
funt : cumque ad Scoftaram 3 qui locus ad Bifam-
natem vallem tuendam, refranandofque ab ea
parte hoftium impetus peropportunus erat, ma-
gna Ligurum multitudo conveniflet , iis qui pra-
effet, miffus eft Petrus Canevarius, de quo an-
te diftum eft.
At Vogternius in Sergianenfem provinciam
progreflus^ conventum opidi, atque arcis Prafe-
6fum 5 cum neque pollicitationibus 5 neque de-
nunciatione periculi permovere poiiet, equites,
peditefque fuos infefto agmine procedere juflit.
Eo Senatus juflu venerat Michael Pincetius .
Hic, magna tumultuariorum militum manu con-
tra£ta, Sergianenfes confirmat, pnefidia in locis,
qu& erant hoftibus finitima, conftituit, ipfe cum
reliquis copiis ad hoftes proficifcitur, acriterque
in eos impetu fa&o, repulit, atque aliquoi. mil-
lia paffuum profecutus coniiftendi illis faculta-
tem non dedit. Quo permotus incommodo Vo-
gternius , cum omnem adverfus fe conientire pro-
vinciarn intelligeret, atque intrare intra prafidia
periculofum putaret, infeda re, difceflit, & Maf-
fenfem, Luceniemque agrum maximis emenfus
itineribus^ Apenninumque tranfgreifus Mq ad
Sculemburgium prope Genuam recepit.
Sculemburgius , cum denunciationes, ad-
moto exercitu, majorem habere vim, & 3 dum
in metu eit, parvo populum momento quam ad
cumquc conditionem impelli poiie exillimaret y
dcnunciari Genuenfibus per Bionchedium juffit,
uti arma ponerent, impcr.ua facerent: Regi-
nam , tamctli graviflima digni poena Genuenles
(intj qui rebellionem poll deditionem feccjint,
ve-
Libcr Tertius. 311
veterefque injurias novo fcelere cumularint ,
tamen eos pro fua mifericordia confervatos y
quam deletos malle ; fiquidem, priufquam , quas
in itinere funt, tormenta ad exercitum adve-
hantur , ad fanitatem redeant : nullam , adve-
£tis tormentis, futuram deditionis conditionem,
atque intelle&uros Genuenfes , quam miferis
grave, & temerarium fit, irritare potentiores,
in demiilaque fortuna fpiritus gerere magnos ma-
gis quam utiles : denique conftituant ipfi , utrum ,
pace firmata , omnique dempto metu > regiae
clementias malint, an, vaftatis agris, interfeetis
civibus, everfa patria, feveritatis periculum fa-
cere. Hac ad Senatum relata denunciatione, ita
Jacobus Grimaldus ex au&oritate Blonchedio
refpondit : Jus effe naturas , ut fua quifque qua-
cumque ratione defendat ; neaue ullo obftringi
fcelere, fi quis alienam ab fe injuriam propul-
faverit : illos videri potius ab aquitate, ju-
ftitiaque difcedere , qui tantum fibi iicere pu-
tant , quantum poffunt , & cum in aliena tam
impudenter invadant , innocentes accufent , qui
fua tueantur: Reginam, qux adeo clementias
nomine glorietur , non potuiffe noji commoveri ,
li inaudiverit , quam iniqua , quam multa ab
Ducibus fuis pertulerint Genuenfes, qui quidem
ipfo in belii ardore fuas maluerunt utilitatis,
quam eximise erga illam obfervantix obliviici:
irritatam toties patientiam poftremo in furorem
erupiiie, & qui ab omni cum Regina bello
femper abhorruerint , eo eiie demum adaftos ,
ut arma iumerent, quae juftifiima fint oportet,
cum necetiaria fuerint: armis fumptis, fic effe
V 4 Ge-
312 De Bcllo halicq
Genuenfes paratos, ut nec obfideri, 11 neceffitas
coegerit, nec mori, fi cafus inciderit^ pro liber*
tate recufent : cartera luperis , fortunaeque com-
mittant. Sculemburgius, ubi intellexit , neque
Genuenfium frangi conftantiam jatlatis denun-
ciationibus, neque concordiam, quam optima
domi difciplina , externique metus hoftis facie-
bat, convelii pofle, nuilamque propterea aut
fpem, aut caufam deditionis efle , ad reliquam
cogitationem belli fefe recepit. Itaque & muni-
re vias inftituit, quo facilius tormenta fubve-
herentur, & aiia ex aliis loca occupare perfeve-
ravit, ut Genuenfes quam anguftiflime contineret.
Advenerat interim Genuam Dux Boufier-
tius, Gallici exercitus Legatus, atque unus e
principibus Gallicse nobilitatis , Equitemque
Chovelenium caltrorum Prafe&um , nonnu!-
lofque alios duces adduxerat , &, quod non
fine caufa tantus Vir a Galii$ Rege fubmiifus
videbatur, civitatis fpem^ alacritatemque reno-
vaverat. Ille in magno populi concurfu, plaufu-
que Senatum ingreiius ita Ducem, Senatordque
cift aiiocutus: Eadem Genuenfes animi ma«niru-
dine Reipublicae libertatem , Sz Gallke falutem
attuliile, qnoique hoites a cervicibus fuis re-
pulerint, eofdem a Gallise Ifinibus retraxiife;
itaque iibi prius beneficio fuifle, 8e virtutis fa-
ma, quam vultu, congrefluque cognitos; fefe-
que, cum ad eos veniret , exiftimaviife ad Mar-
cellos, Scipiones, Fabios venire, quorumanimi
robur nullis fradum caiamitatibus , & vix po-
Iteris credibile manu ipfi, ufuque revocaverint:
hujus fama virtutis commotura ftatuiitc pallias
R*
Libcr TcrttuU 313
Regem non tam bello, quam fide praeftantem
benemerit# Reipublicse omnibus modis fubvenire,
fefeque ab eo miiium, qui prafens regi# teftis ef-
fet, atque obfes voluntatis : proinde hortari , cujus
hoftis infolentiam foli ejecerint ,' foli hattenus
retuderint, ut ejus in oppugnatione audaciant
maximi Regis auxilio freti contemnere ne ve-
reantur: Regis illos Legatum habituros ad bel-
li confilia focium, ad pericula ducem, neque
fe Gallum efle melius omnibus probare poiie,
quam fi amore, fideque erga Rempublicam Ge-
nuenfis fuerit. Dux Gallise Regis benignitatem
fummis laudibus extulit, qui Rempublicani in
graviflimis periculis & adjuverit jam egregia li-
beralitate, & nunc Legatum ad eam amplifli-
mum Virum mktat: tanti beneficii nunquam fe,
nunquam Senatum , totamque Civitatem imme-
morem futuram: potuiffe Genuenfibus hoftes
oppida , agros , pecuniam adimere, fidem, atque
animum neque ademifle, neque adimere potuif-
fe: itaque futuros eofdem, qui femper fuerint,
ut in bello fortes, ita in fcedere conftantes,
atque hoc etiam magis, quo minus nunc funt
de exitu rerum , adjuvante potentiflimo Rege ,
folliciti. His a#is in Senatu, magna omnmm
alacritate difceflum eft.
Paulo longius progrefli Sextum , Vulturem-
que ad mare oppida occupaverant Auftriaci,&
Pinum in montibus, cc. edito loco impofitis
militibus, additiique munitionibus tenebant. Vul-
turenfes Auftriacorum perterriti adventu, au-
&ore, & fequeftre timidiifimo quodam loci,
iacerdote, fefe Franchinio Trib. rail. dediderunt.
De-
314 D(? Bello Italtco
Deditione fa£ia , proximis improvifo ex mon-
tibus cum fua tumultuariorum militum centu-
ria defcendens intervenit iEnobarbus, conditio-r
jies nihii moratur, impetum facit, occidit non-
nullos, fugat omnes, iongiffimeque fugientes in-
fequitur. Hujus opera JEnobarbi eo Genuenfes
bello, optima, fortiffimaque funt ufi, & ipfe,
rebus ftrenue geftis, cum humili ortus loco igno-
tiiiimus antea fuiifet, pervenit ad hominum
famam .
Altera ex parte Stephanus Laumellinus
amantiilimus Patrige Vir, qui^Venetiis initio
belli reiidis , ad opem ftatim Reipublios feren-
dam convolarat , cum Marix Montaux fano
praeetiet Pyrochitrophorique clo. Auftriaci ioco
potiri conarentur, qui Lupa-Amara dicitur, eo
p.ofedus eft; eodemque tempore Pauius Gen-
tiiis cum milkibus legionariis, Liguribufque ali-
quot Stajeno progrefius ad Pinum pervenit. Ne
his quidem locis impetum Genuenfium Auftria-
ci tulerunt, compluribufque amiiiis, reliilis im-
pedimentis, atque ipfis, quas inftituerant, mu-
nitionibus, ad iuos kic praxipiti fuga receoerunt.
Hodem fcre tempore a Creto, ubi Sandan-
drvcnlis (oniliterat, duplici hoftes agininc pro-
ficiicuntur, Cancvariumque, qui Scotfara:, ut
diximus, pr^erat, dextra iiniflraque adoriri pa-
rant. Qiii Lavaniolam , qui item Montem Gwr-
oarium obtinebmt, on& pritro cranr oppofita
hollibus UMicntibus loca, pcdcm Ligures rcier-
n ta-perunt, catenulque retulerc, quoad locum
nacli opportunum fubfiftere, 8c mihtum % qui
advcnicbant, fubiidio confifi repugnare patueruofc
Nam
Liber Tertlus. 315
Nam ea re nunciata Canevarius iifdem, quibus
Auftriaci venerant, jugis mille ftatim Bilamna-
tes, iilque qui fubfidio eflent, legionarios non-
nullos bipartito mittit: & partem, in qua ip-
fe erat , aggredi a latere hoftem , partem a ter-
go invadere jubet. Commiflo pralio ? Genuen-
fes Adolefcentuli ducis alacritate incitati acrius
impugnant; illi Genuenfium audacia, &, ne in-
tercluderentur, metu commoti celeriter loco ce-
dunt. Itaqueinterficiuntur, fugantur. AtCaneva-
rius, dum,fufishoftibus 5 retinere fuos aprxda, at-
que ad arcem occupandam Turriliam, quam ho-
ftium fuga defertam eiie cognovcrat 9 addricere ob-
equitans,adhortanfque contendit, longius progref-
fus , jaculique in adverfum os i6tu vulneratus ex
equo delabitur: conantibus auxiliari fuis; fruftra,
inquit, attollere conamini, quern jam vita defi-
cit: unum oro, celentur mea de morte milites, ne
ipfius nuncio debilieatis eorum animis v parta jam
viftoria interpelletur. Ego fatisvixi, liquidem in-
vi&us, & pro patria morior. Redintegratur Ca-
nevarii morte hoftium caedes , crevitque adeo
Ligurum furor , ut ira flagrantes non capti-
vis, non vulneratis parcerent. Refertur in Ur-
bem Canevarii cadaver, ad cujus afpe&um tri-
ftiflimus augetur omnium dolor, quem jam mor-
tis nuncius fecerat . Concurrebant ? videre cupie-
bant; illum mortuum confuevifle ajebant, dum
viveret, hoftibus terrorem, fuis animum adde-
re : illum ad parandos milites liberalem, ad pe-
ricula , confiliaque belli fortem , & prudentem
fuifle, atque hsec egifle omnia, cum ad annos
xxii. natus eflet. Nam Canevarius non folum
ani-
316 De Bello Italico
animo, fed etiam, quod non erat ab ea setater
poftulandum, confilio erat non vulgari. Fuerat
in Gallia Cifalpina apud exercitum Reipublicas
Protrib. mil.legionisLiguftica^ pr&lioad Tanarum
interfuerat 5 paucifque menfibus, cum eiiet Ge-
nua profettus rei militaris rudis, factus redierat
dux : adeo verum eft , ab excellentibus ingeniis
indocilem ufus difciplinam non defiderari . Supre-
mo die fuo quam ampliftirne elatus eft ,
funebrique pomp# tota ferme Civitas, milites,
ducefque, ipfe inprimis Dux Bouflertius interfuit .
Fattum eft etiam S. C. , ut Petro Canevario in-
vi&iffimo Adolefcenti ob mortem pro Republi-
ca obitam ftatua marmorea in curia poneretur,
quae tantae virtutis monumentum, patriseque po-
fteris defendend^e exemplum eftet.
His omnibus praeliis intelie&um eft, neque
Auftriacis iatis eiie animi, quod locorum natu-
ram ignorarent, neque Liguribus conftantiae , fi
a nobilium exemplo, & legionariorum fubiidio
defererentur. Accedebat huc ut militari afliie-
fadi difciplina Aultriaci melius progrederentur,
&, quae cajpiifent loca, peritius defenderent. Li-
gures autem facile afignis difcederent, magiique
in finguiis interficiendis militibus, quam in
iumma rcrum Auftriacis noccrcnt. Erat tamen
in hoc beilandi genere illud Genuenfibus oppor-
tunum, quod & levibus praeliis atterebatur ho-
ftis, quem deteriorem in dies locus alienus, \
>us faciebat,& Liguribus quotidiana praliati-
di confuetudine animus accedebat: fociis praeter-
ea fpatium erat mittendi auxilia, quae perme-
dias
Liber Tertius. 317
dias Britannorum clafles parvis adve&a navigiis
in Genuse portum facile irrepebant.
Auftriaci, Coronat^ occupato fano, quod
edito loco poiitum, propius jam^ inftra&is mu-
nitionibus, Arenario fuburbano fuccedebant . Ge-
nuenfes, quo longius illos arcerent,a Porciferat
amnis oftio ad eam exteriorem Urbis munitio-
nem, quam Forcipem appellant, comprehenfo
colle, qui ab amoeno profpe£fcu nomen accepit,
aggerem perducere, atque inftruere properabant,
neque ada£Ks exhoftium munitione, Britannica-
que navij quse rei impediend& caufa, ad litus
acceflerat , telis deterrebantur , quominus
opus urgerent. Qiiin etiam ipfi fuorum tormen-
torum vi Auftriacos , Britannofque vexabant,
Franchiniumque interfecerant nefariam ulti cru-
deiiutem, qua ille in miferos Porciferanos o-
mnia exempla cruciatus ediderat: eademque ce-
leritate ab aitera Urbis parte Albarenfe iubur-
banum, excelfioraque circum loca munire cut
rabant, & fic funt patri^ tutanda^ ftudio incita-
ti homines infueti militaris patienti2e, ut rem
multi operis, ac laboris, adhibitis militaribus ar-
chite&is, nobiliflimifque ad opus viris excuban-
tibus, brevi perficerent.
Adventus Ducis Bouflertii fumma fpe, &
voluntate Civitatem compleverat ; nec minus
ipfe, quam in Senatu confirmaverat , animo la-
borabat, ut Reipublic* Genueniis amantiflimus
videretur. Nam, feu quid communicandum,feu
quid adminiftrandum eflet, ipfe principes Civita-
tis benigne appellabat , ipfe plebem effufa lar-
gitione incitabat, interdiu , noiiuque obequitans,
in-
gi8 Dc Bello Italko
interim pedes^ nihil apuci hoitestutum, nihil a-
pud fuos languidum patiebatur. Namque etiamt
per eos dies Coronatse fano depellere Au-
Itriacos conftituerat, urbanamque eife in. armis
militiam, fefeque ad no&urnam parare eruptio-
nem juiierat . Signo dato, omnes convenerant .
Ipie monendo , cohortandoque aderat Boufler-
tius. Movebantur etiam exemplo lofephi Dura-
tii, qui provetfa ajtate, ut ikpe alias 5 ita tunc
armatus prodierat , nummoique popuio fpargens
rem adjuvabat . Sed infregit coniilium foediilima
coorta tempeftas, adeout, proluentibus undique
aquis violentiifimis,- neque arma homines tene-
re, neque pedem progredi poifent .
Senatus, cum multa, quse pertinerent ad-
follicitandum ftatum Reipublicx, excitari in tur-
ba belli poife exiftimaret , faiuberrimumque cen-
feret in maximis rebus fummam imperii apud
imum efle, quseftionibus extra ordinem exercen-
dis quafi dictatorem dixit Auguftinum Gavot-
tum^ qui poena paucos , terrore omnes afficiens
inteftino kclere Rempublicam liberavit. Magnam
interim argenti vim in bellum Genuenfibus Rex
Gailix dare, neque minorem Hifpanix Rex li-
beraliffime polliceri perfeverabat , & auxilia uter-
que fubmitcebat.
Au:la clatfe, omnibus longe, lateque lito-
ribus occapatis, inrentiores evartt ad cuftodias
Britdnni. Genuenfes ad recitrienia&uxilia, qua$ 5
fo mctu, portu Mon.vci coflttftebantur, lx.
|)lulelos rmfcrrant, iiiquc pratfidio navcs tongas
du.is. Nam ccmmestcus pioprer cjufmodi agilita*
tem OCTigiorum fuilius elabebantur, minulque,
li
Llbcr Tertius . 319
fj nonnulla forte ex iis in curfu offenderent , de-
peribat militum, qui feparatirn kl plures eranr
phaielos impcfiti. Ac primo in noclem conjecti
phaieli ,- obductaque fummo mane nebula occui-
tati Britannicam fefellerant claifem: deinde ubi
diluxit , dilcuifaque caligo eft , apparuere, Quos
cum audacius progreifos Britanni vidiiient, ipe*
rantes intercipi poiie , pradatoriam fubito navim >
myoparonem, atque aphraitum ad eos miferunt.
Genuenfes,edu£tis triremibus duabus, conantes por-
tum tapere phafeios protegebant, praedatoriamque
navim jadtis morabantur teiis . Eodem tempore
naves longseduicGenuenfes myoparoaem ,. aphra-
ctumque Brii:annorum , comrniiio praelio , di-
itinebat. Quae res magnurn attuiit phafelis ad
incolumitarem momentum. Naiti enim fpatium,
cum vehementius remos incitaifent, in portum
omnes refugerunt, quos ftatim, repuliis, elufif-
que Britannis, naves iongx, ac triremes confe-
cutae funt . Ea expe£tati auxilii fpes, is ex prae-
lio metus animos verfabat Civitatis, ut nemo
fere Genuse fuerit, quin vifendi caufa altiftima
teda, mceniaque petens ex omni profpedtu lo-
cum fpedtaculo caeperit, laetufque 5 confecto prse-
lio , & gratulabundus ad portum procurrerit • At
Britanni omnium dominatores marium , tanta fub
oculis accepta ignominia, magnopere fremebant,
eoque id magis, quod crebris follicitabantur Au-
ftriacorum querelis, qui auxiliorum adventum
eorum negligentise faifo tribuebant. Nam Ge-
nuenles nautici, & ipii homines domeftico ma-
ris ufu valebant, parvulifque navigiis, quibus
incredibili ceieritate tranfmittentes, ad litora fe-
fe
%zo De Bello Italko
fe itatim, vadaque applicabant^atqueita Britanm*
carum impecurh navium fere lemper fugiebant .
Magria praeterea eft maritimarum rerum incon-
ftantia, & diflicultas, utpote quas interdum ma-
lacia detinet, tempeftas faspe affligit, incertiffi-
mseque femper res , ventus atque unda guber-
naat. Neque vero, dimitfis quaquaverfus aphra-
Ctis, parum proficiebant Britanni, fubmhlaque
etiam navi , quas contra Nervium in anchoris
confifteret, eamque eife partem, qu& propter
anguftiilimam oram Genuam ducit, conje^is in-
feftam telis haberet, importari terra in Urbem
commeatus prohibebant, exceniionemque eo lo-
co facere tentaverant . Sed periculum veriti,
quod Ligures arma caeperant, ad navem ftatim
refugerant, quam paulopoft, fublatis anchoris,
in altum remulco adducere coa£H funt. Iilam
enim Ligures, duobus allatis nofclu tormentis,
repeatino impetu telorum labefa£taverant .
Venerant tandem xii. Subalpinorum cohor-
tes, quarum Comiti Roccasfio permiifum erat
imperium, atque is, capto, direptoque Vulture,
ad Sextum caftra fecerat, eoque tormenta Savo-
nenli arce deduda, reliquaque, qux ad oppu-
gnationem pertinent , terreilri defperato itine-
re, Britannicis navibiis fupportabmtur. Au^o
Sculemburgius exercitu, coliem quendam, inquo
; m eil Miiencordix politum , Ligurum de-
jecio praeiidio, facile potitur; qui coilis abeft
ab Genua rniilia paflum ii.. Genuenfes,eo amil-
fo loco, tametli non maximi erat momenti, ta-
men vehementer propter nimiam cujufcumque
rei follicitudinem perturbantur. Bouflertius, ne
per
Llbcr Tertiuf* 32,1 ^
per otium hoftium increfceret audacia ? & vulgl
ingravefceret timor^ fignum dari, recipique col-
lem, fanumque imperat, idque confeftim cona-
tus effeiturum fe fperabat, propterea quod amnis
Porcifera, qui medius inter eos, qui fanmn ob*-
tinebant , reliquaque hoftium prafidia fluebat y
coortis imhribus, ea no&e admodum creverat,
ut, quominus alii aiiis fubfidio irent hoftes, im-
pedire pofle videretur. Dat negotiumL Choveie-
nio caftrorum Prgefe&o, uti princeps pralium in*
eat. Ille urbanx militi# centuriis, & Galiis., at-
que Hifpanis aliquot aflumptis, ad hoftes pro-
ficiicitur, in eofque, cum hora diei effet o&a-
va, impetum facit^ acerrimeque repugnantes , re-
lictis inferioribus locis, ad fanum iefe recipere
cogit . Eodern tqmpore Comes Lannionenfis .> qui
Geminorum-Fratrum monti praefidio erat, eru^
ptione fa£ta, hoftes a, latere premebat, jamque y
cum ab hora o&ava ad vefperunj pugnatum ef-
fet, Hifpani, Gallique Pyrochitrophori , captis
Auftriacis compluribus, atque occifis^ fano ap->
propinquabant, in eoque jam erant, ut irrum-
perent: cum Bouflertius, qui ad portam Grana-
rolam progreffus eventum pugnae expe&abat , rece-.
ptui cani juffit. Nam 5 & fatis ad hoftium minuendam
audaciam y Genuenliumque confirmandos animos
fattum exiftimabat y 8$ Lannionenfis eruptione,,
Geminorum-Fratrum iflontem nudari nolebat,
ne vacuum a praefidio eum hojtis occuparet.Pras-
terea , cum res ftudio effet contentionis prope
in nodem dedufta, in tanta veteranorum pau-
citate no£iurnum effe pralium vitandum cenfe-,
bat. Ita in occupato Auftriaci colle remanfe-,
X runt 5
322 De Bello Italko
runt, Borbonii , & Genuenfes in Urbem rever-
fi iunt ; cum hi , quod primo concuriu terga ver-
tere hoftes coegiilent, viciiie iibi viderentur, il-
li vicilient. Tumulum enim, fanumque, qux
cauia pugnandi fuerat, tenuerunt. Pauci ex Bor-
boniis, & Genuenfibus cecidere, in nis Marchio
Fajeniis Trib. mil. de exercitu Galiico, qui ho-
ftibus infiftens mortiferum vulnus accepit, ex eo-
que poftiid.e interiit. Ipie fortniime pugnais vul-
ncratur Cnoveienius. Francus autem Grimaldus
in medios ardore pugnandi abreptus hoftes , ab
iis capttis eft, unum pr&ftantiifimus Adolefcens,
dumcaperetur, queitus, quod, cum in alienam
veniret poteftacem v Patrias iuas infervire noa
pouet .
Operum magnitudo, & continens tot men-
fium labor populi ftudium infirmare videbatur,
erantque, qui propter non magnum in re mili-
taritrfum non magnuin fepe periculum miferaren-
tur> firmiorefque exiftimarent hoiks, quam re-
vera eiient. Multa improbi fingebant, prudentes
fufpicabantur, timidi credebant, ut his omnibus
rebcrs magnus paulatim irrepere timor, & defpe-
racio poite videretur. Icaque,nein medio rerum
curfu impetus relideret animorum ; amficum ca-
pita, arbanaeque plebis principes iti curiam extra
ordinem cogere, eofque alloqai de Senatus ien-
tentia Brignolius Dd\ conftituit. Cum frequen-
tes convenitient, magnaque praterea affluxiflet
multitudo, amittus toga purptrrea Dux, 6cfedens
in iolio: Non negaverim, utquit, Genucnfes, me
ntrro ad vos tanquam ad homines diutur-
niiate beili dcfatigatOS , hortandi caula pro-
cei-
Ltber Terthis . 32,3
cefliffe ; fed tanti ego facio frequentiam haric
vtftram, qua in hunc locum rogati conveniftis,
eam in vultu omnium, a.tque oculis eminere vi-
deo patrix alacritatem defendendse , ut gratulatione
mihi potius, quam hortatione utendum eii.e in-
telligam. Quid enim eos hort.er, quos intueor,
paratiiTimos? eft vero, quod vpatrise, qux cives
genuit fortiifimos, eft quod vobis, qui patriam
fervaftis pulcaerrimam , eft. denique mihi ipii qaod
gratuler, cujus imperii nom.en. multo illuftrius
perveniet ad pofteros veftrae commendajiione vir-
tutis . Quanquam haud fcio , an h^sc. ipfa, gratu-
latio fupervacanea frt, cujus eft ufus confeito
bello refervandus, ne fortunse. beneficium prari-
puiife videamur. Quae erunt igitur mtx partes?
illud unum vos admonere, ut veftri fimiles fitis,
idque efficiatis, ut extrema principiis confentiant.
Nam quid minus conveniret , Genuenfes, quam,
collocatx cum elfent in cervicibus noftris victri-
ces Auftriacorum legiones, vos privato confilio
(nec enim aliter fieri potuit) ejeftis .. illis, fufti-
nuifle folos labantem fortunam Reipubli.cas «, Sc
nunc autiore Senatu, confentientibus omnibus,
adjuvantibus Regibus potentiffimis, animo defi-
cere? an hoftem ut videamini timere, quem fu-
gaftis? aut aliquid ab eo #qui fperare r qui ftare
fibi non poffe videtur, nifi hac, everfa y & deleta
civitate? qui non pecuniam, ut antea, fed jam
iratus fanguinem veftrum concupifc.it ?• nulla ma-
gnopere laceffitus injuria ad pa.qa.tos, ad deditos
accedens nihil fceleris, nih.il' crudelitatis pneter-
mifit: quid hic faciet dolore ardens amiife pra>
dae, & grandi lsefus ignominia, quacumque raticj*
X 2 ne
^14 ® e Bello Italtco
ne in Urbem hanc redire potuerit? fed, ut fpe-
ro> & video, noa poterit. Eos habemus focios
Reges, quos eadem nobiicum arctiffime caufa
conjungit, eos Regum Legatos, eam Senatus
conftantiam, eum omnium ordinum confenfum,
ut vehementer iit hoiiibus de victoria deiperan-
dum ; qui neque pauci Lantae U.rbis oppugnan-
d& rnolem fuftinere queunt,& quo plures funt,
piunbus rebus in nudo , atque aipero folo egere
neceile eit. Non Britanni, una, aut altera in-
tercepta navicula, commeatus , auxiliaque noftra
impedire; non Subalpini, paucis commiifis co-
hortibus, ad fummam belli multum proficere
poffunt. Atque hos ipfos jam ad reipicienda cui-
que domeftica maia beili per vos excitata fortu-
na, & Borboniorum in Belgio, Italiaque vido-
ri# convertent. Quid autem fine his Auftriaci
poterunt omnium egentes rerum, Sc quotidianis
deminuti prxliis? Tolerate, Genuenfes, pauco-
rum dierurn moleftiam, & tantum hunc oppu-
gnationis apparatum ad nihilum prope diem re-
cidere videbitis. Noiite incerim aut ftulta aliqua
fpe aperire ad occafionem locum hofti, auc va-
no metu, animique imbeciUitate patriam omnem
profternere , eorumque etiam auxiho , voois
ttepidantibus , fpoliare, qui veftra ialutis cau-
fa maris, atque hoftium periculum neglexerunt.
Qug Hifpani, qa.e Galli milites pro vobis gef-
ferint, atque gerant, ipfi videtis. Qtio locii Re-
ges, quo inprimis Galhas Rcx (it animoin Rem-
publicam, qua 6de, adeft, qui vobis oitendat
nobiliiiimus Legatus Ipiius Bouflertius, regiae te-
iiis voluatatis, & vdiras idem aeitunator virtu-
tiSi
Liber Tertius. 325
tis. An patriam peregrini veftram ftudiofiu^ de^
fcndent, quam cives? an poenitet vos , quod,
Repuslica recuperata, famam eftis apud omnes
gentes, atque immortalem gioriam coniecuti?
Quod fi , his omiifis , caufam belli fpe£tare,
eamque judicare meliorem velimus, quam eciam
Coeleftes adjuverint: quamam eiie poteft, Genu-
enfes, caufa juftior beliandi , quam quae adver-
fus teterrimos patrias oppugnatores civium armat
mahus? aut quiinam illud iine Divino evenilfe
confilio exiftimet, quo faciuro eft, ut exercita-
tiflimi, paratiffimique hoftes vincerentur a vo-
bis, qui prope eratis inermes, & nuiium certe
rei militaris ufum habebatis? Superis igitur, ho-
minibufque juvantibus, incumbite , Genuenfes,
,£ n opcimam caufa.n, eamque nunc jneliore belli
conditione retinete virtutem, quan a principio
perdita fere fortuna praftitiftis. Qaalis erit ve-
ftra in bello virtus, talis erit hujus Urbis , &
totius nominis Genuenfis fors . En ego vefter Dax.
pro patria, pro vobis, quos mihi cariifinos, at-
que in liberorum loco habeo, non folum vigila-
' re, adeife, providere, fed etiarn pugnare, & mo-
ri paratus. Equidem me Ducis nomine Pacres
appellarunt, ego patrirc militem dici volo; Sc,
ii regius hic ornatus irnpedimento mihi eft ,
quominus vobifcum una in aciem prodeam , date
gregaie faguium , quo turbge immixtus pralian-
tium vitam meam hoftium telis objiciam. Nam
neque grata eft dignicas, qux vicam fervat ia-
columein ad intuendam patrise everfionem, ne-
que acerba mors, quae naturae debita patriae do-
natur,
X 3 Qua
3 z6 De Bello Italico
Qua Ducis extrema oratione permotus po*
pulus dicentem interpellat , & magnis clamori-
bus cohortatur, ut (ibi confulat^ & vitam fuam
ad Reipublica; utilitatem refervet 5 univerfique
difcedentem ex concione l^tiffimo plaufu profe-
quuntur, & fe ad otania belii pericuia paratiffi-
mos eiie confirmant. Itaque, cum pro operum
magnitudine , $L ftationum multitudine, tametfi
duodeviginti ferme hominum millia quotidie ef-
fent in armis, tamen parum videretur eife defen-
forum, Senatufque confultum fa&um eifet , ut
le&icarii -, fervique omnes puberes armarentur >
non dominus fuit > qui famiiiam offerre ? non fer-
vus , qui nomen dare recuiaret ; ipfafque vide-
re erat primarias Foeminas, Senatorefque , non,
/Ut antea, ftipatos grege famiiiarium , fed uno
vix famulo comitatos in publicum prodire . Una
omnium occupaverat animos patri^ cura , 8c
qu# profperis temporibus pudori fuiilent, facie-
bat calamitas Reipublic#, ut laudi ducerentur.
Mittuntur Comes Lannionenfis, & Augu-
ftinus Pinellius, quorum alter Gallis, alter Li-
gtiribus, atque uterque, mortuo Canevario^ Scof-
farse pr&fit. Hi arcem Turriliam vano ab hofti-
bus metu dereliilam recipiunt* Arx contra Ma-
fonia, prafidiumque per eos dies, adado cuni-
culo, in poteftatem Auftriacorum venit; id quod
in tanta militum paucitate Genuenfibus accidit
perincommoile .
At Sculcmburgius Subalpinorum auxiliis con-
firmarus in Bifamnatem vailem erumpere , &
quas pars Urbis ad orientem fpcftat , patetque
maxime, atque iniirmior eft, hanc adoriri con-
fli-
Libcv Tertlus. 527
ftituit. Id ne a principio ipedaverit, & adven-
tum pr&ftolans Subalpinorum tandiu diftuierit , am
akerius partis oppugnandx difficuitate admo-
nitus (itum poftea Urbis accuratius perfpexerit y
non fane conftat . Illud videtur certo eife ponen-
dum , oppugnari Genuam facilius potuiife, (i ex-
ercitum Auftriaci in Bifamnatem vallem ftatim
adducere maluiffent, quam munitiffima Porciferas
vallis loca carptim tentando prima belli tempora
Borboniis, & Genuenfibus prodere.
Pridie id. Jun. circumfpe&is diligentiflime
Sculemburgius, & paratis, qu# ad eruptionem
pertinent, juffis Subalpinis omnibus, & Auftria-
corum cohortibus aiiquot ab altera Urbis par-
te Genuenfium prafidia tentare, Geminorumque
eodem tempore Fratrum montem fimulato im-
petu invadere, ut ancipiti defenfionis cura di-
ftrarti Genuenfes , Borboniique a prafentis pe-
ricuii fuipicioneaverterentur. Ipfe, tripiici inftru-
&a acie, tertia circiter vigiiia caftris egreflus,
Feritoremque amnem, nulio repugnante, tranl-
greifus, expedito exercitu ita no6iu iter fecit,
ut fub lucis adventum ad Serram, quam vocant,
Bavarorum perveniret, Ligures, qui ibi erant
prafidio, paucos, & nec opinantes nihil nepo-
tii fuit opprimere, atque in fugam dare. His
fugatis, ad faucem Rattorum, qui peranguftus
eft in illis montibus aditus, & defendi oppor-
tune poterat , eadem celeritate contendit. Mili-
taris difciplinas negleSa feveritas magnae fepe in
bello calamitati eft , bc tum fuit * Nam Helve-
tiorum manus de Hifpanienfi exercitu, cui lo-
cus is ad defendendum obvenerat, cum fine au-
X 4 ci-
328 De Bello Itallco
cibus, qui inamoense folitudinis taedio longiuS
perno&abant , remiffius ageret vigilias 5 & omnia
magis, quam hoftes, expe&aret, repentino eo-
rum adventu exterrita , perturbataque loco ex-
ceflit, Qito Auftriaci potiti, fummumque na£U
jugum reje&os ex loco fuperiore urgent Helve-
tios ^ atque hi, cum omnibus rebus premeren-
tur^ segreque refifterent, initium fugae faciebant.
At Taubenius Hifpanorum Prafe6lus, qui ad
Urbem erat, ea re nunciata, curfu incitato, Cor-
dubenfis legionis manipulum fecum adducens eo
flatim advoiarat, atque hoftes comprimere, fuofque
precibus, cohortationibufque firmare conabatur,
nt fe ex fuga, Sc timore coiligerent. Qui cum
nihilofecius fugere perfeverarent, ille, ut videret,
fi poffet exempio retinere, quos verbis non po-
lerat, diftrifto gladio pracurrit ante omnes,
gravique aflfeitus vulnere , cum fe luftinere
non poffet, inter militum manus e prxlio abla-
tus eft, duodecimumque poft diem praftantiffi-
uius dux omnium lu&u., & defidurio interiit.
Fit protinus, vulnerato Taubenio , eflfufa Hel-
vetiorum, atque Hifpanorum fuga. Jam Subal-
pini, reliquique Auftriaci, ita uti inter eos con-
venerat, fubito inftruftis copiis provolaverant y
unoque tempore , & Arenarii munitiones, Sc
Geminorum-Fratrum montcm tentaverant . Fa-
cile Genuenfes defendunt; celeriterque animad-
verfum cft , maximas Auftriacorum vires alio
fpedare, negue id ab iis, nili diftinendorum
hoftium caula, tentatum e:fe. Prirna luce, pul-
Jis Helvetris, monteque occupato Rattorum, o-
mnia fexc faperiora loca, nnde eft propinquus
in
Liber Tertlm. 329
in Bifamnatem vailem, Urbemque Genuam de-
foe&us, multitudine Auftriacorum completa con-
fpiciuntur. Nam dextrum eorum cornu ad lu-
cum uique fodalium Camaldulenlium, montem-
que Quetium pervaferat , Mariaeque Montanas
fano imminebat ; finiftrum autem in vallem Stur-
lam, omnibus circa jugis occupatis, atque ad
mare pervenerat ; tantumque ab ea parte ter-
roris intulerat, ut Nazarianse munitionis, quas
ad Albarenfis tumuli radices conftituta eft, tor-
menta Borbonii, defperata defenfione, abjicerent
in mare, ne in poteftatem Auftriacorum veni-
rent. Tota interim Urbe fama percrebefcit ? non
longe hoftes abeffe. Tacita primo, & triftiffi-
ma admiratio; deinde conclamatur ad arma.
Habetur Senatus. Complentur moenia. Confu-
litur. Trepidatur. Genuenfes ufus ignari mili-
taris ad Borbonios ora convertunt ; quid ab e-
is geratur , expe£tant. Borbonii neque fatis pe-
riti locorum, & veteranorum paucitati diffidentes
animo magis, quam confilio valent. Bouflerti-
us ad portam progreffus Romanam de Urbis
defenfione vehementiffime laborat. Auftriaci in-
terea longius procedebant , & Marise Mon-
tanas fanum jam occupaturi videbantur . Tum
Marchio Ledenfis, qui fano praerat, cum fe
nulla fatis munitione tutum adverfus hoftes ar-
bitraretur, prsefertim quos recenti fucceffu ef-
ferri videret, Bouflertium crebriores per nuncios
facit certiorem, quid faciendum exiftimet, &
fe, cum loco diffidat, receptum parare demon-
ftrat. Ac primo Bouflertius confilium ejus pro-
bat 3 poftea monitus a Sicrio caftrorum Prafe-
ao
§30 De Bello Italtco
&o de exercitu Genuenfi, qui eo forte advene-
rat, ne amplam, reli&o fano, oppugnandas Ur-
bis occafionem hoftibus praberet, locum pugna-
ciffime defendi jubet, &, cum fe jam Ledenfis
recipere coepitiet , fu nmittit ei Roccsepinium ai-
finem fuum, firenuum ducem, & paratum, qui
aliis raptim additis munitionibus , allatifque tor-
mentis, affiduo ja;iu telorum confiftendi hofti-
bus facultatem non dabat. Non tamen dtthium
fait, quin, fi, dum Ledenfis trepidat ? Boufler-
tius confultat, confeftim Auftriaci irrupiilent, lo-
cus eifet amiilus , qui ad defenfionem Urbis ma-
ximse erat opportunitatis.
Ita parvas res magnum in utramque partem
momentum habuerunt . Nam & negligentia
Helvetiorum aditum prope ad Urbem hoftibus
dedit, & fortuitus Sicrii adventus falutem Ge-
nuenfibus attulit: eoque die non tam virtus fuit
Auftriacorum laudanda, qux viarum, locorum-
que difficultates fupervadere aggreifa celerrime
fuperavit, quam Genueniium vifa eft admiranda
fortuna, qvx quadam fua magis vi , quam de-
feniorum induftria celeritatem hoftium , vi&o-
riamque retardavit . Sculemburgius enim five rem
nimis iacilem, five nimis difficilem arbitratus,
atque in facilitate iniidias, in difficultate laborem
ex tanta militum defatigatione veritus vacuum
Ledenfis receptu Marias Montana: fanum occu-
pare neglexit (id quod erat ei omnibus modis
conandum) deterritufque etiam, quominus pro-
pius Urbi luccederet, munitionibus iis, quas in
Allurenli fuburbano fuperioribus diebus Genuen-
fa milituerant, in vaile Sturla fubllitit, na£tu£
que
Liber Tcrttus. 331
que defertam quamdam fecundum mare Tur-
rim^ eam duobus impofitis tormentis communiit,
coque ab Sexto^ qu& ad oppugnationem Urbis
pertinebant, comportari imperavit: unoque tem-
pore , & adve&is majoribus tormentis oppugnare
Genuam ab ea parte, & ar&ius obfidere confti-
tuit, navicuiis, quae magno erant Genuenfibus
ufui ad commeatus fubvehendos, duplici pericu-
lo perterrefattis ; cum, fi litus legerent, vexaren-
turabTurri, fi altum tenerent, deprehenderentur
a Britannis; percrebueratque rumor extremam ei-
fe in Urbe famem , grandique macie torridum
populum fordidiifimis rebus tolerari; ut Civita-
tem ad voluntariam etiam deditionem inopia co-
gi poife Britannis perfuadere Sculemburgius vel-
let. Sed Britannic# claflis Praefe&us navarchum
in fcapha Genuam cum caduceo miferat , qui per
caufam reddendae publice literae ftatum Civitatis
diligentius fpecularetur ; atque is in Urbem in-
tromiffus, opiparaque a Bouflertio menfa acce-
ptus, dum ad Praetorium deducitur, reducitur-
que ad fcapham, cibariorum copiam in viis ex-
politam, quam etiam de induftria Genuenfes ad-
auxerant , populique alacritatem confpicatus ,
quaecumque viderat, Pr#fe$o renunciavit. Sena-
tus etfi intelligeret , cujus rei cauia miifus navar-
chus effet, qui nihil gravioris negotii attulerat,
tamen non inutile judicavit ad deterrendos ho-
ftes, videre ipfofmet, quam parata eifent omnia
ad Urbis defenfionem .
Refpiraverant interim Genuenfes , & Au-
ftriacos, qui prater opinionem non vicerant,
pro vi&is habebant. Diem no&emque in ope-
ri-
332. De Bello Italtco
ribus , in muris verfabantur . Hifpani , Galli-
que prafto erant milites, ducefque. Aderat o-
mnibus hortator Bouflertius 5 nuilumque fibi
ad quietem temous relinquebat . Sacerdotes ipfi y
quibus poftea ex S. C. grati# a£tae funt, otfe-
rebant fe, armatique vigilias , atque excubias
agebant. Ducebantur foife, extruebantur agge-
res: Mari& inprimis Montan^ fanum , atque
Albarenfe fuburbanum propter loci opportunita-
tem, continuatis operibus, muniebantur. Lori-
cis adjectis, raunimentifque foifarum perfectis,
moenia, quas circa Bifamnatem vergunt vailem,
ab hoftium incurfu defendebantur . Tentabant
pmerea, quo poffent pa&o & Auftriacos in
iuis divexare munitionibus, & Britannos fub-
movere, ne tormenta ad Sturlam libere expo-
nerent. Pontonem enim, quod genus eft na-
vis grave, & latum, eoque in portu ad ma-
teriem, faxaque convehenda uti lolent , duo-
bus tormentis , duobufque item mortariis in-
flruftum, laneifque obteitum culcitris ad de-
fendendos milites ab idu telorum , multis ad-
du£turn funibus, icaphiique, cum duabus pnu-
fidio triremibus, contra Sturlam collocaverant,
olliique repente incendiariis, continentique te-
lorum jactu fVuftriacorum munitiones, ^c Bri-
tannicas naves infeftas habere cceperant . Sed ,
coorta tempeftate, & Genuenfes m portum fe
recipere, cK: Britanni in altum vela dare coa-
6ti funt. Crebra etiam terra , dum Auflriaci
irrumpcre, Genuenfes , »Borboniique repugnare
conantur^ przlia fiebant. Comes Lannionenfls ,
& Au^uitinu!> Pinellius, ne , pro^reiirs ad ma»
re
Liber Tertius. 333
re Auftriacis, ip i intercluderentur , Scoftaratn
reliqueraat , pr&fidioque arei Furrilias paacis
militibus, Liguribufque reli&is, ad Reccum ie-
fe, Margaropolimque receperant.
At Paris Pmellius Auguftini Fr. Eques
Jerofolymitanus monte Fafcenii depeilere Au-
ftriacos aggreditur. Tenebatur ab iis mons duo-
bus facis firmis prafidiis, &, quod non longe
eorum aberant caftra, facile erat iifdem, quod-
cumque fubmittere militum . Erant cum Pi-
nellio Ligures numero cl. Rei aliquis difficul-
tatem , periculique magniruimeu oftenderat ;
fed Pinellius , quia , retiita Mwliu * a ^ pri-
mum laborantis patriae nuncium Genu^m ve-
nerat, magnum aliquod pro Republica efficere
properabat, incitabaturque glori^ cupiditate, &
natura quadam ferocia, inconfultaque rei bene
gerendse, fiducia. Neque ejus cupiditati ■ Ligu-
rum ftudia defunt, & audaciam a principio ior-
tuna prolequitur. Nam primum hoftium praefi-
dium, circiter quadraginta interieclis, expugnat.
Hac re animadverfa , ii. millia expeditorum
militum fubfidio fuis Auftriaci mittunt fufpica-
ti, paucis praemiffis, multo majorem aftbre Li-
gurum manum. Ne h&c quidem res ab fpe 5
impetuque Pinellium moratur , temereque pro-
greiius pralium cum tanta hoftium multitudi-
ne committere, locumque adoriri praemunitum
non dubitat. Neque vario certamine pugnatum
eft, cum Auitriacorum numero deterriti Ligu-
res praecipitem fubito incertis itineribus, per fil-
vas, ik montes fugam arripuiiient . itium ja-
cuio Pinellium, & prolabentem #gre humeris
im-
534 Dc Bello Italico
unpofitum Ligur e pralio quidam auferre co-
natur. Vulneratus Ligur vulaeratum relinquere
Pinelliumcogitur, cujus ftatim Auftriaciconclaman-
tes vicloriam caput praecidunt. Depolcenti ta-
men Fratri corpus ad fepulturam conceditur :
cumque funeris caufa relatum Genuam eflet ad
exequias cohoneftandas frequentiffima convenit
civitas , graviterque doluit, tantam fortitudi-
nis indolem abreptam xtatis , & glorix xftu
quodam tam cito defeciffe.
Dum hax ad Genuam geruntur , Bellin-
fulanus, educto ex hibernis exercitu , fratrem
fuum Equitem Jerofolymitanum , virum & con-
iilii magni , & virtutis , receptis Lerina , PLv
nafiaque infulis, cum cohortibus xv* , equiti-
bufque nonnullis Ocelum verius in eas partes,
qux Barcinonetam vallem attingunt , proficifci
jubet; ipfe, exploratis hoftium rationibus, aliud
capit initium belli. Minenfis, Sc Bellinfulanus y
conjundiis, tranfduetifque flumen Varum copiis,
eadem celeritate, qua fuerant reliila, Nic#am,
Montem-Albanum, Villamque Francam oppida
recipiunt, atque ad Albintemelium perveniuitt,
arcemque oppugnare inftituunt , eodemque tem-
pore Pignattellium pramittunt, qui cum primo
agmine Remopolim progreiius,quam poilit latillime
oltentdtionis caufa pervagetur . Leutronius, qui
jiiffu Regis Sardinias eis locis pr.verat, fimul ac
QTe Borbonios cum ihgentl armuoru.ri mul-
titudine nunciatum eft, quorum Adventum, \i-
refque fama , tlt fit, multis auxcrai parribus,
primo ad montes fe convertit, qui Onelienlem
rraclumungum, approperatifque munitionibus ir-
rum-
Liber Tertius. 335
rumpentes demorari Borbonios ccepit. Sed poftea^
deditione ipfius arcis Albintemelii cognita, qu#
per eos dies fa&a fuerat, cum ne montibus qui-
dem, & munitionibus latis confideret , atque eum
omnia deeiie viderentur., miflis confeftim ad Scu-
lemburgium,Rocca:fiumque nunciis, quantoipfe in
difcrimine verfetur, oftendit; nec ie hoftium im-
petum fine eorum auxilio fuftinere poile perfcri-
bit. Illi eodem pericuio, iifdem permoti rumo-
ribus, quas inftituerat , disjedtis munitionibus y
impofitiique in Britannicas naves tormentis, rece-
pt#m parabant. Qax dum adminiftrant, red-
duntur iis interim a Rege Sardini# litera ,, qui-
bus oppugnationem Genuae, omifiis omnibus^
quam maturime perfici jubebat, eamque, audi-
ta Sculcmburgii in Biiamnatem vallem eruptio-
ne, ad exitum fpedare arbitrabatur . Itaque rur-
fus exponunt Britanni tormenta, rurfus apparan-
tur aggeres, iterumque oppugnatio fervet , &
lumma utrinque vi certatur. Poftea vero quam
Belimiuiani Fratris copias ex altera parte ad
alpes augeri, ex altera Bellinfulanum ipfum, &
Minenfem, capta arce Albintemelii, fecundum
mare ad liberandam Genuam accelerare, nec tan-
tis rebus geftis, ullo adhuc Genu# moenia telo
attingi potuiife cognovit Sardiniae Rex, fimul
a Prsefedo Britannicse claffis certior facius eft,
nihil eife in obfidione fpei adverfus Genuenfes,
qui omnibus rebus abundabant, rei moram ti-
mens, & defperans exitum, commutato repen-
te confilio, fuas e Liguria copias revocat, de-
bitaque ex foedere Auftriacorum auxilia a Scu-
lemburgio repofcit. Namque admodum vereba-
tur,
3^6 De Bello Italla*
tur, ne, copiis diiiipatis, atque interclufis fuis,
ab hcftibus circumfifteretur, neu, dum alienis
inhiabat, fua ipie amitteret.
Abftraiiebatur aegre ab oppugnanda Genua
Seuiembargius, certamque iibi enpi e manibus
vidoriam querebatur, & funt etiam plerique,
qui exiftiment, futurum fuiife, ut Genua ex-
pugneretur, fi perieverare in oppugnatione Scu-
leaiburgio licuiifet. Sed R.occ£tius, acceptis ab
Rege luo mandatis, difcedere cum Subalpinis
properabat, jamque anchoras molin Britanni vi-
debantur, quorum auclontate neceiiario Auftria-
ci movebantur. Itaque, concilio advocato, cum
difcedere conftituiifent, Rocc#(ius fuarum partem
Leutronio copiarum auxilio miiit, partem ipfe
in Subaipinos duxit: Britanni, contradi claffe,
tormenas, impedimentifque exercitus, Sc nonnul-
lis Auftriacorum, qua> ad Regem Sardmix bre-
viore itinere mari adducerentur, cohortibus in
naves impolitis, e confpectu Genuenfium Savo-
nem , Vadumque Sabatium conceiferunt . Sculem-
burgius, reliquis cum expedita manu pramiflis
impedimentis, relida Sturla, atque aliquot ad
Turracian, in- Porciferaque deinde valle mora-
tus dies, & Ligufticas, non infecutis Genuenfi-
bus, quietiiiime tranfgrelfus fauces, in Galliam
Ciialpinam rediit. Quo cum veniilet, exercitu.n
atque imperium Brounio tradidit, ipie in Ger-
maniam profcdus eft.
Genuenfes, recuperata patria, reliqua fere
omnia amiferant m.iximis aftedi detrimentis,
arque internccini bclli lumoubus exhaufti, cu-
jus belli tetra extabant veuigia, proftratx vil-
la-
Liber Tentus. 337
larum fores, deurta tecia, Sc nihil fan&i, anje-
nive circa Urbem mtpgrum a dfcade, Sc vaftita-
te relidum. Neque vero in difceifu hoftium gau-
dere ex animo poterant, quod & fortunas ever-
fas fuis intuebantur, & perculerat eos graviifi-
me Bouflertii mors, qui eoden illo die, quo
difceiferanc hoftes^ puftularum morbo confu.m-
ptus interiit. Cujus cognita morte, tantus Ci-
vitatem moeror oppreffit, ut, fi capta ab hofti-
bus Urbs fuiifet, non minor futurus videretur:
adeo ex unius hominis interitu deferta omnia ,
horrida, & ingenti cjua.fi muta dolore erant.
Senatus Regii Legati au&orkatenv, Populus no-
biliiiimi Viri liberaiitatem, amorem uterque er-
ga Rempublicam, fidemque magnam delidera-
bat, mcerebatque vehementiifime. Ibi tum Cho-
velenius tanto Q.vitatis iutlu permotus in cu-
riam ultro venit, Senatumque moerentem mul-
ta Regis fui nomine amantiffime pollicitus re-
creavit, hortatufque eft, ne caderent animis^
neu, Galiias Rege fuperftite, quicquam cujuf-
quam cafu de Reipublicx praiidio* detradum
arbitrarentur : maximum fe quoque dolorem coe-
pifle ex interitu talis vel ducis, vel amici; ta-
men, privato compreifo lu5tu, non potuiiie noa
accedere ad eos confolandi gratia, quorum &
amicitiam a Rege fuo plurimi fieri,& virtutem.
seftimare intelligeret ; e cujus virtutis, regi&que
benevolentiae magnitudine, &■ vi peterent ipfl
eam conioiationem , quam nerno alius adhibere
majorem poiiet, quaeque forti, & conftanti Se-
natu digna effet, fufceptumque ex unius mor-
talis obitu moerorem liberata? patrix gioria , Re«
Y gif-
338 De Bello Italico
gifque maximi, atque opti.ni amicitia mitiga-
reat. Confirmato Senaru, Concilium habetut
Majus^ in quo cum ex S. "C. verba Dux fecif-
fet, ut mortuo Bouflertio honos haberetur, de
ea re ita Patres cenfuerunt: Cum Dux Bou-
flemus difficiilimis temporibus mhfus a Rege
Gailias ad Rempublicam Legatus fuerit , in ea-
que legatione virtute, imperio, liberalitate , ma-
ximo ufui Reipublicae fuerit, cum talis Vir in
eadem iegarione mortem obierit, Patribus place-
re, Ducis Bouflertii, liberos, pofterofque hono-
ris ergo Cives eife nobiies Genuenfes; itemque
iis (quod hoioris genus ante id tempus ne.nini
tributum erat) Bouflertiae gentis inligni Reipu-
blicae infigne apponere licere. Ipii Duci Bou-
flertio Senatus monumentum decreverat in.ir.no-
reum cum infcriptione praclara, qu# virtuterrt
illius, & gratum ampliifimi ordinis animu n de-
clararet. Liberatx Genu^e nunciun, qui fociis,
amicifque Regibus apportarent, Marcellus Dura-
tius mcaftra Regis Gallise apud Belgas ? Hiero-
nymus Balbus in Hifpaniam ex S. C. mittuntur,
Laurentioque Imperiaii, qui Neapolierat, man-
datum eft, ut eam rem Carolo Regi renuncia-
rct, per eofdemqfle Legatos gratig Regibus a&ae
funt , quod ia nruximo difcnmine Rempublicam
adjuviilent .
Intcrim in locum Taubcnii fubftitutus a
Minenfi Augaftinus Ahumada cftftrorum Pr»fe-
&us,& miifus a Bellinfulano, qui, mortuo Bou-
flerciO) toti exercitui pra&eflfet Marchio Biifienlis
Gallici equitatus Pnefectus Genuam perventrant •
At Beiliruulanus , & Minenlis, cognito Auftria-
co-
Lifer Tertius . 339
corum ab Urhe Genua difcedu, de reliquo bel-
lo confultabant ; magnaque inter eos extitit con-
troverfia. Nam Minenfis pergendurn porro, &:,
dum hoftes trepidarent 5 arcem eile expugnandam
Savoneniem arbitrabatur, quod, ea expugnata,
& confirmatis Genueniibus, facile omnia patere
confideret , neque alia ratione in Ciialpinam Gal-
liam bellum transferendum crederet, atque antea,
a Philippo Ferdinandi Regis Fr. translatum fue-
rat. Contra ea Bellinfulanus, & illius expeditio-
nis infelicem deteftabatur exitum, & per Cot-
tias Alpes multo faciiiore in Taurinos itinere
perveniri poflfe cenfebat ; habere fe ab explorato-
ribus compertum ajebat, eam partem negligen-
tius ab hofte fervari, quod nimium natura loci
confideret: itaque audendum potius, quqd negle-
ftum ab hofte facilem habeat vi$;oriam y quam
quod praevifum difficultatem augeat vincendi : re-
fraitis autem Alpium clauftris, eo Regetti Sar-
dini# neceilario defcenfurum, ut pacem ultro
petat, eoque pacato^ quod reliquum Auftriacis
in Italia prafidium? quam fpern? Haec propa,-
lam dicebat : illa tacita fuberat cura, ut Equiti
Beilinfulano Fratri, cujus ea res imperio, permit-
tebatur, occafio daretur fortis alicujus, 8c memo-
rabilis facinoris., dignufque propterea Gallicse mi-
litiaf: Magifterio haberetur apud Regem: Fratrem
Bellinjulanus amabat unice, ejufque in rnaximis
rebus confilio, acque auftoritate iemper utebatur,
& Magifterii a Fratre honorem fumme fciebat
expeti. His de c^ufis cum (\xx Bellinfulanus fen-
tenti& iniifteret, neque a fua Hifpanus Minenfis
removeri poifet, ad luum quifque Regen\ejus ne-v
34^ De Bello Italico
goni arbitrium rejecit. Quid Reges refponderint,
rion fane conitat: in fuo utprquecerte imperator
coniiiio perfeveravit, & quadam fatali ducum
diileniione eo quoque anno fartum eft.> ut res ja-
cerent Borboniorum , & Galii etiam cladem acci-
perent iniignem. Nan Bellinfulanus, arce per-
munita Albintemelii, in Nicseenfem agrum redu-
xerat exercitum, ut eas copias dtftmeret, quas in
Salutiis Sardiniae Rex habibat, magnaque mte-
rim Equiti Fratri auxilia fubmiferat. Quibus il-
le fretus, alpibus fuperacis Cottiis, ad munitio-
nes, quas in Mfietehfi coile Subalpini fecerant,
converfo repente agmine, profe^lus eft. Erant,
indudis auxiliis Auftnacorum, quae pridie vene-
rant, frequentiores hoftesin muriitionibus, omni-
aque ad repugnandu n paraverant. Ditfieillimus
erat, & munitiifi mus natura, manuque focus .
Exploraca hec ea iem Equiti BdlinfuLano erant,
fed tantam habetnt luirum rerum fiduciam,ea-
que eiferebatur cupiditate vincendi, ut nihil vir-
tuti iux arduum, nihil difficile exiftimarec. Ita-
quein locum progredi iniquum non dubitat, com-
miifoque praslio, in hoftium munitiones irrum-
pere conatur, Gallique milites, quorum in primo
impetu ferocitatis opinio elt (iagularis, audacif-
fime faccedunt. Sed nullus virtuti locus rclin-
quebatur in tanta loci imquitate, Sc cum undi-
que ex fuperiorc loco telis, jaculifque obrueren-
tur , acervatim cadebant milites, ducefque* foe-
diiiimaque fiebat caedes. Ibi Eques Belliniuianus,
cum neque pugnantes hortando fuftinere, neque
fu ;ientes carcigando revocare poilet, lignifero cui-
dam iiyio dctrado, in primam aciem proccffit,
fu-
Liber Tertius. 341
fuperatoque aggere, in ipfa hoftium munuione
fumma iignum defixit, videbaturque incredibili
audacia pralium reitituturus, nifi fortiifime pu-
gnans interfe&us eiiet gloriofa magis morte oc~
cumbenG, quam, qu# prudentem deceret ducem.
Sic magna Gallorum parte interfe&a, reliquis
fugatis , atrociflimam nox pugnam diremit .
Tanto Dux Bellinfulanus publico , privato-
que lu&u perculius tum demum Mineniis lmpe-
ratoris Hifpani accedebat fententiae, ut Savonem
verfus exercitus adducerentur. At Minenfis, quod
primum, repugnante Bellinfulano, vehementer fua-
ferat: poft, concedente, perficere noluit amiifam
querens occafionem ; ut eife contentionis, quam
vittorias cupidior videretur . Itaque non jam un
aliquid acquirerent 5 praiioque hoftes lacefferent,
fed ut repugnarent , &, locis munitis opportunis y
Nic#enfem inprimis agrum tenere poflent, Bor-
bonii cogitabant.
At Regi Sardinise multa de bello cogitan-
ti , cognitis his rebus , fubiit animum impetus in
Galliam iterum Narbonenfem invadendi . Itaque
fuis, Auftriacorumque copiis contrafiis, & confi-
lio cum Brounio communicato, qui Mediolano
profedus Auguftam per eos dies Taurinorum ve-
nerat, Auftriacos Brigantium verfus eruptionem
facere jubet , ipfe per Sturam vallem eodem erum-
pere conatur non ipe quidem^ quaa vana toties
fuerat , Gailise obtinendae Narbonenfis, fed con-
Jilio avertendi Bellinfulani ab agro Nic^enii^
quem agrum Borboniorum pr^efidio nudatum Leu-
tronius occuparet. Sed coniilium quoque ejufmo-
di fruftra Auftriacis^ Regique Sardinia^ fuit, qui 5
Y 3 lc-
34^ De Bello Italtco
levibus aliquot faflis praliis, reje&i, vexatique
in Subalpinos, Galliamque Cifalpinam redierunt :
& Bellinfulanus Aufiriacorum conVminatione adeo
permotus non eft, ut cohortibus xx. deduciis e
Gallia Narbonenfi, quam fatis Toci "natura, ap-
propinquanique prsegelidus in Alpibus deiendebat
autumnus, fuum in Italia exercitum augeret,
Leutronioque depulfo 5 qui arcem Albintemelii cir-
cumvallaverat, xommeatum in arcem importavit.
Quo fafto, dedu£tis paulo maturius, quam tem-
pus anni pcfiulabat, in Galliam Tsiarbbnenieni
in hiberna exercitibus , & cohortibus x*x* pr&-
iidio Nicaeae, Vilkque Francse feli&is, Bellin^u-
lanus Lutetiam , Minenfis Matritum revertitur,
& Philippus Ferdinandi Regis Ff. Civaronem ,
Dux Mutinenfium Venetias profedus eft ; mut
tufque de pace ferrno eife ccepit, quam Britanni,
Gallique potiflimum , colloquio primum Brecar,
deinde Aquifgrani habito, conciliare ftudebant.
•At 'Genuae Marchio Biflienfis, cum Urbem
ex diuturna obfidione multarum rerum necefle
eflet inopia laborare, partisex hoiticopraidis, e:am
recreare , & militum etiam, Ligurumque animos
belii pramiis confirmare conflituit . Itaque fatis
exploratis rebus,cum magna Liguium, & Legio-
nariorum manu Chovelenium , Belloefiumque bi-
partito in cxpeditionem mifit . Chovelenius in
Montemferratum, tranigreiius Apenninum , Bel-
loeiius ex Apuanis montibus delcendens in Par-
meniem agrum irrumperet 5 uterque pnvdas age-
ret , &, (i ouid loci , cSc temporis opportunitate
profitere poflet, ne omitteret, inipeta-um efl. Na-
daftium interim, qui tircaGavium, Odaviumque
el-
Liber Tcrtius. 343
efle confueverat, & progredientem demorari Cho-
veleniutn poterat, Montecunius de exercitu Gal-
lico Trib. mil. diftineret. Montecunius modo.pro-
currens, modo recedens Nadaftium iemper, itaque
habuit occupatum , ut averterec hominem ab in-
ferenda rebus mora, quae gerebantur . At primo
Belloefium Biflienfis, poft Montelium , qui Bei-
loefio fucceflerat, efluiepraedantium negiigentia ab
inccepto retraxit. Tanta autem locorum ignoran-
tia peccatum eft, ut maxima militum pars divifa,
interciufaque in poteftatem agreftium veniret, qui
vim , armis arreptis, prohibere cceperant, Cho-
velenium, cum primo impetu Saxellum, qui lo-
cus abeft a Vultureoppido xx. milliapaiiuum, ca-
ptis prasfidiariis nonnullis, reliquis in fugam con-
je&is, occupaflet , & fatis opima abaita prada ,
longiusprogrederetur, ejufmodi repente adortaefunt
tempeftates, ut apud timidum vulgus prodigii
loco haberentur. Nam piures de coelo tadti ho-
mines, evulfe radicitus arbores, decufla te&a di-
cebantur , & continuatione imbrium adeo flumi-
na creverant, ut omnino tranfiri non poiient .
Itaque intermiflb itinere, infe&aque re, Chove-
lenius quoque Genuam fefe recipere coadus eft.
Quae cum effent a&a, Genuam venit Dux
Ricelienfis Gallici exercitus in Beigio Legatus, ma-
gnamque fui expeftationem concitavit tanta Vir
nobilitate, atque apud Regem gratia. Honorifi-
centiffime exceptus Senatum ftatim adiit, itaque
eum eft allocutus, ut inteiligerent Genuenfes, inco-
lumitatem eorum Galliae Regi magnae curs efle,
fefeque ipfe diceret, eandem erga eos fidem, dili-
gentiamque laboraturum, ut praeftaret, quam Bou-
Y" 4 fler-
344 & e Bello Italko
flertius praftitifiet, cui fuccedebat , & quem trifte
fui apud illos defiderium reliquiiie cognoverat. Dux
cum refponderet , Galiise Regi maximas, uti par
erat , deinde etiam Legato gratias egit , quod per-
magnum fibi, Senatuique, & periionorificum vi-
debatur, potentiiiimo Regi tantae curae eife ialutem
Reipublica^ , ut Legatum ad eam mitteret clariffi-
mum hominem, & quemfibi chariilimum haberet.
Quibus rebus confettis , ad belli cogitationem fefe
Ricelienfis recepit , eaque maxime ioca, unde in
jBifamnatem vallem Auftriaci irruperant, recen-
ti cafu admonkus diligentiiiime muniri jufiit.
Campus, quem Frigidum vocant, vicus eft,
qui a Monteferrato venientibus in finibus occurrit
Reipublicaj Genuenfis. Campenfes ,'cum fe prse-
dx Auftriacorum comites eiie mallent, quam fo-
cios Genuenfium in rebus adverfis, magno erant
hoftibus ufui ad expioranda itinera, pradamque
tollendam. Hoc prius hoitibus prafidium, quaro
quicquam tentaret , detrahere Ricelienfis confti-
tuit. Sea hunc ii locum egregie muniverant, dua-
bufque cohortibus tenebant , adeo ut, & natura
montium, quibus undique continebatur, & opere,
deienforumque copia firmifiimus haberetur, At Ri-
celienfis exploratoribus , perfugilque credens, qui
aliter renuhciabant, in ipem venerat potiundi lo-
ci. Itaque fub adventum ftatim fuum mittit eo
Hifpanorurn, Gallorumque millia vii. [pfe ad Mar-
caroli ( ita enim vocantl mapalia progreiius Nlada-
iiium tenebat, quin fubudio fuis irct. Sed cumpri-
mum ejus agmen concifum , rcje&umque ab Au-
ftriacis efl Nadaftius, majonbus ex Cifal-
pma Gallia coa&is copiis, non minimum terrorem
in-
Ltber Tertius . 34$
Inferret, fimul perfpe&a melius ex propinquo loca
ardua maxime viderentur, nullumque fere tormen-
tis ad oppugnationem neceifariis aditum darent,
tum autem tempus anni fubeliet nimis in monti-
bus horridum, atque afperum, non tanti eiie du-
xit Ricelieniis vicum lllum obtinere , ut in ipfo
imperii fui initio magnum aliquod detrimentum
propter iniquitatem loci > temporifque exercitus
acciperet • Itaque Campi Frigidi oppugnatione di-
miila, Genuam revertitur .
Per idem ferme tempus gravifilmo Genuen-
fibus bello intentis nunciatum eft, rates quaidam
Ligufticas captas a Britannis eiiead Viaregiurn, qui
locus Lucenfium eft, egregiufque ad tenendas an-
choras habetur. Rates, cum Britannorum aphra-
&os infequentes fugerent, partim in Viaregii fefe
ftationem contulerunt, atque ad Turrim, quse ibi
eft, refugerunt, partim curfu fuo longius deceffe-
re,quam ut protegi a Turri poifent. Navicutarii.
autem Ligures ii, qui longius a Turri curfum te-
nuerant , in terram cum armis egreffi , tarnetfi
pauci effent, tamen Britannos arcebant jaculis,
ratefque^-ttitabantur, quas fluftuantes in ialo re-
liquerant. Britanni, cum ipfi quoque in terram
exiffent ardore provedi pugnandi 5 repulfis navi-
culariis , duobufque defideratis claffiariis, remulco
rates abduxerunt . Illi interim, quos primo ad
Turrim refugiffe diximus, fubfidio iiiis, quod na-
tura fert, ire parabant. At prohibuit, qui ad cu-
ftodiam Turris Lucenfium nomine praerat. Nefas
enim effe duxit fub oculis fuis erumpere Ligures
ad alienam perniciem^ neque e Republica fua effe
judicavit caufam offenfionis Britannis dari, qui
po-
34^ De Bello Italico
potentiores erant, benigneque cum ea agere dice-
bantur. At Naviculari, ejufmodi prudentia* ra-
tiones, qui non fatis intelligerent, & defenflonis
fe jure fpoliatos quererentur, palam, adeoque gra-
viterque Lucenfes accufarunt, ut hominum que-
relas non negligendas videri Senatus Genueniis
cenferet. Lucenfes cum GenuenTium immutatam
ex eo voluntatem accepiifent, doluiflentquc, ne
hac de caufa quicquam de veteri illa detrahe-
retur conjun&ione, atque amicitia, quam lummo
femper ftudio coluerant, Joannem Sardiniuai mi-
ferunt civem fuum, qui ea diceret, qux ad con-
troverfiam componendam 5 placandoique Genuen-
fmm animos pertinere arbitraretur. Quibus Ge-
nuenfes auditis, & Ricelienfis commoa officio,
qui Lucenfes etiam, atque etfam Senatui commen-
daverat, vetuftiilimarn non abrumpendam eifc a-
micitiam exiftimarunt; cum pnefertim Lucenfes,
nequid poftea tale contingeret, Viaregium inten-
tiore cuftodia, addita militum manu, fenaturos
fe eiie pollicerentur.
Nondum erat hyems confe&a , & ftudio ar-
dentes ulcifcendi , nihii prioris obfidionis deterriti
exitu ad oppugnandam reverti Genuam Auitria-
ciconftituerant. Quinetiam proxim& oblidionis e-
ventu multis de rebus admonebantur , qux faci-
lem redderent iniequentem , & tanta: erat terre-
ftris, maritinuvque opportunitatis Urbs Genua, ut,
ea relida , corruere omnis Italici belli ratio vi-
dcrcrur. Primum erat eorunn confilium Delphini,
Lunsque portubus potiri. Quibus in poteftatem
reda&is, adjuvantibulque Britannis, 8c ipfi o-
mnibus abunJarcnt rcbus 5 & nuiltis toto mari Gc-
uucn-
Liker Tcnm. 347
nuenfibus egreffus , nullaque proptera fpes com-
meatusrelinqueretur. Ipia autcm defenforum mui-
titudo, quae Borboniorum confluemibus auxiliis
admodum creverat , fi commeatus defkeret , fa-
mefque urgeret, exitio potius, quam prafidio fu-
tura Civitati videbatur. Itaque Brounio peritiffi-
mo imperatore , magnis circum Mutinam , Par-
mamque contra£lis copiis , magnis item conftitu-
tis horreis , in eam Liguftici litoris partem , quas
ad orientem fpe&at, per Apuanos montes quam-
primum defcendere cogitabant ; confeftimque de-
fcendiilent, nifi eos gravis adhuc hyems, duriffi-
maeque propter jumentorum penuriam neceiiaria-
rum rerurn fubve&iones detinuiiient •
At Borbonii , & Genuenfes, qui Petrum-
Francifcum Grimaldum fummo cum imperio m
eas partes miferant , aliofque ei nobiles adjunxe-
rant , de Auftriacorum confiliis certiores fafti ,
permunitis Suburbanis , arcem Delphiniatn 5 ar-
cem item Marianam , quae in promontorio quo-
dam portus Lunenfis pofita unum a terra, eum-
que peranguftum aditum habet, Spediam prseter-
ea, Erycem, ipfiufque Lunenfis portus fauces,
infulafque, multis effedis operibus, collocatiique
tormentis inftruxerant ; Sergianenfem provinciam
confirmaverant ; arcem 5 oppidum muniverant :
Laventiam , Maffam , Carrariam , qu# pacati e-
rant, quietique Principis loca, jure belli occupa-
verant , ne facultatem darent hoftibus propius ac-
cedendi: Apuanorum montium anguftias obfede-
rant , valida ubique prafidia impoiuerant : caftra
ad Segeftam Tigulliorum 3 Clavarumque fecerant,
feque ad defenfionem omnibus rebus paraverant*
In-
348 De Bello Italko
Interim Ricelienfis per Roccaepinium nonnullis
terra, marique fubmiilis centuriis, Subalpinos Va-
raginicccc. incuriofms agentes oppreilerat; perque
Marchionem Montium Gallici exercitus Decurio-
nem magna c#de Nadaftium Vulturem occupare
conantem repulerat • ipfe ad contilium magni mo-
menti animum adjecerat 5 ut Savonem repentino
incurfu occuparet.
Urbs eft ad mare Savo ab Genua longe oc-
cidentem verfus millia paifuum xxx., moenibus ,
portuque fuccinta > duobus prominentibus lateri-
bus introrfus retra&o . Arcem habet inter occa-
ium , & meridiem fatis munitam 5 qux tota ex
faxo multis operibus extru&a, prseruptique icopu-
li dorfo impolita fere undique alluitur mari, al-
taqueab urbe ioifa disjun&a , verlatili rurfus pon-
te adjungitur. Ultra Savonem ad occidentem mil-
lia circiter paiiuum iv. Vadum ad Sabatium, fta-
tioque navibus, projedo monte, tutiflima, inea-
que anchoras jecerat Britannica claliis . In portu
Savonenii tnremes erant ii. Sardini^ Regis, erant
inUrbehorreaconftituta,erantarma, tela, commea-
tusomnis genens. Qux omnia demere hoftibus Rice-
lienfis cupiebat, videbatque, Savone recepta, neque
Bntannis locum enein Vado confiftendi, & omnem
eani Borboniis, ac Genuenlibuspatere oram,qua' ad
flumen Varuin protcndicur. Urbem, atque arcem
Comes Roccaefius cenebat pnrlidio non (atis firmo
Subalpinorum ., paucillimique ex his excubare in
arcc coniueverant . Sayonenfes Genuenfi aflueti
iroperio pralentes oderant domiaos, *Sc nonnuilis
crat acerbe nimis a Subalpinis militari licenti i im-
peritatura- Prastcrca occuiti a Savone nuncii Ge-
nuam
Llber Tertius. 349
nuam venerant , qui cum multa alia, tum, qua
Urbs ad mare vergit, locum eiie in mcenibus a-
prufa infidiis renunciaverant , propterea quod ri-
mas murus egerat, laxarique adeb.poterat, ut da-
ret introeuntibus aditum, ibique forte hedera in-
ter faxa coaluerat , quae multis opaca frondibus
locum, dolumque occuleret.
Quibus Ricelienfis cognitis, cohortes aliquot
militum eo no61:u niari mittere conftituerat , quo-
rum alii ab altera Urbis parte moenia ex afcenfu
tentare fimularent , Subalpinofque diftinerent T
alii per diduitam muri partem (ilentio intromiffi
opportuna Urbis loca improvifooccuparent. Ne-
quedubitabat.quin repentino oppreffis incurfuSub-
alpinis, adjuvantibus, recipientibufque Savonen-
fibus, inter tumultum captse Urbis, no£t urnaeque
concurfationis fremitum arx ipfavel dolo, vel er-
rcre aliquo in tanta defenforum paucitate capi fa-
cile poiiet . Itaque locum, tempus, fignum con-
ftituit , nunciofque praemiis , pollicitationibufque
incitatos Savonem remittit: ipfe ut ab eo , quod
parabat, in alterius rei curam converteret ho-
ftium animos , Segeftam Tigulliorum proficifci-
tur , eoque velut conventuros paratos eiie milites
jubet . Multus erat in confilio cum Ahumada, age-
bat, loquebatur omnia, qu&ad arcendosab eaparte
hoftespertinerevidebantur. Cumrepente magiftris
imperat navium, ut primo vefpere fcaphas, atque
onerarias Genuae ad portum appulfas habeant ,
quot fatis effe ad tria millia ferme armatorum
tranfportanda exiftiment, Ducique Aginneniium,
quem iummae rei pmecerat, quid fieri veiit, o-
itcndit, inprimifque monet, ut celcritatem adhi-
beat 3
3$o De Belto Italko
beac , no&uabundufque Savonem perveniat . Cho-
velenium intenm Vulturem pramiierat, qui per
caufam infpiciundi exercitus copias contraheret:
ipie eodem paulo poft advolarat, & cum cohor-
tibus vii. ^ quas Chovelenius contraxerat , Sa-
vonem terra progrediebatur . Ahumada cum reli-
quo exercitu fubiequebatur, reiidis, qui monti-
um juga tuerentur, hoftemque levibus praliis la-
ceiiendo detinerent. Summa erat maris tranquil-
litas, coelique, appropinquante notte, ferenitas.
Sed cum eiiet ab iis, qui naves cogebant , paulo
tardius res adminiftrata, fadtum eit magna toti-
us negotiipertubatione, ut, qui prima vigilia mi-
lites folvere debebant, fecunda naves confcende-
rent. Interim, tempore commutato, fluctibus du-
biis volvi coeptum eit mare, imbsrqu* accidit
navigantibus gravis. Serius his de caufis confe-
£to Dux Aginnenfium curfu, orta jam luce ,
Savonem conipexit. Itaque , patefa£tis infidiis,
paululum regreiius vi aperta propalam uti non
dubitavit, atque inter Cellem, Alhitiolamque
exfceniione fa;ia ( quae loca non longe ab Savo-
ne abfunt) Urbi colles imminentes occupat, hor-
reifque, qux ad Urbem erant, incenlis, ipfam
circumvaliare Savonem inllituit. At Ricehenfis
cum id, quod prudentiilime cogitaverat ? malc
cecidiiie videret, & vim tentare periculofum du-
ceret, Genuam fefe recipere itatuit, idemque u-
ti faceitt, Duci Aginnenfiura iraperavit. Subal-
pini , cum in neminem queinpiam inlidurum cul-
pam conterre, co:;nita caula, poffent, St tamen
mfidias fa£tas fufpicarentur, omnibus irati Savo-
neniibus, eos> imperatis pecimiis^ principibutque
in
Libcr Tcrtius. 351
in cuftodiam conjedis, durilfime habuerunt; ut,
quoniam amari non poterant, quod multo elt ia
imperio firmius, timerentur.
Erant interim in agro Nicseenfi a Borboniis
levia quaedam, eaque fecundafa&a praelia, ad exer-
citumque Bellinfulanus, & Minenfis redierant ;
Leutroniusautem -fuis fe locis tenebat. At Brou-
nius , ut jam medium veris erat , in Tari valle con-
tra:lo exercitu, omnibufque comparatisrebus, co-
gnita locorum natura, minis, pollicitationibufque
varie, fruftraque tentatis Ligurum animis, tripli-
ci denique inftruda acie, Genuenfium finibus ap-
propinquabat . Erant armatorum xl. circiter mil-
lia; numero pr&ftabant; & tor exercitati praliis
virtute valebant. Primo pr&erat agmini Maguire-
jus, per ipfblque Apuanos montes iter faciebat.
Dextra montem Boccum occupare Andraeafius ,
finiftra montem item Furtianum tenere Harche-
fius juiius erat. Alterum ducebat agmen Marchio
Clericius, cui mandatum erat, uti eodem tempo-
re Apua movens ad portum defcenderet Lunen-
fem: & quia ad cmnia tuenda non fatis effe Bor-
bonii, & Genuenfes poterant, cum tanta undique
irrumperet hoftium multitudo , Sc totius fervandi
caufa partem negligere videbantur , erat Nadaftio
imperatum, ut per occafionem Ligufticas fupera-
ret fauces^in Porciferamque vallem decurreret .
Maguirejus, primo afpe&u perterritis Borboniis,
Liguribufque, qui, reli&is Apuanorum montium
jugis, ad Oxarium montem fubita fe fuga rece-
perunt, Baretium pervenit ; indeque progreifus,
vaftatis longe lateque , atque incenfis omnibus,
magnum uaique terrorem intulit. Marchio in-
tc-
3 $2 De Bello Italtco
tertmClericius, oppidocapto Bruneto, regionem,
qua; trans flumen Boatf um ad portum pertinet
Lunenfem, occupaverat omnem.
Eodem impetu per iniqua progreffus loca ,
fugatis Hilpanis, montem Boccum, & Margaritas
fanum tenuerat Andraeafius, quem procedentem in-
tollerantius , neque dubitantem , quin , fi mare nan-
ciiceretur, omni Borbonios receptu intercluderet;
Marchio primum Mojenfis Hiipani exercitus de-
curio tardavit, tum tanta in hoftes vi irrupit, ut
cccc. interfectis , viftores terga vertere Auftriacos
cogeret, ftatimque Margarita^ fanum reciperet,&
Boccum etiam, profligato Andraafio , recepiiiet ,
nifi mandatum ei repente ab Ahumada fuiiiet,uti
ab inlequendis, laceiiendifque hoftibus omnino ab-
ftineret. Certi enim de pace nuncii venerant. At
Nadaltius Ligufticas improvifo fauces tra.i greiius
Petram Lavetiaram, Langenfiumque pagum occu-
paverat. Sed Genuenfium centurias aliquot cum
fubito apparuiilent, impetufa£to,celeriter Auftria-
cos perturbaverunt , atque ita perterritos egerunt,
ut non prius fuga defifterent quam in confpedu
Oftavii vici trans Ligufticas fauces veniiient . Ita
vario pugnabatur marte, erantque omnium inten-
ti animi in ejus bclli cafum, in quo non folum
Urbs Genua pramium erat futura vidoris, fed
etiam de Italix, atque Eutopae forfitan totius fta-
tu decertatum fuitiet. Tantx dimicationem rei pa-
cis repeate fuftuiit nuncius.
Habito, ut diximus, Aquifgrani colloquio y
inter Britannos, & Gallos conditiones convencre,
qua: non funt, praterquam qus ad Italiam perti-
nent > memorue nobis quidcm prodendz .
Ba-
Liber Tertius. 353
Batavi prirnum trepidi rerum fuarum, reiiqui
deinde omnes au:toritati paruerunt eorum^ qui
neceifitati parere videbantur. Nam Galli vi£io-
xes foris, inopia domi dicebantur premi maxime
rei fru-nentarise, mancimaque negleda re, fioren-
tes in America provincias retinere non poiie. Bri-
lanni, aiieno impedito, commercium imminue-
rant fuum, fumptibuique terra marique ingenti-
bus fadis, grande conflaverant xs alienum. lllud
etiam fatis conftat cundis Gallis, qui ut belli pe-
riculis non deterrentur, ita diuturnitate frangun-
tur, prociives fuiile ad otium animos., atque ex
tanto tandem bello patrise delicias reipicere coepif-
fe; & Regem ipfum in medio rerum curiu 5 rara inter
regnantes moderatione, vi6fori& temperaiie fuse,
ut communi faiuti confuleret, eoque fuit ejus mi-
rabilior moderatio, quo tot expugnatis in Bel-
gio areibus, perterritis Batavis., invido exercitu,
ouxcumque alibi accepiiiet belio damna, farcire
facile pofle videbatur, & peritiiTimi erant duces,
qui vi&oria uti fuaderent . At Rex quietam Eu*
ropam, quam fuam maluit, effecitque, ut in Aqui-
fgranenfi colloquio repentina firmaretur pax, neque
iis revera utilis, qui fecerant, neque iis>qui acce-
perant magis, quam probarant. Illi nihil in pace
retinebant eorum , qu# maximis fa&is ja&uris,
aditifque periculis bello ceperant y his neceffitas
impofita pacis accipiendas omnem repente abrupe*
rat melioris fpem fortunae . Accifae quidem omnium
fortunae, non tamen placata odia, neque, cum
vires redierint, fublatse novarum caufae diifenfio*
num . Nifi forte haec eft rerum humanarunl in-
ftabilis conditio, ut paci bellum, bello pax
Z va-
3^4 & e BeMo Italico
varietate perpetua fuccedat , & quam homi^
num confiliis rerum mutabilitatem affignamus, u-
niverfse potius natura, seternarumque nexui cau-
farum tribuenda eft . Fuere ad Aquifgranenfe col-
ioquium eorum Legati Principum adhibiti, qui
bellum geiierant; Legatique fuerunt Britannias
Regis Comes Sanduicenfis, & Eques Robinfo-
nius; Regis Gallise Comes Sanfeverinas Arago-
nius Piacentinus, & Eques Portenfis ; Reginas
Ungari& Comes Caunitius ; Regis Hifpani# Maf-
fonius Limenfis; Regis Sardinise Comes Cavan-
nenfis; Batavorum Comes Bentinchius, aliiquc
cum eo iv. Batavorum item Legati; Reipubli-
cx Genuenfis Francifcus Auria, quem ex S. C.
in Britanniam miiium Lutetise remanfiile dixi-
mus; & Ducis Mutinenfium Comes Monfonius
Legatus fuit. Fuere item alii ab aliis milii Prin-
cipibus privati homines, qui , quid ageretur, ex-
plorarent , & tanquam ad aquas valetudinis caufa.
veniiient, Aquifgrani obverfarentur. RexNeapolis
neminem publice mifit, ne repudiare quaxlam in eo
concilio, aut approbare videretur, qu& noluiffet.
Poftulabat Regina^ Ungarias Legatus, ut ne Du-
cis Mutinenfium, Reique pubiica: Genuenfis Le-
gati ad id colloquium adhiberentur, propterea
quod eorum eifent Legati Principum, qui alie-
no bellaiient nomine: itemque pofiulabat, ut ne
Vormacienfis focderis fublata caufa, vis maneret,
in eoque tantum maneret, quod Reginx obe-
rat. Nam Placentia, qua* Phllippo Hifpani Re-
gis Fr. contribuebatur, & Finario, quod Ge-
nuenfibus reftituebafur, nominatim exceptis, de
reliquis omnibus, qttas Rcginx Ungarix fuillent,
at-
Liber Tertlus. 355
atque erant ex Vormacienfi fcedere Sardini^ Re~
gi attributa, eidem in Aquifgranenfi colloquio
diligenter cavebatur . Id , quod contra omnem
paftorum, conventorumque fieri rationem Cau-
nitius dicebat > Etiam Pontifex Maximus per
Canonicum quendam Leodienfem vetuftum illud
fuum in Parmam, Placentiamque Urbes jus in-
terponebat. Erat praeterea inter Auriam, Mon-
foniumque de fuorum Principum dignitate orta
contentio, qui primus, qui fecundus, in exfcri-
bendo foedere nominari deberet. Sed non pla-
cuit pacem omnium > ut dicebatur, bono partam
contentionibus nonnullorum perturbari ; &, com-
pofitis Britannorum, Gallorumque rebus> recla-
mare caeteri, non repugnare poterant.
His in Aquifgranenli colloquio aftis^aliud
Nic£se colloquium indiflum eft, in quo de Ita-
lica firmanda pace agebatur: apudqueBrounium,
& Ricelienfem, his rebus cognitis, itemque apud
Bellinfulanum , Minenfem, & Leutronium con-
ftitutse funt inducise, quarum quoad exiffet dies,
perfe&ave effent ad pacem omnia, fuis fe quif-
que locis contineret, neve alter alteri nocere pof-
let. His ftare induciis Britanni noluerunt, pro-
pterea quod paftas prius fuiffe dicerent , quam
Hifpanos, & Genuenfes cum reliquis de Aquif-
granenfi pace confenfiffe ipfi cognofcerent . Quod
ubi a Britannis cognitum eft , mare etiam a bel-
li impetu ceffavit, Britannicaeque claiiis Pnrfe-
6tus Navarchum Genua mifit, qui ejus rei nun-
cium Senatui perferret, & 5 quae eft Britannicas
gentis magnitudo animi, Genuenfium, tametli
Z % ho-
%$6 De Bello Italico
hoftes fuiffent, tamen virtutem, & conftantiant
admirari Praefedum diceret.
Interea Genux, pace parta, gratise Supe-
ris agebantur, indidta fupplicatione, utque ea
fupplicatio quotannis iv. id. Decemb. , quo d:e
liberata ab Auftriacis Urbs fuerat,ad Mariae in
Oregina conftitueretur, Senatus cenfuit : Con-
ciliumque Majus extra ordinem coadtum decrc-
vit, uti Dux Ricdienfis, liberi, pofterique ejus,
atque agnati Cives eflent nobiles Genuenfes, iif-
que gentis fuas infigni infigne apponere Reipu-
blkx iiceret, utque Duci Ricelienfi ex S. C.
ftatua in Curia poneretur ex marmore: item-
que Ahumadam Hifpanienfis exercitusLegatum,
liberos , pofterofque ejus Cives etfe nobiles Ge-
nuenfes, itemque Cives effe nobiles Genuenfes
feptem , qui populares erant honcfto loco nati,
Joannem Baptiftam Celefiam, Jofephum Cal-
vum, Joephum Afplanatum, Joannem - Bapti-
ftam Canogium , Georgiurn Turrellium , Jofe-
phum Lacomarfinum, & Auguftinum Majolum,
quod ii optime fuerant de Republica tempore
diffiuiiimo meriti , Patribus placere. Hi puftea-
quam tonfcripti Patres fuerunt, collatione gra-
tuita (nam more receptum eft, ii quis inter
Patres legatur, uti is aliquid Duci muneris of-
ferat ) (imulacrum ex argcnto pnvclaro operc,
& grandi pondere,quod Mariam virginali habi-
tu, atque veftitu reierebat, Brignolio Duci ol>
tuleruni . Uleftatim in publicum contuiit, m ma-
ximoque Urbis Templo allervari, atquein iuppli-
catione , qug iv. id Decemb. haberetur, deferri
quotannis juliit . Ar Rex Galliae Ricelienfem , quod
egre-
Ltber Terrim. 3^7
egregiam Genuenfi bello operam navaffet , Magi-
ftrum creavit Gallicae militke. Quo ille laetu^ ao-
nore, fervatseque Urbis Genua; gloria clarus in
Galliam rediit.
Indido Nicsese colloquio convenerunt eo
ftatim Brounius, Bellinfulanus, & Mineniis, Re-
gis autem Sardinise nomine Comes Brelienfis,
atque a Republica Genuenfi miffi Conftantinus
Pinellius, & Hieronymus Curlus, a Duceque
Mutinenfium Comes Sabbatinius , qui de Itali-
ca firmanda pace agerent iis conditionibus, quas
erant jam in Aquiigranenfi colloquio conftitutse,
quarum hax erat fumma: Omnia Sardinise Rex
haberet , & quae ante bellum habuiffet, & quas
ex Vormacienfi foedere recepiflet, excepta no-
minatim Placentia, ejufque Urbis agro. Par-
ma, Placentia, Guardiftallum, earumque urbium
agri Phiiippo Ferdinandi Hifpani Regis Fr. at-
tribuerentur, liberis, pofterifque ejus virilis fe<-
xus; ea tamen lege, li Carolus Neapolis, 8c
Siciliae^Rex Philippi, Ferdinandique Fr. in Hi*
fpaniamlk^nfeat, ut regnet in ea, & fi Philip-
po »Ferffinandi Hifpani Regis Fr. liberi, pofte-
rique nulli fuerint virilis fexus, tum uti Pla-
centia, ejufque urbis ager ad Regem Sardiniae,
Parma , Guardiftallum, earumque urbium agri
ad Reginam Ungariae eodem jure redeant, quo
jure cujuique eorum antea fuerint.
Dux Mutinenfium, & ReljpublicaGenuenfis
reftituerentur in integrum: Qnx privatim a Ge-
nuenlibus bona in regno Reginae Ungari£,qu^
item a Duce Mutinenfium poiieiia eiient > Re~
ginaque Ungarise jure belli publicaiiet, ea do-
mi-
5S^ • Dc Bello Itallce
minis omnia refte redderentur: Dux MutinenS
fium , fi pro iis pecuniam accipere velit , sefti-
matione intra quadragefimum diem fa&a, acci-
/piet. H#c fere, quse ad Italiam pertinerent,
Aquifgrani conftituta funt, & Nk&£ cautum
eft in colloquio, uti ad certam diem perfice-
rentur, utque ad certam item diem ex iis lo-
cis, quas quifque oqcupaffet , prafidia deduce-
jentur omnia; Captivi utrinque, fafta permu-
iatione , reftituerentur , & nominatim nobiles
Cives Genuenfes , itemque obfides remitteren-
tur* Sed cum de bonis a Regina Ungarise pu-
jblicatis controverfia effet illata 3 caput illud Au-
Ihiaci infirmare conabantur, aut malignius in-
ferpretando, aut in aiiud tempus rei cognitio-
nem differendo* Contra, ut ftatim decernere-
tur, & ab eo, quod erat in Aquifgranenfi col-
loquio de hujufmodi bonis fan&urn, ne recede-
retur, Genuenfes, & Ducis Mutinenfium Le-
gatus poftulabant. Qua de controverfia Galli»
Rex certior fa&us, ne reliquo Belgio n Borbo-
niorum prafidia deducerentur, impe% \l ; 8cj
qui communis lalutis caufa pacem tc^&t 1 fo-
ciorum, & fidei gratia bellum renovare non du-
bitabat, in idque Britanni, & Batavi confenti-
re videbantur. Quibus Regina Ungarix rebus
permota ab hujufmodi etiam poftulatione defti-
tit, fedataque controverlia, pax tandem omni-
um conieniu firmata eft.
Hunc habuit exituoi Italicum bellum , de
quo lcribcnti liceat, fi vere , in cxtrcmo opere
ltalicprum Principum, qui bellum geflerunt/lau-
dare virtutem . Nam Rex Ncapoiis , lon^c a
fini-
Liber Tertiut. 359
finibus fuis reje&is ad Velitras hoftibus , egra-
gii imperatoris, optimique Regis officio fun6tus
eft. Sardiniar Rex in dubiis, gravibufque rebus
folertiae, 8c fortitudinis laudem tulit . Dux Mu-
tinenfium infigni erga Borbonios fide, animique
in adverfis magnitudine inclaruit . Genuenfes de-
nique, recuperata, defenfaque Patria, fatis ma-
gnifice oftenderunt, vetus illud in Italia animo*
rum robur fopiri interdum temporibus , extin«
gui nunquam poffe.
<*
K
J
k
UNIVERSITY OF ILLINOIS-URBANA
3 0112 062546814
TVNews
OpenLibrary